Hoàn thiện pháp luật về hòa giải thương mại ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế

Bài viết phân tích hoàn thiện pháp luật về hòa giải thương mại tại Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, nêu rõ thách thức và cơ hội.

• Tác giả: Lê Hương Giang
• Người hướng dẫn: PGS. Dương Đăng Huệ
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Hoàn Thiện Pháp Luật Về Hoà Giải Thương Mại Ở Việt Nam Trong Bối Cảnh Hội Nhập Kinh Tế Quốc Tế
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN
• DANH MỤC CÁC BIỂU MẪU TRONG LUẬN ÁN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• PHẦN TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI
• 0.1. Đánh giá các nghiên cứu trong nước và ngoài nước về các vấn đề liên quan đến đề tài
• 0.2. Đánh giá các nghiên cứu lý luận về hoà giải thương mại
• 0.3. Đánh giá các nghiên cứu về lý luận pháp luật hoà giải thương mại
• 0.4. Đánh giá các nghiên cứu về thực trạng pháp luật về hoà giải thương mại
• 0.5. Đánh giá các nghiên cứu về các giải pháp hoàn thiện pháp luật về hoà giải thương mại ở Việt Nam
• 0.6. Những vấn đề luận án cần tiếp tục giải quyết
• 0.7. Câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu, dự kiến kết quả nghiên cứu
• KẾT LUẬN PHẦN TỔNG QUAN
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HÒA GIẢI THƯƠNG MẠI VÀ PHÁP LUẬT VỀ HÒA GIẢI THƯƠNG MẠI
• 1.1. Những vấn đề lý luận về hoà giải thương mại
• 1.2. Khái niệm và đặc điểm pháp lý của hoà giải thương mại
• 1.3. Phân loại hoà giải thương mại
• 1.4. Vai trò của hoà giải thương mại trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ở Việt Nam hiện nay
• 1.5. Những vấn đề lý luận về pháp luật hoà giải thương mại
• 1.6. Khái niệm pháp luật về hoà giải thương mại
• 1.7. Quá trình hình thành pháp luật về hoà giải thương mại ở Việt Nam
• 1.8. Những yếu tố chi phối pháp luật về hoà giải thương mại trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ở Việt Nam
• 1.9. Hình thức và nội dung pháp luật hoà giải thương mại
• 1. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ HOÀ GIẢI THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM
• 2.1. Quy định pháp luật về hoà giải viên thương mại
• 2.2. Quy định về điều kiện hành nghề hoà giải viên thương mại
• 2.3. Quy định về quyền và nghĩa vụ của hoà giải viên thương mại
• 2.4. Quy định pháp luật về tổ chức hoà giải thương mại
• 2.5. Quy định về hình thức tổ chức hoà giải thương mại
• 2.6. Quy định về quyền và nghĩa vụ của tổ chức hoà giải thương mại
• 2.7. Quy định về thành lập, chấm dứt hoạt động tổ chức hoà giải thương mại
• 2.8. Hoạt động của tổ chức hoà giải thương mại nước ngoài tại Việt Nam
• 2.9. Quy định pháp luật về giải quyết tranh chấp bằng hoà giải thương mại
• 2.10. Nguyên tắc giải quyết tranh chấp bằng hoà giải thương mại
• 2.11. Quy định pháp luật về thẩm quyền giải quyết tranh chấp bằng hoà giải thương mại
• 2.12. Quy định pháp luật về trình tự thủ tục hoà giải thương mại
• 2.13. Quy định về chế độ bảo mật trong hoà giải thương mại
• 2.14. Quy định về thực hiện kết quả hoà giải
• 2.15. Quy định pháp luật về vai trò của Nhà nước đối với hoạt động hoà giải thương mại
• 2.15.1. Về nội dung quản lý Nhà nước đối với hoạt động hoà giải thương mại
• 2.15.2. Về sự hỗ trợ của Nhà nước đối với hoạt động hoà giải thương mại
• 2. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ HOÀ GIẢI THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM
• 3.1. Định hướng hoàn thiện pháp luật về hoà giải thương mại ở Việt Nam
• 3.2. Đảm bảo thực hiện đúng chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về chiến lược cải cách tư pháp và hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường
• 3.3. Đảm bảo phù hợp với đòi hỏi từ thực tiễn và xu thế hội nhập kinh tế quốc tế
• 3.4. Đảm bảo tôn trọng các nguyên tắc cơ bản trong hoạt động hoà giải thương mại
• 3.5. Những giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về hoà giải thương mại ở Việt Nam
• 3.5.1. Nhóm các giải pháp tổng thể
• 3.5.2. Nhóm các giải pháp cụ thể về hoàn thiện nội dung pháp luật về hoà giải thương mại
• 3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Hòa Giải Thương Mại Giải Pháp Hội Nhập Kinh Tế

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, hòa giải thương mại nổi lên như một phương thức giải quyết tranh chấp hiệu quả, linh hoạt. Việt Nam đang nỗ lực hoàn thiện khung pháp luật hòa giải thương mại để đáp ứng yêu cầu của thương mại quốc tế và đầu tư nước ngoài. Việc thúc đẩy hòa giải giúp giảm tải cho hệ thống tòa án, đồng thời tạo môi trường kinh doanh thân thiện, thu hút đầu tư. Nghị quyết 49-NQ/TW của Bộ Chính trị đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc khuyến khích các phương thức giải quyết tranh chấp ngoài tòa án, trong đó có hòa giải. Luật Trọng tài thương mại (2010) cũng góp phần khẳng định vị thế của các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế.

1.1. Khái niệm và đặc điểm pháp lý của hòa giải thương mại

Hòa giải thương mại là quá trình các bên tranh chấp tự nguyện tìm kiếm giải pháp thông qua sự hỗ trợ của bên thứ ba trung lập. Đặc điểm nổi bật của hòa giải là tính tự nguyện, linh hoạt và bảo mật. Các bên có quyền tự do lựa chọn hòa giải viên, quy trình hòa giải và nội dung thỏa thuận. Thỏa thuận hòa giải có giá trị pháp lý ràng buộc các bên, nhưng không mang tính cưỡng chế thi hành trực tiếp như phán quyết của tòa án. Theo Luận án tiến sỹ của Đào Văn Hội, hòa giải có ba đặc trưng cơ bản: tự thỏa thuận, không cưỡng chế thi hành, và có sự tham gia của người trung gian.

1.2. Vai trò của hòa giải thương mại trong hội nhập kinh tế quốc tế

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, hòa giải thương mại đóng vai trò quan trọng trong việc giảm thiểu rủi ro và chi phí giải quyết tranh chấp cho doanh nghiệp. Hòa giải giúp duy trì mối quan hệ kinh doanh, tạo điều kiện thuận lợi cho hợp tác lâu dài. Việc áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế về hòa giải cũng góp phần nâng cao tính minh bạch và công bằng của môi trường kinh doanh Việt Nam. Hòa giải tạo điều kiện thuận lợi cho thương mại quốc tế và đầu tư nước ngoài, đồng thời thúc đẩy phát triển bền vững.

II. Thực Trạng Pháp Luật Hòa Giải Thương Mại Việt Nam Phân Tích

Pháp luật Việt Nam về hòa giải thương mại đang trong quá trình hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu của hội nhập kinh tế quốc tế. Nghị định 22/2017/NĐ-CP là văn bản pháp lý quan trọng quy định về hòa giải thương mại, đánh dấu bước tiến trong việc nội luật hóa các cam kết quốc tế. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được giải quyết để nâng cao hiệu quả của hòa giải trong thực tiễn. Cần hoàn thiện các quy định về hòa giải viên, tổ chức hòa giải, trình tự thủ tục hòa giải và công nhận, thi hành thỏa thuận hòa giải.

