Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ PHÁP LUẬT ƢU ĐÃI XÃ HỘI 1. KHÁI NIỆM PHÁP LUẬT ƢU ĐÃI XÃ HỘI 1. Định nghĩa pháp luật ƣu đãi xã hội Ở bất kỳ thời kỳ nào của một quốc gia, một dân tộc đều có những con người cống hiến hết mình cho hòa bình, ổn định và sự phát triển bền vững của đất nước. Những sự cống hiến đó đều được Nhà nước và xã hội ghi nhận, tôn vinh và biết ơn thông qua những ưu đãi về cả vật chất lẫn tinh thần mà Nhà nước, xã hội dành cho họ.
Trải qua hơn 4000 năm dựng và giữ nước, với các chế độ chính trị xã hội khác nhau, với những quan niệm về con người, xã hội, chính trị… khác nhau, nhưng có thể khẳng định dù ở bất kỳ thời kỳ nào, giai đoạn lịch sử nào, chế độ nào của đất nước thì những người có công với đất nước đều được suy tôn và chính quyền luôn có chính sách ưu đãi đối với họ. Ở mỗi thời kỳ khác nhau, chế độ khác nhau thì chính sách đối với người có công cũng khác nhau. Nhưng suy cho cùng thì chính sách ưu đãi đối với người có công là sự ghi nhận những công lao của họ cho đất nước, là những chế độ đãi ngộ về vật chất và tinh thần, là sự bày tỏ lòng biết ơn đến những người đã hy sinh, đã cống hiến cho sự nghiệp bảo vệ và phát triển đất nước. Với đặc điểm lịch sử của dân tộc Việt Nam, lịch sử của những cuộc đấu tranh giành và giữ nước nên những người có công là một bộ phận lớn những người đã hy sinh, cống hiến cho sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc, đó là những Bà mẹ Việt Nam anh hùng, những thương binh, liệt sĩ, người có công giúp đỡ cách mạng,… Họ là những người có công với cách mạng, với đất 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nước, được Nhà nước và nhân dân ghi nhận, biết ơn sâu sắc.
Do vậy, ưu đãi xã hội xét ở một góc độ nào đó chính là những ưu đãi đối với người có công với cách mạng (pháp luật ưu đãi xã hội Việt Nam hiện nay chỉ quy định về đối tượng này). Tuy nhiên, những người có công với đất nước không chỉ bao gồm những người có công với cách mạng, những người đã xả thân vì sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc, vì độc lập dân tộc. Bên cạnh đó còn một bộ phận những người đã cống hiến, hy sinh hết sức mình để bảo vệ, xây dựng và giữ vững đất nước không phải chỉ trong thời chiến mà cả trong thời bình, họ đã đem lại những thành tích, sự vinh quang cho đất nước, góp phần vào sự phát triển của đất nước cũng như khẳng định vị thế của đất nước trên trường quốc tế… Vì thế, đối tượng người có công được hưởng ưu đãi xã hội không chỉ bó hẹp trong phạm vi những người có công với cách mạng mà còn được hiểu theo nghĩa rộng, đó là những người đã cống hiến sức lực, năng lực, trí tuệ và mạng sống của mình cho sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc, phát triển đất nước mà không có bất kỳ sự đòi hỏi, yêu cầu bù đắp nào. Họ là những người có thành tích xuất sắc bảo vệ cho sự bình an của xã hội, làm rạng danh đất nước, cống hiến, hy sinh vì lợi ích của đất nước, của dân tộc, được sự công nhận của pháp luật mà không có sự phân biệt tôn giáo, dân tộc, tín ngưỡng, tuổi tác, giới tính, nghề nghiệp…, như Nhà giáo nhân dân, Nghệ sĩ nhân dân, Thầy thuốc ưu tú, Nhà kinh tế, Nhà khoa học có đóng góp xuất sắc… Lịch sử đã chứng minh, dân tộc Việt Nam là một dân tộc anh hùng.
Gần một thập kỷ qua dưới sự lãnh đạo tài tình, sáng suốt của Đảng Cộng sản Việt Nam, nhân dân ta đã đồng lòng quyết tâm thực hiện lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh "Không có gì quý hơn độc lập tự do"; "Thà hy sinh tất cả chứ không chịu mất nước, không chịu làm nô lệ". Với quyết tâm ấy, dân tộc Việt Nam đã giành được thắng lợi trước kẻ thù xâm lược. Để có được thắng lợi to lớn ấy, hàng triệu đồng bào, chiến sĩ ta đã vượt qua bao gian lao, vất vả, 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hàng triệu người đã hy sinh, bị thương, hay bệnh tật, không biết bao nhiêu người đã mất đi người thân, những hậu quả to lớn, những dấu ấn tàn khốc của chiến tranh vẫn còn in đậm trong tâm trí bao thế hệ người Việt Nam. Khi chiến tranh đã đi qua, những đối tượng này và cả người thân của họ đã gặp không ít khó khăn trong cuộc sống.
Sức khỏe của họ đã bị suy giảm, tuổi tác cũng gây ra khó khăn không kém, những di chứng của chiến tranh làm cho họ khó có thể phấn đấu, học tập, rèn luyện, làm việc để có thể thích nghi với cuộc sống đang ngày phát triển. Hơn nữa, họ không có điều kiện để chăm lo cho gia đình, con cái, người thân của họ bị thiệt thòi, cuộc sống gia đình bị ảnh hưởng. Họ là những đối tượng cần tới sự trợ giúp của Nhà nước, sự giúp đỡ của xã hội. Những hy sinh, mất mát, cống hiến, công lao của họ cũng như thân nhân của họ xứng đáng được Nhà nước, xã hội ghi nhận và trợ giúp.
