phần mở đầu và kết luận, luận văn đƣợc chia làm 3 phần Chƣơng 1: Cơ sở lý luận về hoạt động giám sát của tổ chức BHTG Chƣơng 2: Thực trạng hoạt động giám sát tại BHTGVN Chƣơng 3: Giải pháp nhằm hoàn thiện hoạt động giám sát tại BHTGVN 7 CHƢƠNG 1: CỞ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG GIÁM SÁT CỦA TỔ CHỨC BẢO HIỂM TIỀN GỬI 1. Tổng quan về BHTG và tổ chức BHTG: 1. Một số khái niệm về BHTG và tổ chức BHTG 1. Bảo hiểm tiền gửi Hệ thống ngân hàng luôn gắn liền với rủi ro, do đó mỗi quốc gia đều phải có các biện pháp để bảo vệ ngƣời gửi tiền cũng nhƣ sự an toàn của hệ thống ngân hàng trong trƣờng hợp ngân hàng xảy ra rủi ro đổ vỡ.
Trong thực tế, khi các quốc gia chƣa hình thành hệ thống bảo hiểm tiền gửi công khai thì họ cũng đã sử dụng công cụ “bảo hiểm ngầm” có nghĩa là mặc dù không cam kết công khai trƣớc công chúng về việc bảo vệ tiền gửi trong trƣờng hợp ngân hàng đổ bể nhƣng nếu điều đó xảy ra thì Chính phủ sẽ đứng ra chi trả tiền gửi cho ngƣời gửi tiền. Tuy nhiên, việc bảo vệ ngầm này không thật sự mang lại lợi ích cho quốc gia cũng nhƣ không mang lại niềm tin của công chúng đối với hệ thống tài chính - ngân hàng. Đặc biệt cuộc đại suy thoái giai đoạn 1929-1933 đặt ra sự cần thiết phải xây dựng đƣợc một tổ chức tài chính có vai trò chuyên biệt trong việc bảo vệ, duy trì lòng tin của ngƣời gửi tiền và phối hợp với các cơ quan quản lý nhà nƣớc góp phần ổn định hệ thống tài chính. Trong bối cảnh đó, Tổng công ty Bảo hiểm tiền gửi Mỹ đã đƣợc thành lập, đến nay đã có hơn 100 quốc gia thành lập cũng nhƣ nghiên cứu thành lập hệ thống bảo hiểm tiền gửi.
Trong đó, Hiệp hội Bảo hiểm tiền gửi quốc tế (IADI) - diễn đàn của các tổ chức BHTG trên khắp thế giới, tập trung lại để cùng chia sẻ kiến thức và kinh nghiệm của mình đã có 83 thành viên, 10 cộng sự và 14 đối tác. Bảo hiểm tiền gửi đƣợc định nghĩa là một hệ thống đƣợc thiết lập để bảo vệ ngƣời gửi tiền khỏi những tổn thất về tiền gửi đƣợc bảo hiểm của họ khi một ngân hàng không có khả năng đáp ứng các nghĩa vụ của mình đối với ngƣời gửi tiền 8 Trong đó “Tổ chức BHTG” là đối tác nhận đóng góp tài chính từ tổ chức có nhận tiền gửi tham gia BHTG và có trách nhiệm thực hiện chi trả tiền gửi đƣợc bảo hiểm đến ngƣời gửi tiền thuộc đối tƣợng đƣợc bảo hiểm tại tổ chức nhận tiền gửi tham gia BHTG khi tổ chức đó chấm dứt hoạt động và mất khả năng thanh toán. Tổ chức bảo hiểm tiền gửi Tổ chức BHTG là loại hình tổ chức đƣợc thành lập và có thể hoặc không phải là một phần của NHTW, một số TCBHTG là các tổ chức tƣ nhân có sự ủng hộ của Chính phủ hoặc là tổ chức tƣ nhân hoàn toàn, đƣợc Chính phủ cho phép tiếp nhận đóng góp tài chính từ TCTGBHTG theo quy định tại quốc gia đó. Theo định nghĩa của IADI: “Tổ chức bảo hiểm tiền gửi là một thực thể pháp lý chịu trách nhiệm cung cấp bảo hiểm tiền gửi, đảm bảo tiền gửi hoặc các cơ chế bảo vệ tiền gửi tương tự khác”.(IADI (2014), Core Principles for Effective Deposit Insurance Systems, IADI, Switzerland) Luật BHTG Việt Nam quy định: “Tổ chức bảo hiểm tiền gửi là tổ chức tài chính nhà nước, hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận, thực hiện chính sách bảo hiểm tiền gửi, góp phần duy trì sự ổn định của hệ thống các tổ chức tín dụng, bảo đảm sự phát triển an toàn, lành mạnh của hoạt động ngân hàng” 1.