2.1. Quy định pháp luật về hòa giải viên thương mại Điều kiện và tiêu chuẩn

Pháp luật Việt Nam quy định về điều kiện, tiêu chuẩn của hòa giải viên thương mại, bao gồm trình độ chuyên môn, kinh nghiệm và đạo đức nghề nghiệp. Tuy nhiên, các quy định này còn chung chung, chưa cụ thể hóa các tiêu chí đánh giá năng lực và kinh nghiệm của hòa giải viên. Cần xây dựng hệ thống chứng nhận hòa giải viên chuyên nghiệp, đảm bảo chất lượng dịch vụ hòa giải. Cần có quy định rõ ràng về quyền và nghĩa vụ của hòa giải viên để đảm bảo tính độc lập, khách quan trong quá trình hòa giải.

2.2. Quy định pháp luật về tổ chức hòa giải thương mại Thành lập và hoạt động

Pháp luật Việt Nam quy định về hình thức tổ chức, điều kiện thành lập và hoạt động của các tổ chức hòa giải thương mại. Tuy nhiên, số lượng tổ chức hòa giải chuyên nghiệp còn hạn chế, chưa đáp ứng được nhu cầu giải quyết tranh chấp của doanh nghiệp. Cần khuyến khích thành lập các trung tâm hòa giải thương mại độc lập, chuyên nghiệp, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho các tổ chức hòa giải nước ngoài hoạt động tại Việt Nam. Cần có quy định rõ ràng về vai trò, trách nhiệm của Nhà nước trong việc quản lý, giám sát hoạt động của các tổ chức hòa giải.

2.3. Quy định pháp luật về trình tự thủ tục hòa giải thương mại

Pháp luật Việt Nam quy định về trình tự, thủ tục hòa giải thương mại, bao gồm các bước khởi đầu, tiến hành và kết thúc hòa giải. Tuy nhiên, các quy định này còn thiếu tính chi tiết, chưa hướng dẫn cụ thể về các kỹ năng, phương pháp hòa giải hiệu quả. Cần xây dựng quy trình hòa giải linh hoạt, phù hợp với từng loại tranh chấp, đồng thời đảm bảo tính công khai, minh bạch và công bằng. Cần có quy định về chế độ bảo mật thông tin trong quá trình hòa giải, bảo vệ quyền lợi của các bên tranh chấp.

III. Giải Pháp Hoàn Thiện Pháp Luật Hòa Giải Thương Mại Hướng Tới Tương Lai

Để nâng cao hiệu quả của hòa giải thương mại trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, cần có các giải pháp đồng bộ, toàn diện. Các giải pháp này phải đảm bảo phù hợp với chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về cải cách tư pháp và hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường. Đồng thời, cần tham khảo kinh nghiệm quốc tế, áp dụng các tiêu chuẩn, thông lệ tốt nhất về hòa giải.

3.1. Hoàn thiện quy định về công nhận và thi hành thỏa thuận hòa giải

Việc công nhận và thi hành thỏa thuận hòa giải là yếu tố then chốt để đảm bảo hiệu lực của hòa giải. Pháp luật Việt Nam cần có quy định rõ ràng, minh bạch về thủ tục công nhận và thi hành thỏa thuận hòa giải, tạo điều kiện thuận lợi cho các bên thực hiện nghĩa vụ. Cần tham khảo Công ước New York về công nhận và thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài, xây dựng cơ chế công nhận và thi hành thỏa thuận hòa giải quốc tế hiệu quả.

3.2. Phát triển đội ngũ hòa giải viên chuyên nghiệp và uy tín

Đội ngũ hòa giải viên đóng vai trò quyết định đến thành công của quá trình hòa giải. Cần xây dựng chương trình đào tạo, bồi dưỡng hòa giải viên chuyên nghiệp, trang bị kiến thức pháp luật, kỹ năng hòa giải và đạo đức nghề nghiệp. Cần có cơ chế đánh giá, công nhận năng lực hòa giải viên khách quan, minh bạch, đồng thời xây dựng quy tắc ứng xử nghề nghiệp, đảm bảo uy tín của đội ngũ hòa giải viên.

3.3. Tăng cường vai trò của Nhà nước trong hỗ trợ và phát triển hòa giải

Nhà nước cần có vai trò tích cực trong việc hỗ trợ và phát triển hòa giải thương mại, bao gồm việc tuyên truyền, phổ biến pháp luật về hòa giải, hỗ trợ kinh phí cho các hoạt động đào tạo, bồi dưỡng hòa giải viên, xây dựng cơ sở dữ liệu về hòa giải, và tạo điều kiện thuận lợi cho các tổ chức hòa giải hoạt động. Nhà nước cũng cần có cơ chế giám sát, kiểm tra hoạt động hòa giải, đảm bảo tuân thủ pháp luật và bảo vệ quyền lợi của các bên tranh chấp.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Hòa Giải Thương Mại Kết Quả Nghiên Cứu Đánh Giá

Nghiên cứu thực tiễn cho thấy, hòa giải thương mại đã được áp dụng thành công trong nhiều lĩnh vực, mang lại lợi ích thiết thực cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, tỷ lệ giải quyết tranh chấp bằng hòa giải còn thấp so với các phương thức khác như tòa án và trọng tài. Cần có các biện pháp khuyến khích doanh nghiệp sử dụng hòa giải, đồng thời nâng cao nhận thức của cộng đồng về vai trò, lợi ích của hòa giải.

4.1. Thống kê và phân tích số liệu về hòa giải thương mại tại Việt Nam

Cần thu thập, thống kê và phân tích số liệu về số lượng vụ việc hòa giải thương mại đã được giải quyết, tỷ lệ thành công, thời gian và chi phí hòa giải. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả của hòa giải, như loại tranh chấp, trình độ hòa giải viên, và sự hợp tác của các bên. Dữ liệu này sẽ giúp đánh giá thực trạng hòa giải thương mại tại Việt Nam, đồng thời đưa ra các giải pháp cải thiện.

4.2. So sánh hiệu quả hòa giải thương mại với các phương thức khác

So sánh hiệu quả của hòa giải thương mại với các phương thức giải quyết tranh chấp khác như tòa án và trọng tài về các tiêu chí như thời gian, chi phí, tính bảo mật và khả năng duy trì mối quan hệ kinh doanh. Phân tích ưu điểm, nhược điểm của từng phương thức, từ đó giúp doanh nghiệp lựa chọn phương thức phù hợp với từng loại tranh chấp. Hòa giải thường nhanh hơn và ít tốn kém hơn so với kiện tụng tại tòa án.

V. So Sánh Pháp Luật Hòa Giải Thương Mại Kinh Nghiệm Quốc Tế Bài Học

Nghiên cứu kinh nghiệm của các quốc gia có hệ thống pháp luật hòa giải thương mại phát triển như Singapore, Úc, Đức và tham khảo Luật mẫu UNCITRAL về hòa giải thương mại quốc tế. Phân tích các quy định về hòa giải viên, tổ chức hòa giải, trình tự thủ tục hòa giải và công nhận, thi hành thỏa thuận hòa giải. Rút ra các bài học kinh nghiệm để hoàn thiện pháp luật hòa giải thương mại của Việt Nam.