Vì vậy, "ưu đãi xã hội được hiểu là sự đãi ngộ của Nhà nước, cộng đồng và toàn xã hội về đời sống vật chất cũng như tinh thần đối với người có công và gia đình họ" [31, tr. Chính sách ưu đãi xã hội là một chính sách lớn của Đảng và Nhà nước ta. Căn cứ vào nhiệm vụ chính trị, kế hoạch phát triển, tình hình kinh tế - chính trị - xã hội ở mỗi thời kỳ mà Đảng, Nhà nước đưa ra những chính sách ưu đãi khác nhau đối với người có công để ghi nhận những đóng góp, công lao to lớn của người có công; thể hiện sự quan tâm, biết ơn của Đảng, Nhà nước và nhân dân đối với sự hy sinh, cống hiến của họ cho đất nước; bù đắp một phần nào đó cho họ về đời sống vật chất cũng như tinh thần. Ngay từ những ngày đầu giành được chính quyền (năm 1945), tuy còn nhiều khó khăn, phải đương đầu với thực dân Pháp, đế quốc Mỹ xâm lược nhưng Đảng và Nhà nước ta vẫn rất chú trọng đến công tác xây dựng cũng như thực hiện chính sách này.
Chính sách ưu đãi đối với người có công là một chính sách đặc biệt giành cho những đối tượng đặc biệt. Vì thế, Nhà nước với vai trò và chức năng của mình, sử dụng các biện pháp khác nhau để xây dựng và triển khai 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đưa các chính sách ưu đãi đối với người có công vào cuộc sống. Không những vậy, Đảng và Nhà nước còn vận động, kêu gọi và khuyến khích mọi người dân, các tổ chức tham gia các phong trào thiết thực nhằm mục đích thực hiện tốt nhất chính sách ưu đãi đối với người có công. Thực hiện tốt chính sách đối với người có công là việc làm có ý nghĩa quan trọng, nó không chỉ giúp ổn định đời sống của các đối tượng đặc biệt này, giúp họ hòa nhập với cộng đồng mà còn góp phần vào sự ổn định và phát triển của xã hội.
Thực hiện chính sách ưu đãi xã hội đối với người có công không chỉ thể hiện trách nhiệm của Đảng, Nhà nước mà còn thể hiện sự biết ơn đối với những cống hiến của họ, hơn nữa nó còn góp phần giáo dục thế hệ đi sau nhận thức được trách nhiệm của mình, tiếp tục phát huy hơn nữa tinh thần xả thân vì đất nước, lòng dũng cảm, những thành quả mà thế hệ cha anh đã ra sức bảo vệ, vun đắp nên. Do đó, chính sách ưu đãi xã hội đối với người có công mang tính nhân văn sâu sắc, nó góp phần tạo ra môi trường lành mạnh, nâng cao ý thức trách nhiệm cho mỗi công dân trong xã hội. Ở Việt Nam chính sách ưu đãi xã hội là một bộ phận quan trọng của chính sách an sinh xã hội. Chính sách an sinh xã hội là sự bảo vệ của Nhà nước, xã hội đối với các thành viên của mình thông qua các chính sách và chương trình cụ thể nhằm giúp cho họ có cuộc sống ổn định, phát triển lành mạnh.
Hệ thống chính sách an sinh xã hội của nước ta chủ yếu điều chỉnh ba nhóm quan hệ chủ yếu là bảo hiểm xã hội, cứu trợ xã hội và ưu đãi xã hội. Trong đó, chính sách bảo hiểm xã hội nhằm mục đích bảo vệ cho người lao động ở mọi thành phần kinh tế khi họ gặp phải những rủi ro không may trong quá trình lao động làm cho khả năng lao động của họ bị giảm sút, hay trong trường hợp người lao động già yếu không có khả năng lao động. Chính sách cứu trợ xã hội là sự trợ giúp của Nhà nước đối với các thành viên của xã hội khi họ bị rơi vào hoàn cảnh rủi ro, bất hạnh, nghèo đói, khó khăn, hiểm nghèo… nhằm giúp họ tồn tại, ổn định cuộc sống, tái hòa nhập cộng đồng. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Còn chính sách ưu đãi xã hội như đã phân tích ở trên chính là chính sách ưu đãi người có công.
Tuy nhiên, khác với các chính sách còn lại trong hệ thống an sinh xã hội thì chính sách ưu đãi xã hội không chỉ là sự bảo vệ, trợ giúp của Nhà nước mà nó còn là nghĩa vụ, là trách nhiệm của Nhà nước, của cộng đồng đối với người có công, thể hiện sự biết ơn sâu sắc đến họ. Vì thế, chính sách ưu đãi xã hội có vị trí quan trọng trong hệ thống chính sách an sinh xã hội. Đó không chỉ là vấn đề truyền thống, đạo lý mà còn là vấn đề chính trị, giáo dục, là vấn đề kinh tế, xã hội có ý nghĩa lâu dài. Để điều chỉnh các mối quan hệ xã hội, Nhà nước đặt ra pháp luật, quy định những quy tắc xử sự chung nhất cho các mối quan hệ xã hội và đảm bảo việc thực thi bằng những biện pháp thuyết phục, cưỡng chế của mình.
"Pháp luật là hệ thống các quy tắc xử sự do Nhà nước ban hành (hoặc thừa nhận) và đảm bảo thực hiện, thể hiện ý chí của giai cấp thống trị trong xã hội, là yếu tố điều chỉnh các quan hệ xã hội nhằm tạo ra trật tự và ổn định trong xã hội" [22, tr.