Đối tƣợng đƣợc bảo hiểm tiền gửi Đối với TCBHTG, đối tƣợng đƣợc BHTG là ngƣời có khoản tiền gửi tại TCTGBHTG. “Người gửi tiền không phải đóng góp tài chính cho TCBHTG nhưng có quyền yêu cầu TCBHTG thanh toán tiền gửi kể cả tiền lãi tích lũy trên tiền gửi đó trong hạn mức chi trả tiền gửi của TCBHTG có thể là toàn bộ hoặc một phần tiền gửi do chính sách của mỗi quốc gia” 1. Tổ chức tham gia bảo hiểm tiền gửi “Tổ chức tham gia bảo hiểm tiền gửi là các ngân hàng và các tổ chức tài chính phi ngân hàng có hoạt động huy động tiền gửi. Theo thông lệ quốc tế, hiện nay trên thế giới có hai xu hướng tham gia BHTG, đó là các tổ chức tham gia 9 BHTG có thể tham gia BHTG một cách bắt buộc hoặc tham gia tự nguyện” Dù là hình thức nào thì vẫn còn những hạn chế tồn tại, song hình thức gia nhập bảo hiểm bắt buộc đƣợc đánh giá là có nhiều ƣu điểm hơn nên phần lớn đƣợc các quốc gia áp dụng.
Ở Việt Nam, “Tổ chức tham gia bảo hiểm tiền gửi là tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài thành lập và hoạt động theo Luật các tổ chức tín dụng được nhận tiền gửi của cá nhân” .Bên cạnh đó, cơ chế tham gia BHTG là bắt buộc và TCTGBHTG phải đóng phí trên tổng số dƣ tiền gửi theo tỷ lệ theo luật định. Phí bảo hiểm tiền gửi Phí BHTG là khoản tiền mà TCTGBHTG phải nộp cho TCBHTG, hay đƣợc hiểu là một khoản đóng góp tài chính. Mục đích của việc thu phí BHTG nhằm hình thành nguồn quỹ BHTG sẵn sàng để xử lý TCTD đổ vỡ khi cần thiết và đảm bảo mục tiêu bảo vệ. Các TCBHTG thu phí từ các TCTGBHTG thƣờng lựa chọn giữa hình thức thu phí đồng hạng hoặc hệ thống thu phí phân biệt trên cơ sở rủi ro của từng TCTGBHTG.
Mặc dù các hệ thống thu phí đồng hạng có lợi thế là tƣơng đối dễ thiết kế và quản lý, song “hệ thống thu phí đồng hạng được đánh giá là không công bằng vì các ngân hàng rủi ro thấp trả mức phí giống như các ngân hàng rủi ro cao”. Mục đích của bảo hiểm tiền gửi Bản chất hoạt động BHTG dựa theo “nguyên tắc số đông bù số ít” thể hiện tính tƣơng trợ, tính xã hội trƣớc những rủi ro của các TCTGBHTG. Theo đó, TCBHTG có nghĩa vụ chi trả các khoản tiền gửi cho NGT tại các TCTGBHTG khi các tổ chức này gặp rủi ro dẫn đến tình trạng mất khả năng thanh toán. Thông qua BHTG, NGT đƣợc cung cấp thông tin minh bạch, sử 10 dụng các dịch vụ tƣ vấn của BHTG để hạn chế những thiệt hại trong trƣờng hợp TCTGBHTG phá sản.