5.1. Phân tích Luật mẫu UNCITRAL về hòa giải thương mại quốc tế

Luật mẫu UNCITRAL về hòa giải thương mại quốc tế là văn bản pháp lý quan trọng, được nhiều quốc gia tham khảo để xây dựng pháp luật hòa giải. Phân tích các quy định của Luật mẫu về phạm vi áp dụng, định nghĩa, nguyên tắc, trình tự thủ tục hòa giải và công nhận, thi hành thỏa thuận hòa giải. Đánh giá mức độ tương thích của pháp luật hòa giải thương mại Việt Nam với Luật mẫu UNCITRAL.

5.2. Kinh nghiệm của Singapore và Úc về phát triển hòa giải thương mại

Singapore và Úc là những quốc gia có hệ thống hòa giải thương mại phát triển, được đánh giá cao về tính hiệu quả và chuyên nghiệp. Nghiên cứu kinh nghiệm của hai quốc gia này về xây dựng khung pháp luật hòa giải, đào tạo hòa giải viên, và khuyến khích sử dụng hòa giải. Rút ra các bài học kinh nghiệm để áp dụng vào điều kiện thực tế của Việt Nam. Singapore có hệ thống chứng nhận hòa giải viên quốc gia (NMAS) rất hiệu quả.

VI. Kết Luận Tương Lai Hòa Giải Thương Mại Động Lực Hội Nhập

Hoàn thiện pháp luật hòa giải thương mại là yêu cầu cấp thiết để Việt Nam hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế thế giới. Việc thúc đẩy hòa giải không chỉ giúp giảm tải cho hệ thống tòa án, mà còn tạo môi trường kinh doanh thân thiện, thu hút đầu tư. Với những nỗ lực không ngừng, hòa giải thương mại sẽ trở thành phương thức giải quyết tranh chấp hiệu quả, góp phần vào sự phát triển bền vững của Việt Nam.

6.1. Tóm tắt các giải pháp hoàn thiện pháp luật hòa giải thương mại

Tóm tắt các giải pháp đã đề xuất trong luận án, bao gồm hoàn thiện quy định về hòa giải viên, tổ chức hòa giải, trình tự thủ tục hòa giải và công nhận, thi hành thỏa thuận hòa giải. Nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xây dựng đội ngũ hòa giải viên chuyên nghiệp, uy tín và tăng cường vai trò của Nhà nước trong hỗ trợ và phát triển hòa giải.

6.2. Triển vọng phát triển của hòa giải thương mại tại Việt Nam

Dự báo về triển vọng phát triển của hòa giải thương mại tại Việt Nam trong tương lai, với sự gia tăng nhận thức của doanh nghiệp và cộng đồng về vai trò, lợi ích của hòa giải. Kỳ vọng hòa giải sẽ trở thành phương thức giải quyết tranh chấp phổ biến, góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Hòa giải trực tuyến và hòa giải đa phương thức sẽ ngày càng được ứng dụng rộng rãi.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ luật học với đề tài "Hoàn thiện pháp luật về hoà giải thương mại ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế" được tác giả Lê Hương Giang thực hiện tại Trường Đại học Luật Hà Nội vào năm 2019, thuộc chuyên ngành đào tạo Luật Kinh tế (mã số: 9 38 01 07), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Dương Đăng Huệ và TS. Đoàn Trung Kiên.

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả trình bày bối cảnh Việt Nam đang phát triển kinh tế và hội nhập sâu rộng thông qua việc gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) và đàm phán, ký kết các Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EU (EVFTA). Chủ trương thúc đẩy các phương thức giải quyết tranh chấp ngoài Tòa án nhằm giảm tải cho hệ thống tư pháp đã được xác định tại Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/06/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020. Dù Điều 239 Luật Thương mại năm 1997 và Điều 317 Luật Thương mại năm 2005 đã ghi nhận phương thức hòa giải, nhưng các quy định này còn mang tính hình thức. Sự ra đời của Nghị định số 22/2017/NĐ-CP ngày 24/02/2017 về hòa giải thương mại là bước nội luật hóa cam kết mở cửa dịch vụ hòa giải (mã CPC 86602) với WTO và tiệm cận Luật mẫu của Ủy ban Pháp luật Thương mại Quốc tế của Liên Hợp Quốc (UNCITRAL) năm 2002 (sửa đổi năm 2018). Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng vẫn bộc lộ nhiều khoảng trống pháp lý cần được nghiên cứu và hoàn thiện đồng bộ.

Mục đích nghiên cứu của luận án là hệ thống hóa, làm sâu sắc thêm lý luận về hòa giải thương mại; nghiên cứu, đánh giá thực trạng pháp luật về hòa giải thương mại tại Việt Nam; từ đó đề xuất các định hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật về hòa giải thương mại.

Để thực hiện mục đích trên, luận án xác định ba nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Hệ thống, nghiên cứu, đánh giá các quan điểm pháp lý về hòa giải thương mại; phân tích khái niệm, đặc điểm pháp lý, xác định các yếu tố chi phối, hình thức và nội dung pháp luật về hòa giải thương mại trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế;
2. Tổng hợp, phân tích, đánh giá ưu điểm và hạn chế của pháp luật hiện hành Việt Nam về hòa giải thương mại; sử dụng phương pháp so sánh luật học để đối chiếu với Luật mẫu UNCITRAL và pháp luật các quốc gia như CHLB Đức, Singapore, Úc;
3. Đề xuất các định hướng cùng hệ thống giải pháp tổng thể và giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện pháp luật về hòa giải thương mại ở Việt Nam.

Về câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu, luận án tập trung giải quyết các câu hỏi trọng tâm, trong đó nổi bật là: Nhà nước cần phải làm gì trong việc hoàn thiện pháp luật để đảm bảo phát triển mô hình hòa giải thương mại tại Việt Nam? Giả thuyết nghiên cứu tương ứng là: Việc Nhà nước ban hành chính sách và pháp luật về hòa giải thương mại phải căn cứ vào đòi hỏi từ thực tiễn, xem xét yếu tố hội nhập kinh tế quốc tế, đồng thời tôn trọng các nguyên tắc cơ bản của mô hình hòa giải thương mại.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án được xác định rõ:

• Đối tượng nghiên cứu: Các quan điểm khoa học pháp lý về hòa giải thương mại trong và ngoài nước; các quy định pháp luật thực định của Việt Nam về hòa giải thương mại; các quy định trong Luật mẫu UNCITRAL và pháp luật một số quốc gia điển hình.
• Phạm vi không gian: Trọng tâm là pháp luật Việt Nam; pháp luật quốc tế và pháp luật các nước CHLB Đức, Úc, Singapore giữ vai trò tham khảo, so sánh.
• Phạm vi thời gian: Khảo cứu bối cảnh kinh tế - xã hội và pháp luật Việt Nam từ sau Đại hội Đảng lần thứ VI (năm 1986) đến năm 2019, tập trung vào thời kỳ hội nhập quốc tế.
• Phạm vi nội dung: Chỉ nghiên cứu phương thức hòa giải độc lập trong lĩnh vực kinh doanh, thương mại được điều chỉnh bởi Nghị định số 22/2017/NĐ-CP; không nghiên cứu hòa giải dân sự, lao động, hôn nhân gia đình và không đồng nhất với hòa giải trong tố tụng Tòa án hay Trọng tài.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tình hình nghiên cứu được tác giả phân chia thành các nhóm vấn đề chính:

