Hoàn thiện pháp luật về thuế tiêu thụ đặc biệt đối với rượu bia: Phân tích và đề xuất

Luận văn tốt nghiệp luật học nghiên cứu tốt nghiệp hoàn thiện pháp luật về thuế tiêu thụ đặc biệt đối với rượu bia, điều tra thực trạng, phân tích số liệu, đề xuất biện pháp cải

• Tác giả: Nguyễn Đặng Thái Sơn
• Người hướng dẫn: Ths. Nguyễn Đức Ngọc
• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Tài chính — Ngân hàng
• Đề tài: Hoàn thiện pháp luật thuế tiêu thụ đặc biệt đối với rượu bia: Giải pháp và thực tiễn
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN VÀ XÁC NHẬN CỦA GIẢNG VIÊN HƯỚNG DẪN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THUẾ TIÊU THỤ ĐẶC BIỆT ĐỐI VỚI RƯỢU, BIA
• 1.1. Khái niệm, đặc điểm và mục tiêu của thuế tiêu thụ đặc biệt
• 1.2. Các mục tiêu và nguyên tắc của pháp luật thuế tiêu thụ đặc biệt đối với rượu, bia
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG ÁP DỤNG THUẾ TIÊU THỤ ĐẶC BIỆT ĐỐI VỚI RƯỢU, BIA TẠI VIỆT NAM
• 2.1. Thực trạng áp dụng quy định về đối tượng nộp thuế TTĐB
• 2.2. Thực trạng áp dụng quy định về đối tượng chịu thuế TTĐB
• 2.3. Thực trạng áp dụng quy định về phương pháp tính thuế TTĐB
• 2.4. Đánh giá chung về thực hiện thuế TTĐB đối với rượu, bia
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỀ XUẤT VÀ KHUYẾN NGHỊ PHÁP LUẬT THUẾ TIÊU THỤ ĐẶC BIỆT ĐỐI VỚI RƯỢU, BIA TẠI VIỆT NAM
• 3.1. Phương hướng áp thuế tiêu thụ đặc biệt đối với rượu, bia tại Việt Nam
• 3.2. Giảm thiểu tác hại của rượu, bia đối với xã hội
• 3.3. Đảm bảo phát triển mục tiêu kinh tế và quyền lợi của doanh nghiệp
• 3.4. Phù hợp với thông lệ quốc tế
• 3.5. Kiến nghị về thuế tiêu thụ đặc biệt đối với rượu, bia tại Việt Nam
• LỜI NÓI ĐẦU

Tóm tắt

I. Khái niệm và đặc điểm của thuế tiêu thụ đặc biệt

Thuế tiêu thụ đặc biệt (TTĐB) là loại thuế gián thu, áp dụng đối với các hàng hóa và dịch vụ đặc biệt không được khuyến khích tiêu dùng. Mục tiêu chính của thuế TTĐB là điều tiết hành vi sản xuất và tiêu dùng, tăng nguồn thu ngân sách, và bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Thuế TTĐB thường được áp dụng một lần ở khâu sản xuất hoặc nhập khẩu, giúp giảm thiểu chi phí hành thu nhưng đòi hỏi kiểm soát chặt chẽ để hạn chế thất thu.

1.1. Khái niệm thuế tiêu thụ đặc biệt

Thuế tiêu thụ đặc biệt là công cụ tài chính quan trọng, đánh vào các hàng hóa và dịch vụ có tính chất xa xỉ hoặc gây hại cho sức khỏe và môi trường. Mục đích của thuế TTĐB là hạn chế tiêu dùng các sản phẩm này, đồng thời tạo nguồn thu cho ngân sách nhà nước. Ví dụ, rượu bia và thuốc lá là những mặt hàng thường chịu thuế TTĐB cao do tác động tiêu cực đến sức khỏe cộng đồng.

1.2. Đặc điểm của thuế tiêu thụ đặc biệt

Thuế TTĐB có tính chất trực tiếp, người tiêu dùng chịu gánh nặng thuế thông qua giá bán sản phẩm. Mức thuế suất cao nhằm hạn chế tiêu dùng các hàng hóa đặc biệt như rượu bia. Ngoài ra, thuế TTĐB còn có tính cá nhân hóa, phân loại các sản phẩm dựa trên mức độ gây hại để áp dụng mức thuế phù hợp.

II. Thực trạng áp dụng thuế tiêu thụ đặc biệt đối với rượu bia tại Việt Nam

Việt Nam đã áp dụng thuế TTĐB đối với rượu bia từ năm 2009, với mục tiêu giảm tiêu thụ và bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Tuy nhiên, việc thực hiện chính sách này vẫn gặp nhiều thách thức, bao gồm gian lận thuế và tác động tiêu cực đến ngành công nghiệp rượu bia. Thực tiễn thuế cho thấy, mặc dù thuế TTĐB đã góp phần tăng nguồn thu ngân sách, nhưng hiệu quả trong việc giảm tiêu thụ rượu bia vẫn còn hạn chế.

2.1. Thực trạng quản lý thuế TTĐB

Quản lý thuế TTĐB đối với rượu bia tại Việt Nam còn nhiều bất cập, đặc biệt là trong việc kiểm soát sản xuất và tiêu thụ. Các doanh nghiệp nhỏ và hộ gia đình sản xuất rượu thủ công thường không tuân thủ đầy đủ quy định về thuế TTĐB, dẫn đến thất thu thuế. Điều này đòi hỏi cải thiện cơ chế quản lý thuế để đảm bảo hiệu quả.

2.2. Tác động của thuế TTĐB đến ngành rượu bia

Thuế TTĐB đã tác động mạnh đến ngành công nghiệp rượu bia, đặc biệt là các doanh nghiệp vừa và nhỏ. Mức thuế cao làm tăng giá bán, giảm sức cạnh tranh của sản phẩm trong nước so với hàng nhập khẩu. Điều này đặt ra yêu cầu cần cân nhắc điều chỉnh chính sách thuế để hỗ trợ phát triển ngành công nghiệp này.