Mỗi một hệ thống BHTG đều có những mục đích cụ thể riêng biệt nhƣng nhìn chung đều nhằm mục đích: Một là, bảo vệ số đông người gửi tiền; Hai là, đảm bảo ổn định hoạt động của hệ thống TCNH và ngăn chặn sự đổ vỡ của TCTD thông qua các hoạt động nghiệp vụ của TCBHTG; Ba là, “góp phần xây dựng thị trường tài chính lành mạnh, có tính cạnh tranh ình đẳng giữa các tổ chức tài chính với quy mô và loại hình khác nhau”; Bốn là, giảm gánh nặng cho Chính phủ trong tình huống giải quyết, xử lý TCTD đổ vỡ. Vai trò của bảo hiểm tiền gửi Bản chất của bảo hiểm tiền gửi là bảo hiểm rủi ro về tiền gửi tại các tổ chức tín dụng, Vai trò của Bảo hiểm tiền gửi đối với quốc gia đƣợc thể hiện trên nhiều góc độ xuất phát từ bản chất của hoạt động tài chính luôn gắn liền yếu tố niềm tin, mang tính nhạy cảm và có tính lan truyền cao thì vai trò nổi bật của bảo hiểm tiền gửi là có tác dụng thúc đẩy sự kết hợp hài hòa giữa nỗ lực nâng cao chất lƣợng hoạt động ngân hàng hƣớng tới thu hút đƣợc tối đa nguồn vốn tạm thời nhàn rỗi trong cộng đồng và sự cộng tác tích cực của các thành viên trong xã hội trên cơ sở các bên cùng có lợi, từ đó tạo điều kiện thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững. Với ý nghĩa đó, bảo hiểm tiền gửi có các vai trò sau: Thứ nhất, TCBHTG thực hiện chi trả cho NGT nếu TCTD bị đổ vỡ không có khả năng làm việc đó; Thứ hai, TCBHTG góp phần bảo đảm sự phát triển an toàn, lành mạnh hoạt động của TCTD từ khi TCTD đƣợc cấp phép đến khi chấm dứt hoạt động; Thứ ba, BHTG thúc đẩy quá trình huy động vốn nhằm phát triển kinh tế và duy trì an ninh xã hội; 11 Thứ tư, TCBHTG có vai trò quan trọng trong tình huống xảy ra khủng hoảng TCNH. Việc các quốc gia nâng HMCT hoặc tuyên bố bảo hiểm toàn bộ tiền gửi của ngƣời dân góp phần ngăn ngừa đƣợc tình trạng rút tiền đột biến, nâng cao niềm tin của NGT vào hệ thống TCNH, Sơ đồ 1.1: Vai trò của BHTG trong chu kì hoạt động của TCTD 1.
Hoạt động của tổ chức bảo hiểm tiền gửi TCBHTG đƣợc hoạt động theo một trong ba mô hình: - TCBHTG “có nhiệm vụ chi trả đơn thuần” : theo đó TCBHTG chỉ chịu trách nhiệm thanh toán cho tiền gửi. - TCBHTG “có nhiệm vụ chi trả mở rộng” : TCBHTG có thêm các trách nhiệm nhƣ các chức năng xử lý (ví dụ hỗ trợ tài chính, tham gia xử lý nợ, thu hồi nợ. 12 - TCBHTG “có nhiệm vụ giảm thiểu rủi ro” : ngoài các chức năng, thẩm quyền theo hai mô hình trên TCBHTG còn có các ch ức năng giảm thiểu rủi ro toàn diện bao gồm: quản lý, đánh giá rủi ro, các quyền về can thiệp sớm và xử lý, trong một số trƣờng hợp có cả chức năng giám sát an toàn. Tùy thuộc mức độ phát triển hoạt động của hệ thống TCNH, tình hình kinh tế, chính trị ở mỗi quốc gia mà việc chọn lựa mô hình hoạt động của TCBHTG ở mỗi nƣớc cũng khác nhau.
(IADI (2014), Core Principles for Effective Deposit Insurance Systems, IADI, Switzerland. Hoạt động giám sát của tổ chức bảo hiểm tiền gửi 1. Khái niệm giám sát của Bảo hiểm tiền gửi Trong Từ điển tiếng Việt, “giám sát” đƣợc hiểu là “sự theo dõi, xem xét làm đúng hoặc sai những điều đã quy định” hoặc đƣợc hiểu là “theo dõi và kiểm tra xem có thực hiện đúng những điều quy định không”.com/2011/03/khai-niem-thanh-trakiem-tra-giam- sat.html) Thuật ngữ “giám sát ngân hàng” theo nghĩa rộng đƣợc hiểu là tất cả các hoạt động nhằm đảm bảo cho sự an toàn và lành mạnh của hệ thống ngân hàng và các định chế tài chính có cung cấp dịch vụ ngân hàng, bao gồm: giám sát (off-site supervision), kiểm tra tại chỗ (on-site examination) và cƣỡng chế thực thi các hành động chỉnh sửa kịp thời.