Nhóm nghiên cứu lý luận về hòa giải thương mại:

• Tại Việt Nam: Luận án tiến sĩ của Đào Văn Hội (2003) tại Đại học Luật Hà Nội về giải quyết tranh chấp kinh tế đã chỉ ra ba đặc trưng của hòa giải nhưng chưa xây dựng khái niệm riêng biệt về hòa giải thương mại. Luận án tiến sĩ của Dương Quỳnh Hoa (2012) tại Viện Khoa học Xã hội Việt Nam tiếp cận hòa giải như một phương thức giải quyết tranh chấp thay thế (ADR). Đề tài cấp Bộ do GS. Lê Hồng Hạnh làm chủ nhiệm (2010) khảo cứu thiết chế giải quyết tranh chấp ngoài tố tụng tư pháp. Đề tài cấp Bộ do PGS. Dương Đăng Huệ làm chủ nhiệm (1998) phân tích bản chất hòa giải độc lập, quy trình hòa giải Folberg-Taylor gồm 7 bước. Các bài báo khoa học của Trần Đình Hảo (2000), Trần Ngọc Dũng (2004, nêu 7 nguyên tắc hòa giải kinh tế), Lưu Hương Ly (2011, nêu 4 nguyên tắc), Nguyễn Thị Minh (2012), Lê Thị Hoàng Thanh (2012, phân loại hòa giải theo kỹ năng), Hoàng Minh Khôi và Hoàng Bảo Ngọc (2015, nghiên cứu bảo mật) đã đóng góp nhiều góc nhìn lý luận.
• Trên thế giới: Alexander Bevan (1992) phân tích các đặc trưng tự nguyện, không ràng buộc, không phán xét và bảo mật; David Spencer và Michael Brogan (2006) nêu 5 triết lý của hòa giải (bảo mật, tự nguyện, tự quyết, trung lập, giải pháp duy nhất) và 4 mô hình hòa giải; Lukasz Rozdeiczer và Alejandro Alvarez de la Campa (World Bank, 2006) định nghĩa hòa giải là phương thức tiếp cận dựa trên lợi ích (interest-based); Judd Epstein (2001) tiếp cận dưới góc độ luật so sánh; Carlos Esplugues và Louis Marquis (2015) nghiên cứu xu hướng hòa giải toàn cầu; Cyril Chern (2006) viết về kỹ năng của hòa giải viên; Michael Pryles (2006) khảo sát giải quyết tranh chấp ở Châu Á; Ottoarndt Glossner (1983) nghiên cứu nguyên tắc ex aequo et bono; Robert N. Dobbins (2003), Linda C. Reif, Brette L. Steele (2007), Dwight Golann (2009), William A. Herbert cùng các cộng sự (2011), S. Strong (2014) khảo sát Luật mẫu UNCITRAL và giá trị thi hành của thỏa thuận hòa giải.

Nhóm nghiên cứu về thực trạng và giải pháp hoàn thiện pháp luật: Các tác giả như Nguyễn Thị Dung (chủ biên sách chuyên khảo năm 2017), Trần Quốc Thái và Nguyễn Thị Kim Thanh (2018), Lê Thị Anh Xuân (2015, 2016), Lê Nguyễn Gia Thiện và Nguyễn Thị Thùy Linh (2018), Nguyễn Bích Thảo (2010), Nguyễn Bá Bình và Nguyễn Thị Anh Thơ (2015) đã phân tích các quy định thực định tại Nghị định số 22/2017/NĐ-CP và Chương XXXIII Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 về công nhận kết quả hòa giải thành ngoài Tòa án.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án lựa chọn giải quyết: Phần lớn các công trình trong nước trước đó được thực hiện khi chưa có Nghị định số 22/2017/NĐ-CP, hoặc nghiên cứu hòa giải gộp chung trong phạm vi rộng của ADR và tố tụng. Luận án xác định khoảng trống cần giải quyết là: hệ thống hóa lý luận pháp luật hòa giải thương mại chuyên biệt theo 4 tiêu chí đặc điểm pháp lý; phân tích vai trò hòa giải gắn với các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới; đánh giá toàn diện hệ thống quy định tại Nghị định số 22/2017/NĐ-CP và Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015; so sánh với chuẩn mực của Luật mẫu UNCITRAL và kinh nghiệm của CHLB Đức, Singapore, Úc để đưa ra hệ thống giải pháp tổng thể và cụ thể.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án vận dụng các cơ sở lý thuyết và khung phân tích pháp lý sau:

• Lý thuyết về quyền tự do ý chí và quyền tự định đoạt trong quan hệ dân sự, kinh doanh thương mại: Xác định các chủ thể có toàn quyền định đoạt lợi ích của mình mà không bị áp đặt bởi ý chí của bên thứ ba.
• Lý thuyết về động lực lợi ích cá nhân thúc đẩy các hoạt động kinh tế.
• Nguyên tắc ex aequo et bono (công bằng và lẽ phải): Giải quyết tranh chấp dựa trên sự công bằng, linh hoạt và thỏa mãn lợi ích các bên, đối lập với mô hình phân xử cứng nhắc theo quy tắc pháp lý thuần túy (rights-based).
• Khung lý thuyết về các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế (ADR) và các mô hình hòa giải: hòa giải tạo thuận lợi (facilitative mediation), hòa giải đánh giá (evaluative mediation), hòa giải thỏa thuận (settlement mediation), hòa giải chuyển đổi (transformative mediation).

Phương pháp nghiên cứu thực tế bao gồm:

• Phương pháp luận duy vật biện chứng: Được sử dụng để làm rõ mối quan hệ giữa hòa giải thương mại với các phương thức giải quyết tranh chấp khác, xác định tính độc lập và sự tương tác qua lại.
• Phương pháp hệ thống hóa, tổng hợp và phân tích: Dùng để xây dựng hệ thống khái niệm, đặc điểm, hình thức và nội dung pháp luật về hòa giải thương mại.
• Phương pháp so sánh luật học: Được sử dụng xuyên suốt để so sánh, đối chiếu quy định của pháp luật Việt Nam với Luật mẫu UNCITRAL (2002, 2018), Luật Hòa giải CHLB Đức (2012), Luật Hòa giải Singapore (2017), Luật mẫu Hòa giải Hoa Kỳ (UMA 2001, sửa đổi 2003) và Hệ thống cấp phép hòa giải viên quốc gia Úc (NMAS).
• Phương pháp diễn giải, quy nạp và dự báo khoa học: Sử dụng để xây dựng các luận cứ cho việc đề xuất định hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật.