III. Giải pháp hoàn thiện pháp luật thuế tiêu thụ đặc biệt đối với rượu bia

Để nâng cao hiệu quả của thuế TTĐB đối với rượu bia, cần thực hiện các giải pháp thuế đồng bộ. Trong đó, việc mở rộng đối tượng chịu thuế, cải thiện cơ chế quản lý thuế, và điều chỉnh mức thuế suất phù hợp là những yếu tố quan trọng. Cải cách thuế cần được thực hiện dựa trên kinh nghiệm quốc tế và đặc thù của ngành rượu bia tại Việt Nam.

3.1. Mở rộng đối tượng chịu thuế

Việc bổ sung các sản phẩm như thức uống đại mạch và nước giải khát có cồn vào danh mục chịu thuế TTĐB là cần thiết. Điều này giúp đảm bảo công bằng và hiệu quả trong việc áp dụng chính sách thuế, đồng thời giảm thiểu tác động tiêu cực của các sản phẩm này đến sức khỏe cộng đồng.

3.2. Cải thiện cơ chế quản lý thuế

Cần tăng cường kiểm soát và giám sát quá trình sản xuất và tiêu thụ rượu bia, đặc biệt là đối với các hộ gia đình và doanh nghiệp nhỏ. Áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý thuế sẽ giúp giảm thiểu gian lận và thất thu thuế, đảm bảo hiệu quả của thuế TTĐB.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Hoàn thiện pháp luật về thuế tiêu thụ đặc biệt đối với rượu, bia" được thực hiện bởi tác giả Nguyễn Đăng Thái Sơn (mã sinh viên 451750), chuyên ngành Luật Tài chính – Ngân hàng tại Trường Đại học Luật Hà Nội, dưới sự hướng dẫn của ThS. Nguyễn Đức Ngọc vào năm 2024. Đề tài thuộc nhóm nghiên cứu pháp lý chuyên ngành luật thuế, tiếp cận vấn đề điều tiết kinh tế - xã hội thông qua công cụ chính sách tài chính công.

Về bối cảnh thực tiễn, đồ uống có cồn (rượu, bia) là mặt hàng tiêu dùng phổ biến nhưng để lại nhiều hệ lụy cho sức khỏe, trật tự an toàn xã hội và kinh tế. Dẫn chứng số liệu từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), văn bản chỉ ra rằng trong năm 2023, toàn cầu ghi nhận khoảng 3 triệu người tử vong do các bệnh liên quan đến cồn, chiếm 5,3% tổng số ca tử vong. Tại Việt Nam, theo thống kê của Bộ Y tế năm 2023, có khoảng 79.000 người tử vong do các nguyên nhân liên quan đến cồn, chiếm 0,1% tổng số ca tử vong cả nước. Tiêu thụ đồ uống có cồn quá mức còn làm gia tăng tai nạn giao thông, bạo lực gia đình, tội phạm, suy giảm năng suất lao động và tăng gánh nặng chi phí y tế. Trước thực tế đó, pháp luật thuế tiêu thụ đặc biệt (TTĐB) được áp dụng nhằm định hướng tiêu dùng, giảm lượng tiêu thụ cồn và bổ sung nguồn thu cho ngân sách nhà nước (NSNN). Tuy nhiên, việc thực thi chính sách này đặt ra nhiều tranh luận phức tạp giữa mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng và việc bảo đảm môi trường sản xuất kinh doanh ổn định cho doanh nghiệp, đặc biệt trong giai đoạn phục hồi hậu đại dịch COVID-19 và việc thực thi nghiêm ngặt Nghị định 100/2019/NĐ-CP về xử phạt vi phạm giao thông.

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài được xác định thông qua 4 nhiệm vụ trọng tâm:

1. Nghiên cứu và làm rõ tác động của thuế TTĐB đối với thị trường và người tiêu dùng rượu, bia, tập trung vào biến động giá cả, mức tiêu thụ và hành vi mua sắm.
2. Đánh giá hiệu quả kinh tế và xã hội của các biện pháp thuế trong việc kiểm soát tiêu dùng, giảm thiểu các vấn đề y tế cộng đồng và tai nạn giao thông.
3. Đánh giá tác động của thuế đối với ngành công nghiệp rượu, bia về quy mô sản xuất, giá thành, năng lực cạnh tranh và sự tương tác với các biện pháp truyền thông.
4. Đánh giá mức độ hoàn thành các mục tiêu chính sách công của sắc thuế TTĐB, nhận diện các cơ hội và thách thức trong khâu thi hành chính sách.

Về phạm vi nghiên cứu:

• Phạm vi địa lý: Tập trung vào hệ thống pháp luật thuế TTĐB tại Việt Nam, đồng thời tham chiếu kinh nghiệm áp dụng của một số quốc gia trên thế giới như Hoa Kỳ, Pháp, Canada, Thái Lan và Indonesia.
• Phạm vi thời gian: Khảo sát từ năm 2009 (thời điểm Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt năm 2008 bắt đầu có hiệu lực thi hành) đến năm 2023 (giai đoạn Bộ Tài chính lấy ý kiến lập đề nghị xây dựng dự án Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt sửa đổi).
• Phạm vi nội dung: Nghiên cứu các quy định pháp luật về khái niệm, nguyên tắc, căn cứ tính thuế, phạm vi đối tượng chịu thuế, đối tượng nộp thuế và các tác động kinh tế - xã hội của thuế TTĐB đối với rượu, bia.

Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Về cơ sở lý luận và pháp lý, đề tài vận dụng các khái niệm và chuẩn mực trong hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam cùng giáo trình chuyên ngành:

• Giáo trình Luật Thuế Việt Nam (Trường Đại học Luật Hà Nội, 2022) và Hướng dẫn môn học Luật Tài chính: Xác định thuế TTĐB là loại thuế gián thu đánh một giai đoạn (ở khâu sản xuất hoặc nhập khẩu hàng hóa, và khâu cơ sở nhập khẩu bán ra), có tính chất điều tiết mạnh đối với hàng hóa xa xỉ, không khuyến khích tiêu dùng hoặc có hại cho sức khỏe và môi trường.
• Các văn bản luật trọng tâm: Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt số 27/2008/QH12; Luật sửa đổi, bổ sung số 70/2014/QH13; Luật số 71/2014/QH13; Luật số 106/2016/QH13; Luật số 03/2022/QH15; Luật Quản lý thuế; Điều 200 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) về tội trốn thuế.
• Các văn bản hướng dẫn thi hành: Nghị định số 04/2012/NĐ-CP quy định về sản xuất, kinh doanh sản phẩm rượu; Nghị định số 108/2015/NĐ-CP và Nghị định số 100/2016/NĐ-CP hướng dẫn xác định giá tính thuế TTĐB; Nghị định số 85/2007/NĐ-CP về ấn định thuế; Nghị định số 100/2019/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực giao thông đường bộ; Thông tư số 105/2015/TT-BTC; Quyết định số 508/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược cải cách hệ thống thuế đến năm 2030; Công văn số 274-TC/TCT ngày 05/3/1994.

Về phương pháp nghiên cứu, khóa luận kết hợp 3 phương pháp nghiên cứu cụ thể:

• Phương pháp phân tích số liệu thống kê: Thu thập và xử lý các chỉ số thống kê thực tế về mức tiêu thụ cồn, sản lượng sản xuất, tỷ lệ thu nộp ngân sách nhà nước, các số liệu về tai nạn giao thông và tệ nạn xã hội do các cơ quan có thẩm quyền công bố.
• Phương pháp nghiên cứu đánh giá tác động: Phân tích cơ chế tác động của mức thuế suất và phương pháp tính thuế lên hành vi của các chủ thể tiêu dùng, tình hình tài chính của doanh nghiệp sản xuất và mục tiêu bảo vệ trật tự công cộng.
• Phương pháp so sánh quốc tế: Đối chiếu kinh nghiệm lập pháp và kinh nghiệm điều tiết thuế TTĐB giữa Việt Nam và một số quốc gia (Thái Lan, Indonesia, Hoa Kỳ, các nước thành viên OECD) để làm căn cứ đề xuất hoàn thiện chính sách.

Nguồn dữ liệu của nghiên cứu được trích dẫn trực tiếp từ các báo cáo chính thức của Bộ Tài chính, Bộ Y tế, Bộ Giao thông Vận tải, Ủy ban An toàn giao thông Quốc gia, Tổng cục Thống kê, Viện Nghiên cứu và Phát triển Sức khỏe Dân số (IHRD) và cơ sở dữ liệu của WHO.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về thuế tiêu thụ đặc biệt đối với rượu, bia

Chương 1 hệ thống hóa khung lý luận về thuế TTĐB, chỉ rõ thuế TTĐB là loại thuế gián thu có các đặc điểm kỹ thuật pháp lý: chỉ đánh một lần ở khâu sản xuất hoặc nhập khẩu; thuế có tính chất trực tiếp đối với người tiêu dùng cuối cùng qua cơ chế chuyển dịch giá; mức thuế suất quy định cao nhằm can thiệp vào hành vi tiêu dùng; danh mục chịu thuế có tính chọn lọc dựa trên phong tục, lối sống và thu nhập bình quân đầu người.

Mục tiêu của chính sách thuế TTĐB đối với rượu bia gồm: giảm thiểu tác hại đến sức khỏe cộng đồng (xơ gan, tim mạch, ung thư); tái phân phối thu nhập và bảo đảm công bằng xã hội; giảm tai nạn giao thông và tệ nạn bạo lực gia đình; hạn chế tác động tiêu cực đến môi trường phát sinh từ chất thải sản xuất; và tạo nguồn thu bền vững cho NSNN. Các nguyên tắc lập pháp được xác lập gồm: nguyên tắc đơn giản, minh bạch, dễ thực hiện; nguyên tắc phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội của đất nước; và nguyên tắc phối hợp đồng bộ với các biện pháp giáo dục, truyền thông.

Về mặt kỹ thuật lập pháp hiện hành:

• Đối tượng chịu thuế: Rượu và bia được phân loại vào nhóm hàng hóa có hại cho sức khỏe. Danh mục chịu thuế TTĐB của Việt Nam gồm 11 nhóm hàng hóa và 6 nhóm dịch vụ.
• Đối tượng nộp thuế: Tổ chức, cá nhân sản xuất hoặc nhập khẩu hàng hóa thuộc diện chịu thuế theo Điều 4 Luật Thuế TTĐB 2008 và Thông tư 105/2015/TT-BTC.
• Căn cứ tính thuế: Gồm giá tính thuế và thuế suất. Giá tính thuế là giá bán ra của cơ sở sản xuất hoặc giá nhập khẩu chưa có thuế TTĐB, thuế bảo vệ môi trường và thuế GTGT (trường hợp bán qua công ty con/liên kết thương mại thì giá tính thuế không được thấp hơn tỷ lệ quy định so với giá bình quân của cơ sở thương mại bán buôn). Về thuế suất, Điều 7 Luật Thuế TTĐB 2008 (đã sửa đổi) áp dụng biểu thuế: rượu từ 20 độ trở lên chịu mức 65%; rượu dưới 20 độ chịu mức 35%; bia chịu mức 65%.

Tác giả lưu ý khóa luận giới hạn phạm vi, không đi sâu phân tích toàn bộ các quy trình quản lý hành thu và quản lý nợ thuế chuyên sâu.

Chương 2: Thực trạng áp dụng thuế tiêu thụ đặc biệt đối với rượu, bia tại Việt Nam

Chương 2 cung cấp bức tranh thực tiễn áp dụng pháp luật thuế TTĐB đối với rượu, bia với các dữ liệu cụ thể:

1. Thực trạng đối tượng nộp thuế và khu vực phi chính thức: Quy định hiện hành tập trung quản lý các doanh nghiệp sản xuất quy mô công nghiệp và nhà nhập khẩu chính thức. Ngược lại, khu vực rượu thủ công (RTC, rượu cuốc lủi nấu từ gạo, ngô, sắn) tồn tại phổ biến ở các hộ gia đình với quy mô manh mún, sử dụng nguyên liệu không kiểm định, giá bán rẻ chỉ bằng một nửa rượu công nghiệp có nhãn mác. Dù Nghị định 04/2012/NĐ-CP đã ban hành quy định về cấp phép, chứng nhận an toàn thực phẩm và dán tem bao bì, việc thực thi tại cấp xã, phường gặp khó khăn do lực lượng quản lý mỏng và kiêm nhiệm. Tình trạng trốn thuế thông qua mua bán trao tay và hành vi chuyển giá theo Điều 200 Bộ luật Hình sự năm 2015 diễn biến phức tạp.
2. Thực trạng đối tượng chịu thuế và tình hình tiêu thụ: Dù thuế suất liên tục điều chỉnh, mức tiêu thụ cồn ở Việt Nam vẫn ở mức cao. Mức tiêu thụ cồn nguyên chất bình quân đầu người (trên 15 tuổi) đạt 8,3 lít/năm, tương đương 170 lít bia/người/năm, đưa Việt Nam xếp thứ 2 khu vực Đông Nam Á và thứ 3 châu Á về mức tiêu thụ. Sản lượng tiêu thụ bia tăng trưởng từ 3 tỷ lít năm 2013 (32 lít/người) lên 4 tỷ lít năm 2017 và đạt 4,2 tỷ lít năm 2020. Về mặt xã hội, văn bản ghi nhận rượu bia liên quan trực tiếp đến 30% số vụ gây rối trật tự công cộng, 33,7% số vụ bạo lực gia đình, khoảng 800 ca tử vong do bạo lực hàng năm và 70% các vụ phạm pháp hình sự trước độ tuổi 30. Bên cạnh đó, các sản phẩm mới như bia không cồn (chứa malt, đại mạch, men bia, hoa houblon) dù có nguy cơ sức khỏe do chứa đường, axit axetic và phụ gia nhưng chưa được bổ sung vào danh mục chịu thuế TTĐB.
3. Thực trạng phương pháp tính thuế: Việt Nam đang áp dụng phương pháp thuế suất tỷ lệ (tương đối theo phần trăm giá bán). Đề xuất chuyển sang phương pháp tính thuế tuyệt đối (thu theo lít) hoặc hỗn hợp (tỷ lệ kết hợp tuyệt đối) được đưa ra thảo luận nhưng bộc lộ nhiều điểm hạn chế. Nếu áp dụng phương pháp tuyệt đối, các dòng sản phẩm cao cấp ngoại nhập sẽ được hưởng lợi về mặt tỷ lệ, trong khi các dòng bia phổ thông (do các doanh nghiệp nội địa sản xuất) bị đội giá thành, tác động tiêu cực đến năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam.

Phương án tính thuế đối với bia	Thuế suất bia cao cấp	Thuế suất bia bình dân/phổ thông	Tác động dự kiến theo phân tích
Phương pháp tỷ lệ hiện hành	65%	65%	Áp dụng trên giá bán, tỷ lệ phần trăm đồng đều theo giá trị sản phẩm
Phương án thuế hỗn hợp (kịch bản tính toán của chuyên gia)	75%	85%	Người thu nhập thấp dùng bia phổ thông chịu tỷ lệ thuế thực tế cao hơn phân khúc cao cấp

4. Đánh giá kết quả thực hiện: Trong suốt 15 năm qua, thuế suất TTĐB đối với rượu bia tại Việt Nam đã trải qua 5 lần điều chỉnh (tăng từ 50% năm 2015 lên 55% năm 2016 và 65% từ năm 2018). Theo khảo sát của IHRD, tỷ lệ người tiêu dùng cồn hàng tháng tại Việt Nam đã giảm từ 29,6% năm 2016 xuống còn 23,3% vào năm 2020. Số liệu năm 2022 của Ủy ban An toàn giao thông Quốc gia ghi nhận toàn quốc xảy ra 11.457 vụ tai nạn giao thông, làm 6.397 người chết; so với năm 2019, số người chết giảm 6.246 người (-16,3%) và số người bị thương giảm 5.841 người (-42,81%). Về thu ngân sách, năm 2022 số thu thuế TTĐB toàn quốc vượt 130.000 tỷ đồng (chiếm trên 12% tổng thu NSNN); trong đó số thu từ mặt hàng rượu, bia đạt kỷ lục 55.434 tỷ đồng (riêng bia đóng góp 55.306 tỷ đồng).

Chương 3: Đề xuất và khuyến nghị pháp luật thuế tiêu thụ đặc biệt đối với rượu, bia tại Việt Nam

Chương 3 đưa ra 3 phương hướng lớn cùng 4 nhóm kiến nghị hoàn thiện pháp luật cụ thể:

• Phương hướng 1: Giảm thiểu tác hại của rượu, bia đối với xã hội: Đảm bảo kiểm soát mức độ lạm dụng đồ uống có cồn, giảm thiểu tai nạn giao thông (dẫn chứng năm 2020 có hơn 14.000 vụ tai nạn giao thông do rượu bia theo số liệu Bộ Giao thông Vận tải), bảo vệ thanh thiếu niên trước tác động tiêu cực của tiếp thị và quảng cáo.
• Phương hướng 2: Bảo đảm phát triển mục tiêu kinh tế và quyền lợi của doanh nghiệp: Xem xét bối cảnh phục hồi kinh tế hậu đại dịch. Sản lượng bia trong nước tăng từ khoảng 3,1 tỷ lít (năm 2010) lên gần 4,4 tỷ lít (năm 2020, tăng trung bình hơn 4%/năm); sản lượng rượu tăng từ khoảng 300 triệu lít (năm 2010) lên gần 500 triệu lít (năm 2020). Cần bảo đảm tính ổn định, có lộ trình rõ ràng để tránh gây sốc thị trường, không đẩy doanh nghiệp chính quy vào tình trạng đình trệ sản xuất và cắt giảm việc làm.
• Phương hướng 3: Phù hợp với thông lệ quốc tế: Đẩy mạnh hợp tác quốc tế, chia sẻ thông tin quản lý thuế với các tổ chức quốc tế (WTO, OECD) và thực hiện các khuyến nghị chống xói mòn cơ sở thuế và chuyển giá (BEPS).

Bốn kiến nghị lập pháp cụ thể bao gồm:

1. Chuyển hộ sản xuất rượu thủ công vào khu vực chính thức: Sửa đổi cơ chế cấp phép, hạ thấp các rào cản hành chính không khả thi đối với hộ gia đình, tăng cường kiểm nghiệm an toàn thực phẩm nhằm quản lý chất lượng và mở rộng cơ sở thu thuế đối với khu vực sản xuất phi chính thức.
2. Mở rộng đối tượng chịu thuế TTĐB: Bổ sung đối tượng "Thức uống đại mạch, nước giải khát không cồn có các thành phần gồm mạch nha (malt), đại mạch, nấm men bia, hoa bia (hoa houblon), nước" vào diện chịu thuế TTĐB nhằm chủ động bịt lỗ hổng chính sách đối với các sản phẩm thay thế đang lưu hành trên thị trường.
3. Giữ nguyên phương pháp tính thuế truyền thống: Tiếp tục áp dụng phương pháp tính thuế theo tỷ lệ phần trăm hiện hành; chưa áp dụng phương pháp tính thuế tuyệt đối hoặc hỗn hợp để bảo vệ phân khúc sản phẩm phổ thông của các doanh nghiệp sản xuất trong nước.
4. Chưa điều chỉnh tăng thuế suất thuế TTĐB trong giai đoạn 2023 - 2025: Giữ ổn định mức thuế suất hiện tại nhằm tạo điều kiện cho các doanh nghiệp ngành đồ uống phục hồi sản xuất, củng cố chuỗi cung ứng sau tác động cộng hưởng của dịch COVID-19 và việc thực thi nghiêm ngặt Nghị định 100/2019/NĐ-CP.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp các chỉ số định lượng về vai trò của thuế TTĐB đối với ngân sách và đời sống xã hội:

Chỉ tiêu thống kê	Dữ liệu ghi nhận trong khóa luận
Tỷ lệ tử vong do cồn (WHO 2023 / Bộ Y tế 2023)	Thế giới: 3 triệu người (5,3% tổng tử vong); Việt Nam: 79.000 người (0,1% tổng tử vong)
Mức tiêu thụ cồn bình quân (>15 tuổi)	8,3 lít cồn nguyên chất/người/năm (tương đương 170 lít bia/người/năm)
Sản lượng tiêu thụ bia tại Việt Nam	2013: 3 tỷ lít; 2017: 4 tỷ lít; 2020: 4,2 tỷ lít
Sản lượng sản xuất trong nước (2010 - 2020)	Bia: từ 3,1 tỷ lít lên gần 4,4 tỷ lít; Rượu: từ 300 triệu lít lên gần 500 triệu lít
Tỷ trọng thu thuế TTĐB trên tổng thu NSNN	Tăng từ 0,05% (năm 2018) lên 12,4% (năm 2022, đạt trên 130.000 tỷ đồng)
Số thu thuế TTĐB từ rượu, bia năm 2022	Rượu bia đạt 55.434 tỷ đồng (trong đó riêng bia đạt 55.306 tỷ đồng)
Tác động xã hội của rượu, bia	30% số vụ gây rối trật tự; 33,7% số vụ bạo lực gia đình; 70% tội phạm trước tuổi 30
Tai nạn giao thông năm 2022 (so với 2019)	11.457 vụ; giảm 6.246 người chết (-16,3%); giảm 5.841 người bị thương (-42,81%)
Tỷ lệ người dùng cồn hàng tháng (IHRD)	Giảm từ 29,6% (năm 2016) xuống 23,3% (năm 2020)

Về mặt đóng góp học thuật và chính sách, tác giả tự xác định nghiên cứu đã:

• Hệ thống hóa toàn diện các quy phạm pháp luật thuế TTĐB áp dụng cho nhóm mặt hàng rượu, bia trong giai đoạn 2009 - 2023.
• Chỉ ra các bất cập về phân khúc rượu thủ công phi chính thức và hiện tượng trốn lậu thuế mà cơ chế quản lý hiện hành chưa bao quát được.
• Phân tích đa chiều các kịch bản phương pháp tính thuế, cảnh báo tác động tiêu cực của phương pháp thuế hỗn hợp đối với các nhà sản xuất bia nội địa.
• Đưa ra đề xuất cụ thể về việc mở rộng diện chịu thuế sang nhóm thức uống đại mạch không cồn và kiến nghị thời điểm chưa tăng thuế suất trong giai đoạn 2023 - 2025.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận tự xác định một số giới hạn nghiên cứu:

• Phạm vi nội dung không đi sâu vào các quy trình nghiệp vụ hành thu, thủ tục thanh tra, kiểm tra và các biện pháp cưỡng chế thu hồi nợ thuế chuyên sâu của cơ quan thuế.
• Khó khăn trong việc thu thập số liệu thống kê chuẩn xác đối với khu vực sản xuất rượu thủ công truyền thống, các hộ gia đình và doanh nghiệp tư nhân nhỏ lẻ do hoạt động kinh doanh phi chính thức diễn ra phân tán.
• Chưa lượng hóa được chi phí xã hội phát sinh cụ thể trên từng đơn vị sản phẩm tiêu thụ (từng ly rượu hoặc từng chai bia) do giới hạn về mô hình kinh tế lượng.

Hướng nghiên cứu tiếp theo cần tập trung khảo sát thực địa mô hình kinh doanh rượu thủ công tại các địa phương để xây dựng cơ chế quản lý thuế khả thi, đồng thời theo dõi biến động thị trường khi Bộ Tài chính hoàn thiện dự thảo Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt sửa đổi.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên ngành Luật (đặc biệt là chuyên ngành Luật Tài chính - Ngân hàng, Luật Kinh tế) và ngành Thuế - Hải quan tham khảo về phương pháp tiếp cận đánh giá một sắc thuế gián thu.
• Các nhà nghiên cứu và cơ quan hoạch định chính sách tham khảo trong quá trình thẩm định dự án sửa đổi Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt.
• Các hiệp hội, doanh nghiệp sản xuất và kinh doanh đồ uống tham khảo các phân tích kinh tế - pháp lý liên quan đến cơ cấu giá tính thuế, phương pháp tính thuế tương đối và hỗn hợp.

Nội dung đáng chú ý nhất để trích dẫn là phần phân tích so sánh ưu - nhược điểm của các phương pháp tính thuế (tương đối, tuyệt đối, hỗn hợp) và số liệu tổng kết nguồn thu ngân sách từ rượu bia tại Chương 2.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận nghiên cứu việc áp dụng thuế TTĐB đối với rượu, bia trong khung thời gian nào?
Khóa luận tập trung nghiên cứu giai đoạn từ năm 2009 (khi Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt năm 2008 bắt đầu có hiệu lực thi hành) đến năm 2023 (thời điểm Bộ Tài chính lấy ý kiến về việc lập đề nghị xây dựng dự án Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt sửa đổi).

2. Mức thuế suất thuế TTĐB hiện hành áp dụng cho rượu và bia tại Việt Nam được văn bản nêu là bao nhiêu?
Căn cứ Điều 7 Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt năm 2008 (đã qua các lần sửa đổi), thuế suất áp dụng đối với rượu từ 20 độ trở lên là 65%, rượu dưới 20 độ là 35%, và mặt hàng bia chịu thuế suất 65%.

3. Tại sao tác giả đề xuất đưa "thức uống đại mạch không cồn" vào diện chịu thuế TTĐB?
Do các sản phẩm bia, rượu không cồn được sản xuất từ mạch nha, đại mạch, hoa bia, men bia vẫn có calo, đường, phụ gia, axit axetic có nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe nếu lạm dụng, đồng thời xu hướng tiêu dùng chuyển dịch sang sản phẩm này có thể tạo ra lỗ hổng làm giảm hiệu lực kiểm soát tiêu dùng nếu không được đưa vào danh mục quản lý thuế.

4. Vì sao tác giả kiến nghị giữ nguyên phương pháp tính thuế theo tỷ lệ phần trăm thay vì chuyển sang thuế tuyệt đối hoặc hỗn hợp?
Bởi vì việc áp thuế tuyệt đối hoặc hỗn hợp (theo tính toán chuyên gia sẽ đẩy thuế suất bia bình dân từ 65% lên 85%, trong khi bia cao cấp từ 65% lên 75%) sẽ làm tăng giá mạnh ở phân khúc phổ thông do doanh nghiệp Việt Nam nắm giữ phần lớn, gây bất lợi cho sản xuất nội địa và dồn gánh nặng tài chính lên người tiêu dùng có thu nhập thấp.

5. Số thu từ thuế TTĐB đối với rượu, bia đạt bao nhiêu trong năm 2022 theo số liệu của văn bản?
Năm 2022, tổng thu thuế TTĐB cả nước đạt trên 130.000 tỷ đồng, trong đó số thu thuế TTĐB từ rượu, bia đạt mức kỷ lục 55.434 tỷ đồng (riêng mặt hàng bia đạt 55.306 tỷ đồng).

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Đăng Thái Sơn đã hệ thống hóa cơ sở lý luận và đánh giá thực trạng áp dụng pháp luật thuế TTĐB đối với rượu, bia tại Việt Nam giai đoạn 2009 - 2023. Công trình làm rõ sự mâu thuẫn giữa hiệu lực kiểm soát tiêu dùng cồn đối với khu vực công nghiệp chính thức và sự thất thu thuế tại khu vực rượu thủ công phi chính thức. Trên cơ sở cân đối giữa mục tiêu sức khỏe cộng đồng và sự phục hồi của doanh nghiệp, tác giả đã đưa ra các khuyến nghị thiết thực về việc mở rộng đối tượng chịu thuế, giữ ổn định phương pháp tính thuế tỷ lệ và chưa điều chỉnh tăng thuế suất trong giai đoạn 2023 - 2025.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VE THUE TIÊU THU ĐẶC BIỆT DOI VỚI RƯỢU, BIA 1. Khái niệm, đặc điểm và mục tiêu của thuế tiêu thụ đặc biệt 111. Khái niệm của thuế tiêu thụ đặc biệt Thuế tiêu thu đặc biệt (TTĐB) la thuế tiêu thu từ các tô chức, cá nhân khi ho có hanh vi sản xuất, nhập khẩu, kinh doanh hang hóa hoặc cung ứng dich vu đặc biệt, không được nha nước khuyến khích tiêu dùng”. Phân tích sâu hơn thi thuê tiêu thu đặc biệt là một loại thuế gián thu, đánh vao một sô hang hóa, dich vu mang tinh chất xa xi, không cần thiết hoặc có hai cho sức khỏe, môi trường và xã hôi nhằm hạn chế sản xuất và tiêu thụ mà không hoản toan loại bö nó.

Mục đích của thuế tiêu thụ đặc biệt là điều tiết hướng dẫn sản xuất, nhập khẩu và tiêu dùng xã hội, tăng nguôn thu cho ngân sách nha nước và thực hiện công bằng x4 hôi. Việc áp dụng thuê TTĐB đối với các loại hàng hóa và dịch vụ nhất định đã trở thảnh một phân không thể thiếu của chính sách tài chính của nhiều quốc gia trên thé giới. Tuy nhiên, việc hiểu rõ va phân tích sâu hơn về khái niệm nay đang trở thành một van đê cực ky quan trọng, đặc biệt là khi chúng ta đôi điện với các thách thức xã hôi, môi trường vả kinh tế ngay cảng phức tạp Trong bối cảnh nảy, việc đưa ra các góc nhin khác nhau về thuê TTĐB là cực kỳ cân thiết. Từ góc độ kinh tế, nơi chúng ta coi thuế TTĐB lả một công cụ để điều chỉnh hành vi tiêu dùng va tạo nguôn thu nhập cho chính phủ.

Bang cách này, chính sách thuê có thé được sử dung dé khuyén khích sử dụng các sản phẩm và dịch vụ có lợi cho xã hôi và môi trường, giảm thiểu tiêu thụ các sản phẩm gây hại nhưng vẫn dam bảo lợi ich về kinh tế. 3 Trường Đại học Luật Ha Nội (2022), Giáo trình Luật Thuế Viet Nam, Nxb. 6 Bên cạnh đó, cũng cân phải nhìn vao góc nhìn x4 hội va sức khỏe. Thuê TTPB thường được áp dung để giảm tiêu thụ các san phẩm gây hại cho sức khỏe như thuốc lá vả rượu, bia, mỹ phẩm v,v.

Việc áp dụng thuế có thể được xem là một biên pháp can thiệp nhằm giảm bớt các van dé sức khöe cộng đồng như viêm gan, xo vữa động mạch, bênh tim mach và ung thư. Thuê TTPB cúng có thé được coi la một cách để phan ánh các chi phí môi trường ẩn của việc sản xuất vả tiêu thụ lương lớn các sẵn phẩm rượu, bia gay ô nhiễm hoặc tác động tiêu cực đến môi trường. Bằng cách áp dụng thuế, các cơ quan chức năng có thé khuyên khích việc sử dung các nguôn năng lượng sạch va giảm thiểu ô nhiễm. Ngoài ra, việc thiết lập thuê TTĐB cũng phải được xem xét từ góc nhìn chính sách công công và công bằng x4 hôi.

Nha làm luật cân phải dam bao rằng thuế không tạo ra gánh nặng không công bang cho các tang lớp dan cư khác nhau va không tao ra sự phân biệt đôi xử. Việc hiểu và phân tích sâu hơn vê thuế TTĐB đang trở thành một yêu tố quan trong trong việc xây dựng các chính sách tải chính hiệu quả và bên vững Bằng biện pháp đưa ra các góc nhìn khác nhau về khái niém nay giúp chúng ta có cái nhìn toản diện và sâu sắc hơn về vai trò va tác động của thuê tiêu thu đặc biệt đôi với xã hội, môi trường và kinh tế. Về đặc điểm, thuế TTĐB thường chỉ đánh một lần ở khâu sản xuất hoặc tái cung ứng dịch vụ chịu thuê trong nước. Riêng đối với hang hóa nhập khẩu, thuế tiêu thụ đặc biệt được đánh ở khâu nhập khẩu và khâu cơ sở nhập khẩu bán ra hang hóa do*.

Đây là loại thuế tiêu dùng một giai đoạn nên không gây nên sư trùng lặp qua các khâu của quá trình luân chuyên hang hóa. Vì vay, có tác dụng giảm thiểu chi phí hành thu song đòi höi chế độ kiểm tra, giám sát thật chặt chế nhằm đảm bảo han chế tới mức tối đa sự thất thu thuế TTDB thông qua việc gian lận vê sô lương hang hóa sản xuất và tiêu thụ. * Phùng Thị Cấm Châu, Hướng dẫn món học Luat Tài chính, Nxb. T7 Thuế TTĐB phan ánh một cách hiệu quả nhất những mục tiêu va gia trị ma nha nước muốn day mạnh trong công đông Một trong những đặc điểm quan trọng nhất của thuế tiêu thụ đặc biệt là tính trực tiếp đối với tiêu thụ.

Điều nay có nghĩa là người tiêu dùng trực tiếp chịu gánh nang thuê thông qua việc mua các sản phẩm hoặc dịch vu cụ thể. Ví dụ, khi mua thuốc lá hoặc rươu bia, xe hơi đắt tiên, v,v, người tiêu dùng phải trả một số tiên bỗ sung cho nhả nước, góp phân vao nguồn thu ngân sách quốc gia. Mục tiêu can thiệp vảo hành vi tiêu ding là một yêu tổ quan trong khi thiết kế thuê tiêu thụ đặc biệt. Các chính phủ trên thé giới thường sử dụng thuế nay dé thúc day việc sử dung các sẵn phẩm va dich vụ có ich lợi cho xã hội và môi trường, đông thời giảm thiểu tiêu thụ các sản phẩm gây hại.

Việc áp dung thuê TTĐB đôi với các sản phẩm xa xi có mục đích thiết yêu không chỉ là dé tạo nguồn thu nhập ma còn la dé giảm bớt các van dé tiêu cực dén từ việc tiêu thu không kiểm soát các mặt hang, sản phẩm như đã nêu ở trên Ngoài ra, thué TTĐB còn có tính cá nhân hóa và phân loại. Điều nảy có nghĩa lả chính phủ phân loại các sản phẩm và dịch vụ và áp dụng các mức thuế khác nhau dua trên đặc điểm của từng nhóm Vi du, các loại thuốc lá, rượu có thể chịu mức thuế cao hơn so với các sản phẩm không gây hai cho sức khỏe. Điêu nay thể hiện sự công bang và đông thuận trong việc áp dung thuế, đông thời tạo động lực cho người dân chuyển sang các sản phẩm có ich hon cho sức khỏe, môi trường, nâng cao nhận thức chung của công đỏng về thói quen tiêu dung Thuế TTĐB có mức thuế suất cao, thường được tính theo tỷ lệ phân trăm trên giá bán hoặc giá tính thuế của hang hóa, dich vụ. Mức thuế suat cao sé ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định tiêu dùng của người dân, hạn chế nhu cầu tiêu dung các hàng hóa, dịch vụ chiu thuế TTĐB.

Đông thời, mức thuê suất cao cũng tạo ra một nguồn thu đáng kể cho ngân sách nha nước. Bên cạnh đó, thuế TTĐB được áp dụng đôi với một sô hàng hóa, dich vụ đặc biệt § nằm trong danh mục do Nhà nước quy định. Tính chất đặc biệt hay không đặc biệt của hang hóa, dich vu ở một quốc gia tuy thuộc vào phong tục, tập quan, lối sông văn hóa và mức thu nhập bình quân dau người của quốc gia đó. Nhìn chung, các hàng hóa, dich vu được lựa chon dé thu thuế tiêu thu đặc biệt có các tính chất sau: - Việc sản xuất, tiêu dùng các loại hang hóa, dich vu này chưa thật can thiết đôi với đời sống xã hội nên thường chịu sự kiểm soát chặt chế của Nha nước.

- Lương câu của hang hóa, dich vụ nay thường biến đông theo thu nhập nhưng ít biến đông theo mức giá cả - Các loại hang hóa nay can hạn ché tiêu ding do không có lợi đôi với nên kinh tê - xã hội nói chung hoặc có hại cho sức khỏe, môi trường hay gây lãng phí cho xã hội Trong hệ thông thuê của một quốc gia, thuế TTĐB đóng vai tro quan trong và có ảnh hưởng sâu rộng đến nhiêu khía cạnh của xã hội va kinh tế Một trong những điểm đáng chú ý nhật la thuê TTĐB đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát tiêu thụ của các san phẩm và dich vụ có tác động tiêu cực đến sức khỏe va môi trường. Bằng cách ap dung thuế cao đối với các mặt hàng như thuốc lá, rượu, bia và nước giải khát có đường, chính phủ có thé han chế việc tiêu thụ các sản phẩm nay va giãm thiểu tac đông tiêu cực của chúng đối với sức khỏe công đông và môi trường Thuê TTDB lả công cụ quan trọng thực hiện mục đích hướng dẫn sản xuất và tiêu dùng hàng hóa, dịch vụ được coi là đặc biệt. Trong việc thực hiện mục tiêu nay, tư tưởng chung là hạn chế những hang hóa, dich vụ mà việc sin xuất, tiêu dùng không có lợi cho nên kinh tế quốc dân xét trên phương diện kinh tế, chính trị, xã hội. Mặt khác, thuê TTĐB cũng khuyên khích sự phát triển của các ngành sản xuat, kinh doanh các hàng hóa, dịch vụ có lợi cho xã hội, góp phân nâng cao chất lượng cuộc sông của người dân.

Thuê TTĐB cũng gop phan quan trong trong việc tái phân phối thu nhập của người có thu nhập cao, đảm bảo công bang x4 hội. Bởi vì, các hang hóa, dich vụ chịu thuê TTĐB thường là những hang hóa, dich vụ xa xi, không cân thiết hoặc có hại cho sức khỏe, môi trường va x4 hôi, do đó, người có thu nhập cao sé phải tra mét khoản thuê lớn hơn khi tiêu dung các hang hóa, dịch vụ nảy. Như vậy, thuê TTĐB giúp giảm bớt sự chênh lệch thu nhập giữa các tang lớp trong xã hội, góp phan nâng cao đời sông vật chat va tinh than của người dân. Thuê TTĐB cũng đóng góp không nhỏ trong việc điều tiết nên kinh tế, tăng nguôn thu cho ngân sách nhà nước và thực hiện công bằng xã hội.

Tuy nhiên, việc áp dụng thuê TTĐB cũng cân phải cân nhắc kỹ lưỡng về mức thuê suat, danh mục hang hóa, dich vụ chiu thuê và cơ chế quan lý, hành thu thuê dé dam bảo hiệu quả va hợp lý của loại thuê nảy, điều nảy sẽ được làm rố ở các chương tiếp theo 1. Các mục tiêu và nguyên tắc của pháp luật thuế tiêu thụ đặc biệt đối với rượu, bia Thuế TTĐB là một loại thuế gián thu, đánh vào mét sé hang hóa, dich vụ mang tính chat xa xi, không cần thiết hoặc có hai cho sức khỏe, môi trường và xã hội. Mục đích của thuế TTDB la điều tiết hướng dẫn sin xuất, nhập khẩu và tiêu ding xã hôi, tăng nguồn thu cho ngân sách nha nước va thực hiện công bằng xã hội.