Nguồn tư liệu và dữ liệu:

• Văn bản pháp luật Việt Nam: Luật Thương mại năm 1997 và năm 2005, Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, Luật Trọng tài thương mại năm 2010, Nghị định số 22/2017/NĐ-CP, Thông tư số 22/2018/TT-BTP, Nghị quyết số 49-NQ/TW.
• Văn kiện quốc tế: Luật mẫu UNCITRAL về hòa giải thương mại quốc tế, Cam kết WTO (mã CPC 86602), Hiệp định CPTPP, EVFTA, Công ước New York năm 1958.
• Dữ liệu thực tiễn: Thống kê số lượng án kinh tế sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm giai đoạn 2006-2013 của hệ thống Tòa án nhân dân; số liệu các vụ tranh chấp tại Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) giai đoạn 1993-2017.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Những vấn đề lý luận về hoà giải thương mại và pháp luật về hoà giải thương mại

Chương 1 tập trung xây dựng cơ sở lý luận về hòa giải thương mại và pháp luật hòa giải thương mại:

• Khái niệm hòa giải thương mại: Luận án đưa ra định nghĩa hòa giải thương mại là phương thức giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại độc lập, theo đó việc giải quyết tranh chấp được diễn ra theo một trình tự thủ tục tự nguyện, bảo mật với sự tham gia của các bên tranh chấp và bên thứ ba trung lập (hòa giải viên thương mại) do các bên lựa chọn; hòa giải viên thương mại trợ giúp các bên tranh chấp đạt được sự đồng thuận trên cơ sở tự quyết.
• Bốn đặc điểm pháp lý cốt lõi của hòa giải thương mại:
  1. Về tính chất: Là phương thức giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại độc lập mang tính lựa chọn (ADR) và phi tố tụng. Luận án phân biệt hòa giải độc lập với hòa giải là một bước trong tố tụng Tòa án hay Trọng tài, đồng thời phân biệt với hòa giải cơ sở và hòa giải lao động. Hòa giải thương mại mang tính dịch vụ (mã CPC 86602 theo cam kết WTO).
  2. Về chủ thể: Bắt buộc phải có sự tham gia của hòa giải viên thương mại với tư cách bên thứ ba độc lập, trung lập. Quan hệ giữa các chủ thể gồm quan hệ mâu thuẫn (giữa các bên tranh chấp) và quan hệ trợ giúp (giữa hòa giải viên và các bên), được xác lập qua thỏa thuận hòa giải và hợp đồng dịch vụ hòa giải.
  3. Về mục đích: Hướng tới kết quả đồng thuận trên cơ sở tự quyết của các bên, áp dụng nguyên tắc ex aequo et bono nhằm duy trì quan hệ hợp tác kinh doanh lâu dài, không phân định thắng - thua.
  4. Về thủ tục: Diễn ra theo trình tự linh hoạt, tự nguyện và tuân thủ chế độ bảo mật nghiêm ngặt.
• Phân loại hòa giải thương mại: Dựa trên hình thức tổ chức (hòa giải quy chế tại các trung tâm và hòa giải vụ việc/ad-hoc); dựa trên phương thức, kỹ năng (hòa giải tạo thuận lợi, hòa giải đánh giá, hòa giải thỏa thuận, hòa giải chuyển đổi).
• Vai trò của hòa giải thương mại: Thúc đẩy hội nhập kinh tế quốc tế, tạo môi trường kinh doanh hấp dẫn, đáp ứng các cam kết FTA thế hệ mới, giảm quá tải cho hệ thống xét xử của Tòa án.
• Lý luận về pháp luật hòa giải thương mại: Xác định khái niệm, quá trình hình thành tại Việt Nam, các yếu tố chi phối (thể chế kinh tế thị trường, cải cách tư pháp, hội nhập quốc tế) cùng cấu trúc hình thức và nội dung của pháp luật điều chỉnh hoạt động này.

Chương 2: Thực trạng pháp luật về hoà giải thương mại ở Việt Nam

Chương 2 phân tích, bình luận chi tiết các quy định thực định của pháp luật Việt Nam, trọng tâm là Nghị định số 22/2017/NĐ-CP và Chương XXXIII Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015:

• Quy định về hòa giải viên thương mại: Phân tích tiêu chuẩn, điều kiện hành nghề (hòa giải viên vụ việc và hòa giải viên của tổ chức), quyền và nghĩa vụ của hòa giải viên; chỉ ra điểm hạn chế về quy chuẩn đánh giá kỹ năng chuyên môn so với hệ thống NMAS của Úc.
• Quy định về tổ chức hòa giải thương mại: Điều kiện thành lập, đăng ký hoạt động và chấm dứt hoạt động của Trung tâm hòa giải thương mại, Trung tâm trọng tài thực hiện hoạt động hòa giải; quy chế hoạt động của chi nhánh, văn phòng đại diện tổ chức hòa giải thương mại nước ngoài tại Việt Nam.
• Quy định về giải quyết tranh chấp bằng hòa giải thương mại:
  • Thẩm quyền giải quyết tranh chấp căn cứ theo thỏa thuận hòa giải (Điều 2, Điều 6 Nghị định số 22/2017/NĐ-CP).
  • Trình tự, thủ tục hòa giải: Sự kết hợp giữa phiên họp chung và các phiên tiếp xúc riêng (caucus).
  • Chế độ bảo mật thông tin: Đánh giá quy định tại Điều 4 Nghị định số 22/2017/NĐ-CP; chỉ ra sự thiếu vắng các quy định cụ thể về việc miễn trừ nghĩa vụ làm chứng của hòa giải viên trước Tòa án hoặc Trọng tài so với chuẩn mực của Luật mẫu UNCITRAL và Đạo luật UMA của Hoa Kỳ.
  • Thi hành kết quả hòa giải: Phân tích cơ chế công nhận kết quả hòa giải thành ngoài Tòa án theo quy định tại Chương XXXIII Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015; nêu rõ các điều kiện công nhận, thẩm quyền của Tòa án và nguy cơ phát sinh thủ tục tố tụng phức tạp làm giảm tính nhanh chóng của hòa giải.
• Vai trò quản lý và hỗ trợ của Nhà nước: Đánh giá chức năng quản lý nhà nước của Bộ Tư pháp, Sở Tư pháp các địa phương và cơ chế hỗ trợ tư pháp từ hệ thống Tòa án.

Dưới đây là bảng tổng hợp so sánh các khía cạnh pháp lý cơ bản giữa các phương thức giải quyết tranh chấp được phân tích trong luận án:

Tiêu chí so sánh	Thương lượng	Hoà giải thương mại	Trọng tài thương mại	Toà án
Bản chất thủ tục	Phi tố tụng, tự giải quyết	Phi tố tụng, có trợ giúp	Tài phán phi tư pháp	Tài phán tư pháp công quyền
Sự tham gia của bên thứ ba	Không có	Có (Hòa giải viên độc lập, trung lập)	Có (Trọng tài viên)	Có (Thẩm phán nhân danh Nhà nước)
Quyền lực của bên thứ ba	Không áp dụng	Trợ giúp, gợi ý, không có quyền phán quyết	Ban hành phán quyết có tính bắt buộc	Ban hành bản án/quyết định nhân danh Nhà nước
Cơ chế ra quyết định	Các bên tự thỏa thuận	Các bên tự quyết định giải pháp	Hội đồng Trọng tài quyết định	Hội đồng xét xử quyết định
Tính bảo mật	Tuyệt đối theo ý chí các bên	Rất cao, được pháp luật bảo vệ	Cao, phiên xử kín	Công khai (trừ trường hợp luật định)
Cơ chế thi hành	Tự nguyện thi hành	Tự nguyện; có thể yêu cầu Tòa án công nhận	Thi hành theo Luật Thi hành án dân sự	Cưỡng chế thi hành án dân sự

Chương 3: Định hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật về hoà giải thương mại ở Việt Nam

Chương 3 xây dựng các định hướng và đề xuất giải pháp có căn cứ khoa học:

• Ba định hướng hoàn thiện:
  1. Đảm bảo thực hiện đúng chủ trương, đường lối của Đảng và Nhà nước về cải cách tư pháp (Nghị quyết số 49-NQ/TW) và hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường;
  2. Đảm bảo phù hợp với đòi hỏi thực tiễn và xu thế hội nhập kinh tế quốc tế, tương thích với Luật mẫu UNCITRAL;
  3. Đảm bảo tôn trọng các nguyên tắc nền tảng của hoạt động hòa giải (tự nguyện, tự quyết, bảo mật, trung lập).
• Nhóm giải pháp tổng thể:
  • Về mặt lập pháp: Đề xuất nghiên cứu xây dựng và ban hành một đạo luật chuyên biệt (Luật Hòa giải thương mại hoặc Luật về các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế - ADR) để nâng cao hiệu lực pháp lý so với hình thức Nghị định.
  • Tăng cường công tác thông tin, tuyên truyền nhằm nâng cao nhận thức của cộng đồng doanh nghiệp và giới luật sư về phương thức hòa giải.
  • Phát triển các cơ sở đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng hòa giải viên chuyên nghiệp, tiến tới thành lập Hội đồng hoặc Hiệp hội hòa giải viên thương mại.
• Nhóm giải pháp cụ thể:
  • Hoàn thiện quy định về hòa giải viên: Chuẩn hóa tiêu chuẩn chuyên môn, đạo đức nghề nghiệp; xây dựng quy chế bồi dưỡng kỹ năng bắt buộc; cho phép mở rộng diện hòa giải viên nước ngoài hoạt động tại Việt Nam.
  • Hoàn thiện quy định về tổ chức hòa giải: Nới lỏng các rào cản hành chính trong việc thành lập trung tâm hòa giải; khuyến khích các trung tâm trọng tài phát triển quy tắc hòa giải riêng biệt.
  • Hoàn thiện quy định về thủ tục và bảo mật: Quy định rõ ràng phạm vi bảo mật thông tin; ghi nhận quyền miễn trừ làm chứng của hòa giải viên tại Tòa án hoặc Trọng tài đối với các thông tin tiếp nhận trong phiên hòa giải; cấm sử dụng các đề xuất, tài liệu hòa giải làm chứng cứ chống lại chính bên đưa ra trong các thủ tục tố tụng sau đó.
  • Hoàn thiện cơ chế thi hành biên bản hòa giải thành: Đơn giản hóa thủ tục công nhận kết quả hòa giải thành ngoài Tòa án tại Chương XXXIII Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015; rút ngắn thời gian xem xét; nghiên cứu việc tham gia các điều ước quốc tế về thực thi thỏa thuận hòa giải thương mại quốc tế.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự nêu 5 đóng góp mới về mặt khoa học:

1. Về lý luận: Hệ thống hóa và làm sâu sắc thêm lý luận về hòa giải thương mại và pháp luật hòa giải thương mại; xây dựng định nghĩa khoa học và làm rõ 4 đặc điểm pháp lý theo các khía cạnh tính chất, chủ thể, mục đích, thủ tục.
2. Về bối cảnh hội nhập: Phân tích, làm rõ vai trò của hòa giải thương mại và các yếu tố chi phối trong bối cảnh Việt Nam tham gia WTO, CPTPP, EVFTA và ASEAN; chỉ ra các thách thức đặt ra đối với việc hoàn thiện thể chế.
3. Về thực trạng pháp luật: Đưa ra các bình luận, đánh giá toàn diện các quy định thực định tại Nghị định số 22/2017/NĐ-CP và Chương XXXIII Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 liên quan đến hòa giải viên, tổ chức hòa giải, trình tự thủ tục và sự quản lý của Nhà nước.
4. Về luật so sánh: Sử dụng phương pháp so sánh luật học để làm rõ mức độ tương thích của pháp luật Việt Nam so với Luật mẫu UNCITRAL và pháp luật của CHLB Đức, Singapore, Úc.
5. Về giải pháp: Đưa ra hệ thống định hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật về hòa giải thương mại ở Việt Nam một cách hệ thống, gồm nhóm giải pháp tổng thể về mặt đạo luật và chính sách phát triển, cùng nhóm giải pháp quy phạm cụ thể điều chỉnh từng chế định pháp lý.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về hạn chế, luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu ở mô hình hòa giải thương mại độc lập ngoài tố tụng điều chỉnh bởi Nghị định số 22/2017/NĐ-CP; không đi sâu vào các mô hình hòa giải trong tố tụng Tòa án, Trọng tài, cũng như hòa giải dân sự, lao động, đất đai. Việc so sánh pháp luật quốc tế mới tập trung ở một số quốc gia điển hình (CHLB Đức, Úc, Singapore) và văn kiện của UNCITRAL.

Hướng nghiên cứu tiếp theo bao gồm:

• Nghiên cứu cơ chế thực thi thỏa thuận hòa giải thương mại quốc tế khi Việt Nam tham gia các điều ước quốc tế đa phương liên quan đến hòa giải;
• Nghiên cứu mô hình kết hợp giữa Trọng tài và Hòa giải (Arb-Med-Arb);
• Khảo cứu khung pháp lý cho hoạt động hòa giải thương mại trực tuyến (ODR) trong bối cảnh chuyển đổi số và thương mại điện tử xuyên biên giới.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo hữu ích cho:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên và giảng viên chuyên ngành Luật Kinh tế, Luật Thương mại quốc tế, Tư pháp quốc tế trong việc nghiên cứu các thiết chế ADR.
• Các cơ quan nhà nước có thẩm quyền (Bộ Tư pháp, Tòa án nhân dân tối cao, Quốc hội) trong quá trình rà soát, sửa đổi, bổ sung văn bản quy phạm pháp luật và hoạch định chính sách cải cách tư pháp.
• Các trung tâm trọng tài, trung tâm hòa giải thương mại, đội ngũ luật sư, hòa giải viên và cộng đồng doanh nghiệp trong việc lựa chọn và thực thi quy trình hòa giải thương mại hiệu quả.

Nội dung có giá trị tham khảo chuyên sâu nhất là hệ thống luận điểm phân tích 4 đặc điểm pháp lý (Chương 1), các bình luận đối chiếu Nghị định số 22/2017/NĐ-CP với Luật mẫu UNCITRAL (Chương 2) và nhóm kiến nghị hoàn thiện thủ tục công nhận thỏa thuận hòa giải thành tại Tòa án (Chương 3).

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân biệt hòa giải thương mại độc lập với hòa giải trong tố tụng Tòa án và Trọng tài như thế nào? Hòa giải thương mại độc lập là một phương thức giải quyết tranh chấp ngoài tố tụng, phi tài phán, nơi các bên tự nguyện thỏa thuận lựa chọn hòa giải viên trợ giúp dàn xếp mâu thuẫn và kết quả là một biên bản hòa giải thành mang bản chất hợp đồng. Trong khi đó, hòa giải trong Tòa án hoặc Trọng tài chỉ là một bước trong quá trình tố tụng; kết quả hòa giải thành tại đây được công nhận bằng quyết định của Tòa án hoặc phán quyết trọng tài có giá trị cưỡng chế thi hành trực tiếp.

2. Nguyên tắc ex aequo et bono được áp dụng trong hòa giải thương mại có ý nghĩa gì? Nguyên tắc ex aequo et bono (công bằng và lẽ phải) cho phép hòa giải viên trợ giúp các bên tìm kiếm giải pháp dựa trên sự công bằng, hài hòa lợi ích thực tế và duy trì quan hệ hợp tác kinh doanh, thay vì chỉ áp dụng các quy tắc pháp lý một cách cứng nhắc, phân định đúng - sai hay thắng - thua.

3. Vì sao việc ban hành Nghị định số 22/2017/NĐ-CP được coi là bước nội luật hóa cam kết WTO? Tại Biểu cam kết thương mại dịch vụ khi gia nhập WTO, Việt Nam đã cam kết mở cửa thị trường đối với dịch vụ giải quyết tranh chấp giữa các thương nhân (mã CPC 86602). Nghị định số 22/2017/NĐ-CP được ban hành nhằm hiện thực hóa cam kết cho phép thành lập các tổ chức hòa giải thương mại độc lập và chi nhánh tổ chức hòa giải nước ngoài tại Việt Nam tương tự như dịch vụ trọng tài.

4. Luận án chỉ ra điểm hạn chế chính của quy định bảo mật trong hòa giải thương mại Việt Nam là gì? Nghị định số 22/2017/NĐ-CP quy định nguyên tắc bảo mật thông tin nhưng chưa quy định cụ thể quyền từ chối làm chứng của hòa giải viên trước Tòa án hoặc Trọng tài, cũng như chưa có chế tài rõ ràng đối với việc một bên sử dụng các phát biểu, nhượng bộ của bên kia trong phiên hòa giải làm chứng cứ chống lại họ trong các thủ tục tố tụng sau đó.

5. Luận án đề xuất giải pháp mang tính tổng thể nào về mặt lập pháp cho hòa giải thương mại ở Việt Nam? Luận án đề xuất nâng tầm văn bản điều chỉnh từ Nghị định lên cấp độ đạo luật, thông qua việc nghiên cứu xây dựng Luật Hòa giải thương mại hoặc Luật về các biện pháp giải quyết tranh chấp thay thế (ADR), tạo cơ sở pháp lý đồng bộ, tương thích với Luật mẫu UNCITRAL và chuẩn mực quốc tế.

Kết luận

Luận án của tác giả Lê Hương Giang đã làm sâu sắc các vấn đề lý luận về hòa giải thương mại, xác định 4 đặc điểm pháp lý cốt lõi và vai trò của phương thức này trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Qua việc phân tích thực trạng các quy định tại Nghị định số 22/2017/NĐ-CP và Chương XXXIII Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, kết hợp so sánh với Luật mẫu UNCITRAL cùng pháp luật các nước CHLB Đức, Singapore, Úc, công trình đã chỉ ra những điểm bất cập trong thực tiễn pháp lý Việt Nam. Trên cơ sở đó, luận án xác lập hệ thống định hướng và đề xuất đồng bộ các giải pháp tổng thể về lập pháp cũng như các giải pháp quy phạm cụ thể, góp phần hoàn thiện thể chế giải quyết tranh chấp thương mại ngoài Tòa án tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 “Một số vấn đề cơ bản về hoà giải”. Theo đó, tác giả Lê Thị Hoàng Thanh đã đưa ra khái niệm hoà giải bằng cách dịch lại khái niệm từ Luật mẫu về hoà giải do Hiệp hội luật sư Mỹ xây dựng: “Hoà giải là phương pháp để giải quyết tranh chấp, là quá trình mà tại đó hoà giải viên tạo điều kiện giao tiếp và đàm phán giữa các bên để hỗ trợ họ trong việc đạt được một thoả thuận tự nguyện về tranh chấp của họ”. Tác giả cũng đưa ra quan điểm phân biệt trung gian hoà giải và trung gian và cho rằng “xét về mặt lý thuyết, hoà giải và trung gian hoà giải là hai biện pháp giải quyết tranh chấp khác nhau nhưng trong nghiên cứu khoa học, nhiều khi các học giả không thể tách biệt rõ ràng được hai phương thức này, nhiều khi định nghĩa coi là một” [34, tr. Các đặc điểm của hoà giải thương mại được tác giả liệt kê: “Luôn có sự tham gia của bên thứ ba- bên 18 trung lập- để giúp các bên giải quyết các xung đột; có tính chất tự nguyện trừ một số trường hợp hoà giải bắt buộc tuỳ thuộc dạng tranh chấp và quy định của pháp luật; các bên tranh chấp tham dự quá trình hoà giải để đạt được một thoả thuận cho cuộc xung đột của họ và xây dựng quyết định của chính mình; hoà giải thiết lập một môi trường giao tiếp an toàn, thân thiện giữa các bên tranh chấp; hoà giải có thể là một quá trình độc lập hoặc một phần của thủ tục tại toà án, thủ tục trọng tài; hoà giải mang tính bí mật; hoà giải không làm ảnh hướng đến việc các bên sử dụng các phương thức giải quyết tranh chấp khác” [34, tr.

Trên thế giới, nghiên cứu về khái niệm, đặc điểm của hoà giải thương mại được thể hiện ở các nghiên cứu nổi bật sau: Trong cuốn sách “Alternative dispute resolution: A lawyer’s guide to mediation and others forms of dispute resolution” (Phương thức giải quyết tranh chấp thay thế: Hướng dẫn của luật sư đối với hoạt động hoà giải và các hình thức giải quyết tranh chấp khác) của tác giả Alexander Bevan (Nhà xuất bản Sweet&Maxwell, 1992) đã định nghĩa “hoà giải là việc sử dụng bên thứ ba để giúp đỡ các bên tranh chấp làm những công việc nhất định và đạt đến thoả thuận mà nếu không có sự trợ giúp họ có thể không bao giờ đạt được thoả thuận hoặc đạt được thoả thuận một cách chậm trễ khiến một hoặc các bên sẽ chịu thêm những tổn thất” [79, tr. Tác giả Alexander Bevan cũng chỉ ra những đặc trưng của hoà giải thương mại bao gồm các yếu tố: tính tự nguyện, tính không ràng buộc, tính không phán xét, và tính bảo mật [79, tr. Trong cuốn sách “Mediation Law and Practice” (Luật hoà giải và thực tiễn) của các tác giả David Spencer và Micheal Brogan (Nhà xuất bản Trường Đại học Cambridge, 2006) định nghĩa “hoà giải là một phương thức giải quyết tranh chấp không mang tính xét xử, mà ở đó các bên tranh chấp hoặc có mâu thuẫn sử dụng sự trợ giúp của bên thứ ba trung lập nỗ lực giải quyết tranh chấp của họ. Phương thức này khác biệt với các phương thức giải quyết tranh chấp khác như thương lượng, trung gian, trọng tài và thậm chí là phương thức đánh giá sớm bởi bên thứ ba trung lập (early-neutral evaluation), ở chỗ, có sự xuất hiện của bên thứ ba độc lập là hoà 19 giải viên được trao quyền để thực hiện việc giải quyết tranh chấp nhưng thẩm quyền không rõ ràng như các phương thức giải quyết tranh chấp còn lại” [87, tr.

Nhóm tác giả đã chỉ ra năm triết lý của hoà giải: Tính bảo mật (confidentiality), tính tự nguyện (voluntariness), tính tự quyết (empowerment), tính trung lập (neutrality) và đưa ra một giải pháp duy nhất (unique solution) [87, tr. Sách “Alternative dispute resolution manual: Implementing commercial mediation” (Cẩm nang các phương thức giải quyết tranh chấp lựa chọn: Thực hiện hoà giải thương mại) của nhóm tác giả Lukasz Rozdeiczer, Alejandro Alvanrez de la Campa (World Bank, 2006) định nghĩa hoà giải thương mại “là một phương thức mềm dẻo (flexible), không ràng buộc (non-binding), trong đó bên thứ ba (hoà giải viên) trợ giúp hai hoặc nhiều bên tranh chấp đạt được một thoả thuận tự nguyện”, “được xem như một phương thức giải quyết trên cơ sở thoả mãn lợi ích các bên (interest-based)- đối lập với các phương thức giải quyết nhằm đảm bảo quyền các bên (rights-based)” [103]. Trong bài tạp chí “The use of comparative law in commercial international arbitration and commercial mediation” (Áp dụng so sánh luật trong hoà giải và trọng tài thương mại quốc tế) của tác giả Judd Epstein trên Tạp chí Tunlane Law (Vol 75:913, năm 2001) cũng đưa ra định nghĩa: “Hoà giải là sự can thiệp không có tính ràng buộc bởi một bên thứ ba, giúp đỡ các bên tranh chấp đàm phán một thoả thuận” [100, tr. Hai là: Nghiên cứu về phân loại hoà giải thương mại Tác giả Trần Đình Hảo trong bài tạp chí “Hoà giải, thương lượng trong việc giải quyết tranh chấp hợp đồng kinh tế”, Tạp chí Nhà nước và pháp luật (Viện nghiên cứu Nhà nước và Pháp luật Số 141, năm 2000) đã phân loại hoà giải các tranh chấp kinh tế bao gồm hoà giải trong tố tụng (Toà án, trọng tài) và hoà giải ngoài tố tụng (hoà giải qua trung gian được các bên tiến hành trước khi đưa vụ tranh chấp ra cơ quan tài phán).

Trong một số tác phẩm khác, các tác giả cũng thể hiện quan điểm phân biệt hai phương thức hoà giải và trung gian. Đề tài khoa học cấp Bộ “Hoàn thiện pháp 20 luật và thiết chế giải quyết tranh chấp ngoài tố tụng tư pháp” do GS. Lê Hồng Hạnh làm chủ nhiệm (Viện Khoa học pháp lý, tháng 12/2010) xác định hai tiểu phương thức của hoà giải là trung gian và hoà giải, cũng như có một số so sánh đánh giá hai phương thức này. Đây cũng là một điểm có giá trị tham khảo và gợi mở cho nghiên cứu sinh.

Bên cạnh đó, tác giả Dương Quỳnh Hoa cũng khẳng định hoà giải và trung gian là hai phương thức khác nhau tại luận án “Xây dựng và hoàn thiện cơ chế giải quyết tranh chấp thay thế đối với các quan hệ thương mại trong giai đoạn hiện nay ở nước ta” (Viện Khoa học xã hội Việt Nam, 2012), mặc dù tác giả cũng khẳng định vấn đề này ở Việt Nam còn nhiều sự tranh cãi. Ngược lại, tác giả Nguyễn Thị Minh tại bài tạp chí “Hoà giải thương mại- Thực trạng hoạt động và xu hướng phát triển ở Việt Nam” (Tạp chí Dân chủ và pháp luật, Số chuyên đề pháp luật về hoà giải, 2012) cũng chỉ rõ rằng thuật ngữ trung gian, hoà giải được sử dụng thay thế nhau, không phân biệt, sự khác nhau chỉ ở mức độ tham gia đề xuất phương thức giải quyết tranh chấp người giải quyết tranh chấp và tuỳ thuộc vào luật pháp từng quốc gia [56, tr. Trong chuyên đề “Hoàn thiện cơ chế hoà giải ở Việt Nam, bài học từ kinh nghiệm các nước” của Lê Thị Hoàng Thanh trên Thông tin khoa học pháp lý (Viện khoa học pháp lý, Bộ Tư pháp, năm 2012) đã đưa ra hai cách phân loại có giá trị tiếp tục nghiên cứu trong luận án của nghiên cứu sinh, bao gồm: Dựa vào đặc tính gồm hoà giải tự nguyện, hoà giải bắt buộc; dựa vào kỹ năng hoà giải thì bao gồm hoà giải đánh giá, hoà giải tạo thuận lợi; hoà giải chuyển đổi [34, tr. Hai tác giả Hoàng Minh Khôi, Hoàng Bảo Ngọc, trong bài tạp chí “Vấn đề bảo mật trong hoà giải thương mại ngoài Toà án”, đăng trên Tạp chí Nghiên cứu lập pháp (Số 24 (304), tháng 12/2015), cũng đã nhắc đến sự phân chia hai mô hình hoà giải thương mại trên thế giới: hoà giải thương mại tạo điều kiện thuận lợi (faciliative mediation) và hoà giải thương mại đánh giá (evaluative mediation) [28].

Trên thế giới, việc phân loại hoà giải thương mại khá đa dạng và nhiều quan điểm trái chiều. Tác giả Alexander Bevan trong cuốn “Alternative dispute resolution: A lawyer’s guide to mediation and others forms of dispute resolution” 21 (Phương thức giải quyết tranh chấp thay thế: Hướng dẫn của luật sư đối với hoạt động hoà giải và các hình thức giải quyết tranh chấp khác) cũng thừa nhận thuật ngữ trung gian (mediation), hoà giải (conciliation) về cơ bản là sử dụng thay thế được cho nhau, tuy nhiên theo tác giả thuật ngữ “conciliation” thường được sử dụng trong các tranh chấp lao động và các vấn đề gia đình, còn thuật ngữ “mediation” thường được sử dụng cho các quá trình giải quyết tranh chấp bởi bên thứ ba trung lập làm trung gian để trợ giúp cho các bên trong việc liên lạc, đàm phán để giải quyết tranh chấp, trong đó có tranh chấp thương mại. Tuy nhiên, tác giả cũng khẳng định, theo cách hiểu của Mỹ hay bản thân công ty Luật IDR (Europe) Limited mà tác giả làm việc, khi nói đến hoà giải thương mại thì sẽ sử dụng thuật ngữ “commercial mediation”. Bên cạnh đó, trong hoạt động hoà giải thương mại, có thể chia ra làm hai loại: Hoà giải tạo điều kiện thuận lợi (facilitative mediation) và hoà giải đánh giá (evaluative mediation) [79, tr.

Hai tác giải David Spencer và Michael Brogan trong cuốn “Mediation Law and Practice” (Luật hoà giải và thực tiễn) đã chỉ ra bốn phương thức hoà giải bao gồm: Hoà giải thoả thuận (settlement mediation), hoà giải tạo điều kiện thuận lợi (facilitative mediation), hoà giải chuyển đổi (transformative mediation) và hoà giải đánh giá (evaluative mediation); trong đó, hoà giải thoả thuận và hoà giải đánh giá là phù hợp với hoà giải các vụ tranh chấp thương mại [87, tr. Qua việc nghiên cứu các tác phẩm liên quan mật thiết tới hoà giải thương mại, nghiên cứu sinh nhận thấy rằng: Thứ nhất, về khái niệm “hoà giải thương mại”, chưa có luận án tiến sỹ, đề tài khoa học, sách hay giáo trình ở Việt Nam hệ thống hoá khái niệm trong các công trình trong và ngoài nước. Bên cạnh đó, còn nhiều tranh luận giữa phương thức “trung gian” và “hoà giải”. Do đó, nghiên cứu sinh thấy rằng, việc tiếp tục làm sâu sắc thêm khái niệm về “hoà giải thương mại” trên cơ sở hệ thống hoá, tổng hợp các kết quả công trình nghiên cứu đã công bố là cần thiết, đặc biệt trong bối cảnh nước ta đã có văn bản pháp lý về hoà giải thương mại.

22 Hai là, về đặc điểm pháp lý của “hoà giải thương mại”. Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu chỉ ra các đặc điểm của hoà giải thương mại, tuy nhiên nghiên cứu sinh thấy rằng đây vẫn là vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu.