Nghiên cứu và hoàn thiện dịch vụ thông tin thư viện Viện Khoa học Xã hội Việt Nam

Phân tích thực trạng và đề xuất giải pháp hoàn thiện dịch vụ thông tin thư viện tại Viện Khoa học Xã hội Việt Nam nhằm nâng cao hiệu quả phục vụ.

• Tác giả: Phùng Thị Bình
• Người hướng dẫn: Ts Mai Hà
• Trường học: Trường Đại Học Văn Hoá Hà Nội
• Chuyên ngành: Thư viện học
• Đề tài: Nghiên cứu và hoàn thiện dịch vụ thông tin trong hệ thống thông tin thư viện thuộc Viện khoa học xã hội Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khám phá vai trò dịch vụ thông tin thư viện Viện KHXH

Hệ thống dịch vụ thông tin thư viện Viện KHXH đóng vai trò xương sống, cung cấp nguồn lực tri thức thiết yếu cho các hoạt động nghiên cứu khoa học và đào tạo sau đại học. Trong bối cảnh kinh tế tri thức, thông tin không chỉ là tài nguyên mà còn là động lực phát triển. Các thư viện thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam không chỉ là kho lưu trữ tài liệu mà phải trở thành trung tâm thông tin năng động, là cầu nối giữa kho tàng tri thức và người dùng tin. Vai trò này được thể hiện qua việc thu thập, xử lý, lưu trữ và phổ biến thông tin, đặc biệt là các thông tin chuyên sâu phục vụ nghiên cứu khoa học xã hội. Việc hoàn thiện và đa dạng hóa các dịch vụ thông tin là yêu cầu cấp thiết để chuyển đổi từ mô hình “quản lý kho sách” sang “trung tâm khai thác thông tin”. Điều này giúp khai thác hiệu quả các nguồn tài nguyên thông tin, đáp ứng tối đa nhu cầu ngày càng cao và đa dạng của các nhà khoa học, nghiên cứu sinh và sinh viên. Chất lượng dịch vụ phản ánh trực tiếp hiệu quả hoạt động của toàn hệ thống thư viện, góp phần nâng cao tiềm lực khoa học của Viện và cả nước.

1.1. Vị thế cốt lõi trong nghiên cứu khoa học xã hội

Thông tin khoa học xã hội có vai trò quan trọng trong việc cung cấp luận cứ cho việc hoạch định đường lối, chính sách phát triển đất nước. Các dịch vụ thông tin thư viện Viện KHXH giữ nhiệm vụ trung tâm trong việc hình thành tri thức, truyền dẫn và phổ biến tri thức khoa học vào đời sống. Hoạt động này không trực tiếp tạo ra tri thức mới nhưng là nền tảng không thể thiếu cho mọi công trình nghiên cứu. Các thư viện đảm bảo cung cấp kịp thời các loại hình thông tin như lược thuật, dịch thuật, thư mục, tổng thuật và phân tích tài liệu khoa học về những vấn đề cấp thiết. Việc này giúp các nhà nghiên cứu định hướng được các trào lưu, khuynh hướng phát triển của ngành, tránh được sự trùng lặp và lãng phí trong nghiên cứu. Do đó, việc nâng cao chất lượng dịch vụ thư viện là một nhiệm vụ chiến lược, góp phần trực tiếp vào sự phát triển của nền khoa học xã hội nước nhà.

1.2. Phân tích đặc điểm và nhu cầu người dùng tin NDT

Để đáp ứng nhu cầu người dùng tin, việc phân tích đặc điểm của họ là vô cùng quan trọng. Tại Viện KHXH, người dùng tin (NDT) được chia thành ba nhóm chính: cán bộ lãnh đạo quản lý, cán bộ nghiên cứu và sinh viên. Mỗi nhóm có nhu cầu thông tin khác nhau. Cán bộ quản lý cần thông tin tổng hợp, số liệu thống kê để ra quyết định. Cán bộ nghiên cứu, nghiên cứu sinh lại cần các tạp chí khoa học, luận văn luận án, và các tài liệu chuyên khảo sâu. Trong khi đó, sinh viên chủ yếu khai thác tài liệu để làm luận văn tốt nghiệp. Khảo sát cho thấy, phần lớn NDT vẫn khai thác thông tin theo cách truyền thống và chưa tận dụng hết các dịch vụ hiện đại. Nhu cầu về các cơ sở dữ liệu điện tử và tài liệu số hóa ngày càng tăng, đòi hỏi hệ thống thư viện phải có sự chuyển mình mạnh mẽ để đáp ứng kịp thời.

II. Thực trạng dịch vụ thư viện Viện KHXH thách thức cần đối mặt

Mặc dù đã có những nỗ lực đầu tư và phát triển, thực trạng dịch vụ thông tin thư viện Viện KHXH vẫn còn nhiều hạn chế và thách thức. Luận văn của Phùng Thị Bình (2008) chỉ ra rằng hệ thống thư viện nhìn chung vẫn mang nặng tính chất quản lý kho sách, chưa thực sự trở thành một trung tâm thông tin năng động. Các loại hình dịch vụ chưa phong phú, chất lượng chưa đồng đều giữa các đơn vị. Các dịch vụ chủ yếu dừng lại ở mức cung cấp tài liệu gốc, thiếu các dịch vụ có giá trị gia tăng như phân tích, tổng hợp thông tin. Hạ tầng công nghệ thông tin còn yếu và thiếu đồng bộ, gây khó khăn cho việc triển khai các dịch vụ thư viện hiện đại. Đây là những rào cản lớn trong việc đáp ứng nhu cầu người dùng tin một cách hiệu quả trong bối cảnh bùng nổ thông tin và xu hướng chuyển đổi số thư viện đang diễn ra mạnh mẽ trên toàn thế giới. Việc nhận diện rõ những thách thức này là bước đi đầu tiên để tìm ra giải pháp cải thiện phù hợp.

2.1. Hạn chế về nguồn tài nguyên thông tin và tài liệu xám

Hệ thống thư viện Viện KHXH sở hữu một nguồn tài nguyên thông tin đồ sộ, với hơn 2 triệu đơn vị tài liệu. Tuy nhiên, nguồn lực này vẫn tồn tại nhiều bất cập. Một khối lượng lớn là tài liệu “xám” (grey literature) như báo cáo khoa học, kỷ yếu hội thảo, luận án chưa được xử lý và khai thác hiệu quả. Các tài liệu ngoại văn, đặc biệt là tạp chí khoa học quốc tế, còn hạn chế và cập nhật chưa kịp thời. Bên cạnh đó, các cơ sở dữ liệu điện tử còn ít, chủ yếu là dạng thư mục được xây dựng trên phần mềm quản lý thư viện CDS/ISIS đã lỗi thời. Nguồn tài liệu số hóa còn rất khiêm tốn. Sự mất cân đối về ngôn ngữ và loại hình tài liệu giữa các thư viện chuyên ngành cũng là một thách thức, gây khó khăn cho việc nghiên cứu liên ngành.

2.2. Các dịch vụ truyền thống và mức độ đáp ứng nhu cầu

Các dịch vụ phổ biến nhất tại các thư viện vẫn là dịch vụ truyền thống. Dịch vụ đọc tại chỗ và cung cấp bản sao tài liệu được 100% người dùng tin sử dụng. Tuy nhiên, dịch vụ cho mượn tài liệu về nhà lại không được triển khai đồng bộ ở tất cả các đơn vị. Đáng chú ý, các dịch vụ hiện đại có giá trị gia tăng như phổ biến thông tin chọn lọc (SDI), cung cấp thông tin theo chuyên đề, mượn liên thư viện hầu như chưa được triển khai hoặc rất hạn chế. Theo khảo sát, NDT đánh giá chất lượng dịch vụ tra cứu và cung cấp bản sao chỉ ở mức khá. Điều này cho thấy các dịch vụ hiện tại chưa thực sự đáp ứng nhu cầu người dùng tin một cách toàn diện, đặc biệt là nhu cầu thông tin chuyên sâu và cập nhật của các nhà nghiên cứu khoa học xã hội.

III. Phương pháp phát triển nguồn tài nguyên thông tin thư viện số

Để vượt qua các thách thức hiện tại, giải pháp trọng tâm là phải tập trung phát triển nguồn tài nguyên thông tin theo hướng hiện đại hóa. Ưu tiên hàng đầu là xây dựng một hệ thống thư viện số vững mạnh, làm nền tảng cho việc nâng cao chất lượng dịch vụ thư viện. Chiến lược này không chỉ dừng lại ở việc bổ sung tài liệu in truyền thống mà phải đẩy mạnh số hóa các tài liệu quý hiếm, xây dựng các cơ sở dữ liệu điện tử toàn văn, và tạo cơ chế truy cập mở đối với các công trình nghiên cứu nội sinh. Việc phát triển nguồn tin số không chỉ giúp bảo quản tài liệu gốc mà còn mở ra khả năng truy cập không giới hạn về không gian và thời gian cho người dùng. Đây là bước đi chiến lược để dịch vụ thông tin thư viện Viện KHXH hội nhập với xu thế phát triển chung của các thư viện nghiên cứu trên thế giới, phục vụ hiệu quả hơn cho công tác nghiên cứu khoa học.

3.1. Xây dựng cơ sở dữ liệu điện tử và tài liệu số hóa

Việc xây dựng các cơ sở dữ liệu điện tử là nhiệm vụ cấp thiết. Cần ưu tiên xây dựng CSDL toàn văn về các công trình nghiên cứu của Viện, các bài trích từ tạp chí khoa học chuyên ngành. Song song đó, cần triển khai các dự án tài liệu số hóa quy mô lớn, tập trung vào các tài liệu quý hiếm, có nguy cơ hư hỏng cao như các tài liệu Hán Nôm, thần tích, hương ước, và các công trình nghiên cứu từ thời Pháp thuộc. Việc này không chỉ giúp bảo tồn di sản tri thức mà còn tạo điều kiện cho các nhà nghiên cứu tiếp cận dễ dàng hơn. Đồng thời, cần có chính sách mua quyền truy cập các CSDL khoa học quốc tế uy tín để đáp ứng nhu cầu thông tin của các nhà khoa học.

3.2. Tầm quan trọng của việc thu thập luận văn luận án

Các công trình luận văn luận án thạc sĩ, tiến sĩ là nguồn tài liệu khoa học nội sinh có giá trị cao, chứa đựng những kết quả nghiên cứu mới nhất. Đây là một dạng “tài liệu xám” quan trọng nhưng thường bị bỏ quên. Cần xây dựng một quy chế bắt buộc về việc nộp bản điện tử của tất cả các luận văn, luận án được bảo vệ tại Viện. Từ đó, xây dựng một cơ sở dữ liệu điện tử riêng về luận văn luận án, cho phép tra cứu toàn văn. Việc này không chỉ giúp phổ biến kết quả nghiên cứu trong cộng đồng khoa học mà còn là công cụ hiệu quả để kiểm soát, tránh trùng lặp đề tài, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo và nghiên cứu tại Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam.

IV. Cách đa dạng hóa dịch vụ tham khảo để đáp ứng người dùng

Việc chỉ cung cấp tài liệu gốc là không đủ. Để thực sự trở thành một trung tâm thông tin, dịch vụ thông tin thư viện Viện KHXH cần phải đa dạng hóa các loại hình dịch vụ, đặc biệt là các dịch vụ tham khảo và dịch vụ có giá trị gia tăng. Mục tiêu là chuyển từ bị động sang chủ động trong việc cung cấp thông tin. Thay vì chờ người dùng đến hỏi, thư viện cần cung cấp thông tin một cách định kỳ, có chọn lọc và phù hợp với từng đối tượng cụ thể. Việc phát triển các dịch vụ như phổ biến thông tin chọn lọc, tư vấn thông tin chuyên sâu, hay tổ chức các lớp đào tạo về năng lực thông tin sẽ giúp người dùng khai thác hiệu quả hơn các nguồn tài nguyên thông tin sẵn có. Đây là chìa khóa để nâng cao chất lượng dịch vụ thư viện và khẳng định vai trò không thể thiếu của thư viện trong hoạt động nghiên cứu khoa học xã hội.

4.1. Phát triển dịch vụ phổ biến thông tin chọn lọc SDI

Dịch vụ Phổ biến Thông tin Chọn lọc (Selective Dissemination of Information - SDI) là một hình thức cung cấp thông tin chủ động và hiệu quả. Dựa trên hồ sơ về lĩnh vực quan tâm của từng nhà nghiên cứu hoặc nhóm nghiên cứu, thư viện sẽ định kỳ gửi đến họ những thông tin mới nhất (bài báo, sách, báo cáo...) phù hợp. Việc triển khai dịch vụ này đòi hỏi cán bộ thư viện phải có chuyên môn sâu và kỹ năng phân tích thông tin. SDI giúp các nhà khoa học tiết kiệm thời gian tìm kiếm, không bỏ lỡ các thông tin quan trọng, từ đó nâng cao năng suất và chất lượng nghiên cứu.

4.2. Tăng cường dịch vụ hỏi đáp và tư vấn thông tin chuyên sâu

Dịch vụ hỏi - đáp cần được nâng cấp từ việc chỉ dẫn tìm tài liệu đơn thuần lên thành dịch vụ tư vấn thông tin chuyên sâu. Cán bộ thư viện không chỉ trả lời câu hỏi “thư viện có tài liệu X không?” mà còn phải có khả năng tư vấn, gợi ý các nguồn tin liên quan, hướng dẫn các phương pháp tra cứu phức tạp trên các cơ sở dữ liệu điện tử, và hỗ trợ người dùng trong việc đánh giá và lựa chọn thông tin. Để làm được điều này, cần phát triển nguồn nhân lực thư viện có trình độ chuyên môn cao, am hiểu về các lĩnh vực nghiên cứu khoa học xã hội mà thư viện phục vụ.

V. Bí quyết nâng cao chất lượng dịch vụ thư viện qua công nghệ

Ứng dụng công nghệ thông tin là giải pháp đột phá để hiện đại hóa và nâng cao chất lượng dịch vụ thư viện. Việc đầu tư vào hạ tầng công nghệ thông tin và các giải pháp phần mềm không chỉ giúp tự động hóa các quy trình nghiệp vụ mà còn tạo ra những phương thức phục vụ mới, hiệu quả hơn. Một phần mềm quản lý thư viện tích hợp sẽ cho phép quản lý thống nhất tài nguyên trên toàn hệ thống, từ tài liệu in đến tài liệu số. Việc xây dựng một cổng thông tin thư viện số duy nhất sẽ cung cấp một điểm truy cập thuận tiện cho người dùng, giúp họ dễ dàng tìm kiếm và khai thác mọi nguồn tài nguyên thông tin của Viện. Công nghệ chính là đòn bẩy cho quá trình chuyển đổi số thư viện, biến thư viện thành một không gian tri thức không giới hạn.

5.1. Triển khai phần mềm quản lý thư viện tích hợp hiện đại

Hệ thống cần thay thế các phần mềm cũ như CDS/ISIS bằng một phần mềm quản lý thư viện tích hợp (Integrated Library System - ILS) thế hệ mới. Các phần mềm này hỗ trợ đầy đủ các chuẩn nghiệp vụ quốc tế (MARC 21, Z39.50), cho phép quản lý đồng thời cả tài liệu truyền thống và tài liệu số. Một hệ thống ILS hiện đại sẽ giúp tự động hóa các khâu từ bổ sung, biên mục đến lưu thông, quản lý bạn đọc. Quan trọng hơn, nó tạo ra một mục lục tra cứu trực tuyến (OPAC) duy nhất, mạnh mẽ và thân thiện với người dùng, đồng thời là nền tảng cho việc liên kết thư viện và chia sẻ dữ liệu.

5.2. Tối ưu hóa hạ tầng mạng và khả năng truy cập từ xa

Cần nâng cấp toàn diện hạ tầng công nghệ thông tin, bao gồm hệ thống máy chủ, mạng LAN và đường truyền Internet tốc độ cao. Theo khảo sát năm 2008, việc chỉ có 5 máy tính cho bạn đọc tra cứu tại thư viện trung tâm là hoàn toàn không đủ. Cần đảm bảo đủ số lượng máy tính cấu hình cao tại các phòng đọc và cung cấp mạng không dây (Wi-Fi) miễn phí. Đặc biệt, cần phát triển các giải pháp xác thực người dùng để cho phép các cán bộ của Viện truy cập vào các cơ sở dữ liệu điện tử và tài liệu số hóa từ xa, phục vụ nhu cầu làm việc và nghiên cứu mọi lúc, mọi nơi.

VI. Hướng tới tương lai Chuyển đổi số thư viện Viện KHXH

Tương lai của dịch vụ thông tin thư viện Viện KHXH gắn liền với quá trình chuyển đổi số thư viện một cách toàn diện. Đây không chỉ là việc ứng dụng công nghệ mà là sự thay đổi về tư duy quản lý thư viện, từ mô hình lấy tài liệu làm trung tâm sang mô hình lấy người dùng làm trung tâm. Các giải pháp cần được triển khai đồng bộ, từ việc tăng cường liên kết thư viện để chia sẻ nguồn lực, đến việc chú trọng phát triển nguồn nhân lực thư viện có đủ năng lực đáp ứng yêu cầu mới. Bên cạnh đó, hoạt động marketing dịch vụ thông tin cũng cần được đẩy mạnh để người dùng nhận thức rõ giá trị và khai thác hiệu quả các dịch vụ mà thư viện cung cấp. Mục tiêu cuối cùng là xây dựng một hệ thống thư viện hiện đại, thông minh, thực sự là trái tim tri thức của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam.

6.1. Tăng cường liên kết thư viện và chia sẻ nguồn tài nguyên

Mô hình hoạt động riêng lẻ, cát cứ của 25 thư viện trong hệ thống là một sự lãng phí lớn. Cần đẩy mạnh hoạt động liên kết thư viện để hình thành một không gian thông tin thống nhất. Trước hết là xây dựng mục lục liên hợp, cho phép người dùng tra cứu tài liệu của tất cả các thư viện thành viên từ một giao diện duy nhất. Tiếp theo là triển khai dịch vụ mượn liên thư viện một cách hiệu quả để người dùng có thể tiếp cận tài liệu ở bất kỳ thư viện nào trong hệ thống. Việc chia sẻ nguồn tài nguyên thông tin, đặc biệt là các cơ sở dữ liệu điện tử đắt tiền, sẽ giúp tối ưu hóa ngân sách đầu tư và nâng cao hiệu quả phục vụ.

6.2. Kế hoạch phát triển nguồn nhân lực thư viện chuyên nghiệp

Con người là yếu tố quyết định thành công của quá trình hiện đại hóa. Cần có một kế hoạch tổng thể về phát triển nguồn nhân lực thư viện. Nội dung đào tạo, bồi dưỡng cần tập trung vào các kỹ năng mới như: quản trị thư viện số, kỹ năng số hóa tài liệu, kỹ năng phân tích thông tin và tư vấn, marketing dịch vụ, và kỹ năng nâng cao năng lực thông tin cho người dùng. Cần có chính sách thu hút và đãi ngộ để xây dựng một đội ngũ cán bộ thư viện vừa giỏi chuyên môn nghiệp vụ, vừa có trình độ ngoại ngữ và công nghệ thông tin, đủ sức đảm nhiệm vai trò mới trong môi trường số.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hệ thống thông tin thư viện thuộc Viện Khoa học Xã hội Việt Nam là mạng lưới thông tin chuyên ngành khoa học xã hội và nhân văn quy mô hàng đầu cả nước, bao gồm 25 thư viện thành viên với hơn 2 triệu đơn vị tài liệu quý giá. Lực lượng phục vụ trực tiếp của hệ thống hướng tới 1.380 cán bộ, công chức, trong đó có 925 cán bộ nghiên cứu khoa học chuyên sâu. Mặc dù hàng năm Viện dành khoảng 10% đến 12% kinh phí hoạt động khoa học cho việc bổ sung tài liệu và Nhà nước cấp thêm lượng ngoại tệ từ 200.000 đến 300.000 USD để mua sách báo ngoại văn, mô hình vận hành tại nhiều thư viện vẫn mang nặng tính chất quản lý kho tư liệu truyền thống, thiếu vắng các dịch vụ thông tin gia tăng giá trị.

Vấn đề cốt lõi của nghiên cứu là giải quyết mâu thuẫn giữa nguồn lực tư liệu đồ sộ với năng lực cung cấp dịch vụ thông tin còn đơn điệu, phân tán và thụ động. Mục tiêu cụ thể của luận văn là khảo sát toàn diện hiện trạng hoạt động thông tin thư viện, phân tích sâu sắc đặc điểm và nhu cầu của từng nhóm người dùng tin, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện các loại hình dịch vụ thông tin thư viện.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào việc tổ chức, khai thác dịch vụ thông tin tại các thư viện trực thuộc Viện Khoa học Xã hội Việt Nam trong giai đoạn từ năm 2005 đến năm 2008, khảo sát điển hình tại Viện Thông tin Khoa học Xã hội, Viện Xã hội học, Viện Nghiên cứu Đông Nam Á và Viện Nghiên cứu Hán Nôm. Nghiên cứu mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc khi cung cấp căn cứ chiến lược giúp giảm tỷ lệ từ chối yêu cầu thông tin xuống dưới mức 5%, đồng thời chuyển đổi căn bản phương thức phục vụ từ thụ động lưu trữ sang chủ động cung cấp tri thức cho các nhà hoạch định chính sách.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng lý luận về vai trò của thông tin trong phát triển kinh tế - xã hội của thời đại kinh tế tri thức và xã hội thông tin. Trong nền kinh tế hiện đại, hơn 70% giá trị gia tăng được quyết định bởi các hoạt động có hàm lượng chất xám cao. Dữ liệu quốc tế cho thấy tổng thời gian nhân loại dành cho việc trao đổi, tìm kiếm và xử lý thông tin đã tăng vọt từ 15 tỷ phút vào năm 1985 lên 95 tỷ phút vào năm 2000, khẳng định dịch vụ thông tin là hạ tầng thiết yếu thúc đẩy tiến bộ khoa học.

Mô hình nghiên cứu được xây dựng dựa trên mối quan hệ tương tác hữu cơ giữa bốn thành tố: Nguồn lực thông tin, Hệ thống công nghệ, Người dùng tin và Dịch vụ thông tin thư viện. Trong đó, dịch vụ thông tin đóng vai trò cầu nối trung tâm, chuyển hóa tiềm năng của kho tư liệu thành giá trị sử dụng thực tế.

Khung lý thuyết của luận văn làm rõ năm khái niệm cốt lõi:

• Dịch vụ thông tin thư viện: Tập hợp các công cụ, phương tiện và quy trình do cơ quan thư viện thiết lập để hỗ trợ người dùng tin tiếp cận, khai thác tri thức hiệu quả.
• Người dùng tin: Các chủ thể có nhu cầu sử dụng thông tin trong hoạt động nghiên cứu, giảng dạy, học tập và quản lý.
• Nhu cầu tin: Đòi hỏi khách quan của người dùng tin về nội dung, hình thức và phương thức cung cấp dữ liệu phục vụ mục tiêu cụ thể.
• Tài liệu xám: Toàn bộ nguồn tư liệu nghiên cứu khoa học nội sinh chưa được xuất bản thương mại, bao gồm báo cáo khảo sát thực địa, kỷ yếu hội thảo, luận án và bản thảo viết tay.
• Phổ biến thông tin có chọn lọc: Dịch vụ định kỳ cung cấp thông tin chuyên đề theo hồ sơ nhu cầu đã được xác lập trước của từng chuyên gia hoặc đề tài.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn vận dụng phương pháp luận duy vật biện chứng, duy vật lịch sử kết hợp chặt chẽ với các phương pháp chuyên ngành Thông tin - Thư viện học. Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập qua cuộc điều tra xã hội học bằng bảng hỏi với cỡ mẫu 150 người dùng tin tại 4 cơ quan nghiên cứu và đào tạo tiêu biểu thuộc Viện. Phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích được áp dụng nhằm bao quát bốn nhóm đối tượng chính: cán bộ lãnh đạo quản lý, cán bộ nghiên cứu khoa học, nghiên cứu sinh và sinh viên thực tập. Nguồn dữ liệu thứ cấp gồm các báo cáo tổng kết giai đoạn 2005 - 2008 của 25 thư viện thành viên, số liệu thống kê 13 cơ sở dữ liệu tại Viện Thông tin Khoa học Xã hội và 33.189 biểu ghi tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm.

Lý do lựa chọn phối hợp phương pháp phân tích định lượng và phỏng vấn sâu chuyên gia xuất phát từ tính chất phức tạp của hoạt động nghiên cứu khoa học xã hội. Việc xử lý số liệu khảo sát giúp đo lường chính xác tỷ lệ thỏa mãn nhu cầu tin, trong khi phỏng vấn lãnh đạo và chuyên viên thư viện giúp làm rõ các rào cản về cơ chế chính sách, rào cản ngôn ngữ và hạn chế công nghệ. Toàn bộ quá trình thu thập, xử lý và phân tích dữ liệu được tiến hành liên tục từ năm 2005 đến năm 2008.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tế tại các thư viện trực thuộc Viện Khoa học Xã hội Việt Nam đã chỉ ra bốn phát hiện trọng tâm:

Thứ nhất, tồn tại sự phụ thuộc tuyệt đối vào dịch vụ truyền thống nhưng năng lực phục vụ chưa đồng đều. 100% người dùng tin trong mẫu khảo sát 150 người đều sử dụng dịch vụ đọc tài liệu tại chỗ qua phòng đọc mở. Tuy nhiên, dịch vụ mượn về nhà bị thu hẹp đáng kể tại các đơn vị hạt nhân như Viện Thông tin Khoa học Xã hội do lo ngại hư hao tài liệu quý, gây trở ngại cho tiến độ nghiên cứu của cán bộ.

Thứ hai, cơ cấu nhu cầu tài liệu phân hóa sâu sắc theo mục đích sử dụng. Đối với nhóm cán bộ nghiên cứu khoa học, nhu cầu sử dụng thông tin chuyên đề chiếm tỷ trọng cao nhất với 42,5% (85 người), tiếp theo là tài liệu từ các công trình nghiên cứu chiếm 33% (66 người), trong khi nhu cầu về thông tin Internet chỉ chiếm 10% (20 người). Ngược lại, nhóm sinh viên năm cuối tập trung khai thác thông tin trên mạng Internet với 23% (46 người) và tài liệu điện tử chiếm 14% (28 người).

Thứ ba, nguồn tài nguyên tri thức đồ sộ nhưng mức độ tự động hóa và khai thác còn hạn chế. Viện Thông tin Khoa học Xã hội lưu giữ gần 400.000 cuốn sách đa ngữ, gần 58.000 tư liệu ảnh lịch sử; Viện Nghiên cứu Hán Nôm quản lý trên 48.000 đơn vị bản ván khắc và 20.000 đơn vị ván khắc in cổ cùng 14 cơ sở dữ liệu chứa 33.189 biểu ghi; Viện Nghiên cứu Đông Nam Á có 4 cơ sở dữ liệu với 26.870 biểu ghi; Viện Xã hội học có 4 cơ sở dữ liệu với 17.890 biểu ghi. Dù vậy, hạ tầng công nghệ rất thiếu thốn, đơn cử phòng bạn đọc của Viện Thông tin Khoa học Xã hội chỉ được trang bị 5 máy tính kết nối mạng để tra cứu.

Thứ tư, các dịch vụ giá trị gia tăng hiện đại chưa phát huy hiệu quả. Chỉ có khoảng 20% cán bộ lãnh đạo quản lý thường xuyên khai thác số liệu thống kê trực tuyến. Dịch vụ mượn liên thư viện hầu như chưa vận hành thực chất, trong khi dịch vụ hỏi - đáp tại chỗ tiếp nhận 20 đến 30 phiếu yêu cầu mượn tài liệu mỗi ngày nhưng vẫn còn khoảng 5% yêu cầu không được giải quyết thỏa đáng.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng trên bắt nguồn từ cơ chế quản lý phân tán, thiếu liên kết mạng lưới giữa 25 thư viện thành viên. Việc phân bổ nguồn kinh phí hàng trăm nghìn USD mỗi năm cho sách báo ngoại văn chưa đi kèm giải pháp chia sẻ dùng chung, dẫn đến trùng lặp tư liệu giữa các viện nghiên cứu chuyên ngành. Hơn nữa, việc ứng dụng phần mềm CDS/ISIS từ giai đoạn 1995 đến 2000 chủ yếu phục vụ xử lý nghiệp vụ nội bộ dạng thư mục, thiếu chức năng tra cứu mục lục trực tuyến diện rộng qua Internet.

So sánh với các nghiên cứu trong khối khoa học tự nhiên và kỹ thuật, thông tin khoa học xã hội có vòng đời sử dụng dài hơn và hiện tượng lão hóa thông tin diễn ra chậm hơn. Các tư liệu cổ, sách Hán Nôm và tài liệu lịch sử thế kỷ 19 luôn giữ nguyên giá trị nghiên cứu. Tuy nhiên, tính chất liên ngành ngày càng cao đòi hỏi thông tin phải được cập nhật kịp thời để phục vụ dự báo phát triển kinh tế - xã hội.

Để trực quan hóa các kết quả này, dữ liệu nguồn lực nên được trình bày qua biểu đồ cột thể hiện thành phần ngôn ngữ sách, chẳng hạn sự áp đảo của sách tiếng Latinh với 4.800 cuốn so với 4.000 cuốn tiếng Việt tại Viện Nghiên cứu Đông Nam Á, hoặc 6.899 cuốn tiếng Việt so với 3.189 cuốn tiếng Latinh tại Viện Xã hội học. Bên cạnh đó, việc sử dụng biểu đồ thanh ngang so sánh mức độ hài lòng về dịch vụ sao chụp tài liệu (đạt tỷ lệ đánh giá tốt từ 65% đến 78,9% tại các viện) và dịch vụ tra cứu thông tin (đạt tỷ lệ tốt từ 65% đến 79%) sẽ làm nổi bật bức tranh thực tế về chất lượng phục vụ của toàn hệ thống.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu quả phục vụ thông tin, luận văn đề xuất bốn nhóm giải pháp mang tính chiến lược và đồng bộ:

Thứ nhất, hoàn thiện và hiện đại hóa các loại hình dịch vụ truyền thống kết hợp dịch vụ giá trị gia tăng.

• Hành động: Chuẩn hóa quy trình cung cấp dịch vụ phổ biến thông tin có chọn lọc theo đơn đặt hàng của các chương trình khoa học trọng điểm, mở rộng dịch vụ dịch thuật tư liệu tiếng hiếm và nâng cấp dịch vụ sao chụp điện tử.
• Chỉ số mục tiêu: Giảm tỷ lệ từ chối yêu cầu tin từ 5% xuống dưới 1%, nâng tỷ lệ hài lòng của bạn đọc lên trên 90%.
• Thời gian triển khai: Giai đoạn 2008 - 2010.
• Chủ thể thực hiện: Bộ phận phục vụ bạn đọc tại 25 thư viện chuyên ngành.

Thứ hai, hiện đại hóa hạ tầng công nghệ thông tin và số hóa tài liệu.

• Hành động: Chuyển đổi từ phần mềm CDS/ISIS sang phần mềm quản trị thư viện tích hợp thế hệ mới hỗ trợ chuẩn mục lục máy đọc được, đầu tư tăng số lượng máy tính tra cứu tại phòng đọc Viện Thông tin Khoa học Xã hội từ 5 máy lên 25 máy, đẩy mạnh số hóa nguồn tài liệu xám quý hiếm.
• Chỉ số mục tiêu: 100% biểu ghi thư mục và ít nhất 30% tài liệu nội sinh được truy cập trực tuyến.
• Thời gian triển khai: Giai đoạn 2008 - 2011.
• Chủ thể thực hiện: Trung tâm Công nghệ Thông tin phối hợp cùng Ban Quản lý Thư viện Viện Khoa học Xã hội Việt Nam.

Thứ ba, xây dựng cơ chế liên thông và chia sẻ nguồn lực liên thư viện.

• Hành động: Ban hành quy chế mượn liên thư viện thống nhất, xây dựng cổng tra cứu mục lục liên hợp cho toàn bộ 25 thư viện thành viên, tối ưu hóa nguồn ngoại tệ 200.000 đến 300.000 USD mua cơ sở dữ liệu điện tử quốc tế dùng chung.
• Chỉ số mục tiêu: Luân chuyển và chia sẻ hiệu quả kho tư liệu hơn 2 triệu bản sách báo trong toàn hệ thống.
• Thời gian triển khai: Giai đoạn 2009 - 2012.
• Chủ thể thực hiện: Lãnh đạo Viện Khoa học Xã hội Việt Nam và Thủ trưởng các Viện nghiên cứu chuyên ngành.

Thứ tư, đẩy mạnh hoạt động Marketing dịch vụ và đào tạo người dùng tin.

• Hành động: Định kỳ tổ chức hội nghị bạn đọc tối thiểu 1 lần mỗi năm, mở các lớp tập huấn kỹ năng tìm kiếm và khai thác cơ sở dữ liệu trực tuyến vào các ngày cố định hàng tuần cho cán bộ nghiên cứu và sinh viên.
• Chỉ số mục tiêu: Tiếp cận 100% trong tổng số 925 cán bộ nghiên cứu khoa học và thu hút tăng 40% lượng độc giả trẻ.
• Thời gian triển khai: Thực hiện thường niên từ năm 2008.
• Chủ thể thực hiện: Phòng Thông tin - Thư viện tại các Viện nghiên cứu.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho bốn nhóm đối tượng:

Thứ nhất, các nhà quản lý và hoạch định chính sách thông tin thư viện. Luận văn cung cấp luận cứ khoa học thực chứng để xây dựng quy hoạch tổng thể phát triển mạng lưới thông tin, định hướng đầu tư ngân sách hàng năm đạt hiệu quả kinh tế cao và hoạch định chiến lược liên thông thư viện toàn quốc.

Thứ hai, cán bộ thông tin và thủ thư chuyên nghiệp tại các viện nghiên cứu. Công trình là cẩm nang thực hành chi tiết giúp tối ưu hóa quy trình xử lý dịch vụ hỏi - đáp, xây dựng hồ sơ phổ biến thông tin có chọn lọc cho các nhà khoa học và cải tiến phương pháp tổ chức kho mở.

Thứ ba, giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Khoa học Thư viện, Quản lý Thông tin. Tài liệu đóng vai trò là một case study thực tiễn điển hình về tổ chức hệ thống thông tin chuyên ngành khoa học xã hội tại Việt Nam, phục vụ trực tiếp cho việc giảng dạy và nghiên cứu các học phần Dịch vụ thông tin, Người dùng tin và Marketing thư viện.

Thứ tư, các nhà khoa học xã hội và nhân văn. Giúp các nghiên cứu viên nắm bắt toàn diện cấu trúc nguồn lực tư liệu đặc thù của 25 thư viện thành viên, từ đó tối ưu hóa lộ trình tra cứu và khai thác hiệu quả các kho tài liệu quý hiếm.

Câu hỏi thường gặp

Quy mô nguồn lực thông tin tại hệ thống thư viện Viện Khoa học Xã hội Việt Nam lớn như thế nào? Hệ thống hiện quản lý hơn 2 triệu đơn vị tài liệu phong phú phân bổ tại 25 thư viện. Trong đó, Viện Thông tin Khoa học Xã hội sở hữu gần 400.000 cuốn sách đa ngôn ngữ và gần 58.000 tư liệu ảnh; Viện Nghiên cứu Hán Nôm tàng trữ trên 48.000 bản ván khắc, 20.000 ván khắc in cổ và 14 cơ sở dữ liệu chứa 33.189 biểu ghi.

Dịch vụ thông tin nào đang được người dùng tin sử dụng nhiều nhất? Đọc tài liệu tại chỗ là dịch vụ phổ biến nhất với 100% bạn đọc trong khảo sát 150 người sử dụng thường xuyên nhờ mô hình phòng đọc mở. Bên cạnh đó, dịch vụ sao chụp tài liệu gốc cũng được đánh giá rất cao với tỷ lệ hài lòng tốt đạt từ 65% đến 78,9% tại các đơn vị thành viên.

Nhu cầu tài liệu giữa cán bộ nghiên cứu và sinh viên có gì khác biệt? Nghiên cứu chỉ ra sự khác biệt rõ nét: 42,5% cán bộ nghiên cứu ưu tiên khai thác thông tin chuyên đề và 33% cần công trình nghiên cứu khoa học. Trong khi đó, sinh viên năm cuối tập trung nhiều nhất vào nguồn tin Internet với 23% và tài liệu điện tử với 14% để hoàn thành khóa luận tốt nghiệp.

Hạ tầng công nghệ phục vụ tra cứu thông tin của hệ thống đang gặp khó khăn gì? Hạn chế lớn nhất là trang thiết bị máy tính còn rất mỏng, đơn cử như Viện Thông tin Khoa học Xã hội chỉ có 5 máy tính phục vụ độc giả tra cứu. Thêm vào đó, phần mềm CDS/ISIS được áp dụng từ năm 1995 đến năm 2000 chủ yếu phục vụ quản trị nội bộ, chưa hỗ trợ tra cứu trực tuyến qua mạng Internet.

Giải pháp đột phá nào giúp nâng cao năng lực phục vụ của toàn hệ thống? Giải pháp đột phá là xây dựng cơ chế liên thông chia sẻ nguồn lực giữa 25 thư viện thành viên thông qua cổng tra cứu chung và quy chế mượn liên thư viện. Việc chuyển đổi sang phần mềm quản trị tích hợp và tối ưu hóa 200.000 đến 300.000 USD kinh phí ngoại tệ mua cơ sở dữ liệu sẽ tạo bước ngoặt phát triển.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện hiện trạng của hệ thống 25 thư viện thuộc Viện Khoa học Xã hội Việt Nam với quy mô hơn 2 triệu đơn vị tài liệu phục vụ 1.380 cán bộ, công chức.
• Khảo sát thực chứng trên 150 người dùng tin khẳng định 100% sử dụng phòng đọc tại chỗ, đồng thời làm rõ tỷ trọng 42,5% nhu cầu thông tin chuyên đề ở nhóm nghiên cứu viên.
• Công trình chỉ ra những điểm nghẽn hạ tầng khi thư viện trung tâm chỉ có 5 máy tính tra cứu và tỷ lệ yêu cầu tin chưa được đáp ứng còn ở mức 5%.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp chiến lược bao gồm hoàn thiện dịch vụ giá trị gia tăng, nâng cấp phần mềm quản trị, xây dựng mạng lưới liên thư viện và đẩy mạnh Marketing.
• Xác lập cơ sở khoa học để tối ưu hóa nguồn kinh phí thường xuyên từ 10% đến 12% và nguồn ngoại tệ từ 200.000 đến 300.000 USD của Nhà nước.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là cung cấp khung giải pháp khả thi giúp chuyển hóa căn bản hệ thống thông tin thư viện khoa học xã hội từ mô hình quản lý kho sách sang trung tâm dịch vụ tri thức hiện đại. Lộ trình triển khai tiếp theo cần tập trung hoàn tất việc số hóa tài liệu xám và vận hành cổng thông tin tích hợp trong giai đoạn 2008 - 2015. Các cơ quan quản lý và đơn vị nghiên cứu cần nhanh chóng áp dụng các khuyến nghị này nhằm khai phóng tối đa giá trị của nguồn tài nguyên thông tin khoa học xã hội quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Hệ thống thông tin thư viện Viện khoa học xã hội Viêt Nam. Hiện trạng dịch vụ thông tin tại hệ thống thông tin thư viện thuộcViện Khoa học xã hội Việt Nam. Một số giải pháp hoàn thiện dịch vụ thông tin tại hệ thống thông tin thư viện thuộc Viện Khoa học xã hội Việt Nam.

HỆ THỐNG THÔNG TIN THƯ VIỆN VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM 1. CÁC XU THẾ PHÁT TRIỂN CỦA KINH TẾ XÃ HỘI TÁC ĐỘNG TỚI HOẠT ĐỘNG THÔNG TIN. * Một số xu thế phát triển kinh tế - xã hội trên thế giới. Xu thế toàn cầu hóa: Nếu như chíến lược đa quốc gia đã ngự trị từ thập niên 60 đến thập lỷ 90 thì tiếp sau đó chắc chắn sẽ là chiến lược toàn cầu hóa.

Đi liền xu thế toàn cầu hóa là xu thế khu vực hóa - một đặc điểm nổi bật của nền kinh tế thế giới. Từ nay đến năm 2020, trên thế giới sẽ hình thành và phát triển ba khu vực kinh tế lớn: khu vực kinh tế Châu Âu với trung tâm là Liên minh Châu Âu; khu vực kinh tế châu Mĩ với trung tâm là Hoa Kỳ và khu vực kinh tế Châu Á – Thái Bình Dương. Tác động chủ yếu của quá trình nhất thể hóa kinh tế khu vực, cuối cùng cũng sẽ thúc đẩy và thực hiện quá độ tạm thời, nên nhìn chung không gây trở ngại rõ rệt đối với quá trình toàn cầu hóa nền kinh tế thế giới. Xu thế điều chỉnh cơ cấu kinh tế: theo đà phát triển nhanh chóng của khoa học và công nghệ, các quốc gia đều tiến hành điều chỉnh lại cơ cấu của các ngành trong nền kinh tế.

Việc cấu trúc lại nền kinh tế đang trở thành xu thế trong nền kinh tế thế giới. + Các nước tiên tiến cấu trúc lại nền kinh tế để nâng cao và giữ vững được địa vị dẫn đầu của các ngành kinh tế dựa trên các công nghệ có hàm lượng chất xám cao và lấy tri thức làm cơ sở. + Các nước mới công nghiệp hóa cơ cấu lại các ngành sản xuất là để tăng cường năng lực cạnh tranh của nền kinh tế, rút ngắn khoảng cách so với các nước tiên tiến. 11 + Các nước chậm phát triển cấu trúc lại ngành kinh tế nhằm lợi dụng làn sóng dịch chuyển cơ cấu kinh tế để đẩy nhanh quá trình phát triển đất nước.

Hệ thống sản xuất buộc phải đổi mới: thời đại hiện nay là cách mạng của tin học, sự phát trỉển của các công nghệ tin học đã và đang tạo ra những biến động về chất vô cùng to lớn đối với toàn bộ hoạt động của xã hội nói chung và của hệ thống sản xuất nói riêng. Quá trình này báo hiệu những thay đổi đa dạng, rộng lớn và với tốc độ nhanh. Xu thế mới là giảm lao động chân tay, lao động dây chuyền và tăng lao động có hàm lượng khoa học cao, lao động với máy móc tự động hóa. Tỉ lệ thời gian lao động trực tiếp của con người làm biến đổi vật chất ngày càng ít đi: Với việc tự động hóa sản xuất thì tương quan giữa lao động gián tiếp và lao động trực tiếp luôn thay đổi, bản chất của lao động cũng bị thay đổi sâu sắc.

Người công nhân trước đây bị gắn chặt vào vị trí đứng máy, nay thực hiện chức năng mới, chức năng điều khiển vị trí thiết bị tự động hóa, kiểm tra chất lượng và kiểm tra sự ổn định của hệ thống tự động hóa. Còn những công đoạn trực tiếp sản xuất ra sản phẩm thì do máy, người máy thực hiện. Tuy nhiên, hiệu quả sản xuất nói chung vẫn hoàn toàn phụ thuộc vào quyết định của con người. Sắp xếp lại lao động - một quá trình tất yếu: Những biến đổi to lớn trong một hệ thống sản xuất, trong ứng dụng các thành tựu của cách mạng khoa học - kỹ thuật như trên đã phân tích, rõ ràng sẽ dẫn đến việc sắp xếp lại lao động, nâng cao tay nghề, đào tạo lại, giảm biên chế.

Những người có trình độ thấp hơn, tay nghề yếu hơn phải đào tạo lại, những ai không theo kịp những kiến thức mới sẽ bị đào thải, thuyên chuyển sang những lĩnh vực lao động xã hội khác. 12 Xu thế hướng tới xã hội thông tin: Ngày nay, chúng ta đang sống trong một thời đại với những đổi thay sâu sắc, Việc áp dụng các công nghệ truyền thông và công nghệ thông tin mới đang có những ảnh hưởng rộng rãi đến cá nhân, các tổ chức và các quốc gia. Nó đang làm thay đổi mọi phương thức làm việc, học tập và giả trí của chúng ta; là thay đổi mối quan hệ giữa cá nhân và nhà nước; là thay đổi các phương thức thương mại và quốc tế cũng như các phương tiện sản xuất trong nền kinh tế và về lâu dài nó sẽ làm thay đổi căn bản các đặc tính văn hóa – giáo dục đã hình thành qua nhiều thế kỷ. Đặc điểm nổi bật của thời đại thông tin là sự phát triển không dựa chủ yếu vào các nguồn dự trữ tự nhiên như trong thời đại công nghiệp mà dựa chủ yếu vào nguồn tri thức về khoa học và công nghệ, tức các nguồn nhân lực tri thức có khả năng tái tạo, tự sản sinh và không bao giờ cạn.

Thay đổi phương thức tư duy: Những biến đổi to lớn do thời đại thông tin đưa lại đã làm lạc hậu phương pháp tư duy truyền thống. Từ những khái niệm tăng trưởng, phát triển, phát triển bền vững, công nghiệp hóa, hiện đại hóa. đều đã bao hàm những nội dung hoàn toàn khác mà không thể dập khuôn trên nền tư duy đã lạc hậu. Mặt khác, sự phát triển trong tương lai sẽ biến hóa khôn lường, không thể hy vọng dựa vào một lý thuyết có sẵn để quyết định vận mệnh của quốc gia trong tương lai.

Trái lại, mỗi quốc gia phải tự mình xây dựng những cơ sở khoa học cho mô hình phát triển thích hợp với điều kiện và hoàn cảnh của mình. Xu thế hướng tới thời đại thông tin mở ra cơ hội mới cho sự lựa chọn đó. - Công nghiệp dịch vụ chiếm vị trí ngày càng quan trọng: Trong quá trình kinh doanh gồm cả sản xuất lẫn dịch vụ, thì dịch vụ trở thành nguồn tăng giá trị riêng biệt, cho phép đạt lợi nhuận khá cao. Từ chỗ dịch vụ đang xếp ở vị trí của kiến trúc thượng tầng nay dich vụ có xu thế biến thành kiến trúc hạ 13 tầng của kinh tế vì tính cạnh tranh công nghiệp ngày càng phụ thuộc vào hiiêụ quả của dich vụ.

- Đổi mới tư duy trong lựa chọn chiến lược: Môi trường phát triển cho hầu hết các quốc gia, xí nghiệp ngành khoa học. đều trở nên bất ổn định, nhiều đột biến khó lường trước. Đó là do đột biến về công nghệ, tăng cường cạnh tranh, mất cân đối gay gắt và sau cùng là những chuyển biến sâu sắc về tâm lý xã hội, nền văn hóa và cuộc sống xã hội. Rõ ràng trong môi trường không ổn định như vậy, đối tượng phát triển phải luôn cảnh giác và có nhả năng phản ứng nhanh để ra quyết định đúng đắn.

Muốn có được điều đó phải có những “bộ cảm” nhạy bén, có “bộ não” trung tâm thông minh và khả năng thích nghi của “cơ thể”. - Trong quan hệ quốc tế: Sự tùy thuộc nhau về kinh tế ngày càng tăng lên, trong đó vai trò của các công ty đa quốc gia, các mạng lưới giao thông liên lạc xuyên biên giới và toàn cầu cũng như các tổ chức quốc tế ngày càng tăng lên. những thành tựu khoa học và công nghệ mới đã áp đặt những giới hạn nhất định cho các nhà nước trong việc hoạch định chính sách đối nội và đối ngoại xưa nay vốn thuộc chủ quyền quốc gia mình. * Xu thế phát triển khoa học và công nghệ trên thế giới Xu thế đổi mới với tốc độ nhanh: Về thực chất, sự thay đổi nhu cầu tiêu dùng, những thành tựu to lớn của công nghệ thông tin, những cuộc cạnh tranh khốc liệt diễn ra trên nền tảng của nền kinh tế toàn cầu là tác nhân dẫn đến tốc độ độ đổi mới công nghệ diễn ra ngày càng lớn.

Nhờ những tiến bộ của công nghệ thông tin và truyền thông, thông tin và các tri thức sẽ được phổ biến trên quy mô hành tinh với khối lượng khổng lồ và tốc độ nhanh chưa từng thấy do khắc phục được những hạn chế có tính truyền thống của bức rào chắn có tính chất không gian - thời gian. Nếu năm 1985, tổng số thời gian mà tất cả những 14 người sử dụng trên toàn thế giới dùng vào việc trao đổi, gửi fax, tìm kiếm thông tin và xử lý số liệu là 15 tỷ phút, thì vào năm 1995 là 60 tỷ phút và năm 2000 là 95 tỷ phút. Điều này chứng tỏ nhu cầu thông tin của con người ngày càng cao. Vậy làm thế nào để rút ngắn thời gian tìm tin và tăng hiệu quả tìm tin, đáp ứng tối đa nhu cầu tin cho người sử dụng? Xu thế xuất hiện những khả năng đột biến: Những thành tựu khoa học kỹ thuật không những đã làm tăng gấp bội thể lực, nối dài các giác quan (như trong các giai đoạn trước) mà còn nâng cao khả năng tư duy, vượt giới hạn sinh học của con người.

Đó là xu thế khoa học và công nghệ luôn có khả năng tạo những đột biến, làm cơ sở cho những tiền đề phát triển hoàn toàn mới, phi truyền thống và tác động mạnh mẽ tới tất cả các lĩnh vực phát triển kinh tế và cuộc sống xã hội. Độ tích hợp cao tạo động tổng hợp, khoa học và công nghệ đã trở thành lực lượng phát triển trực tiếp: Độ tịch hợp ngày càng cao trong hoạt động giáo dục – đào tạo, nghiên cứu khoa học và công nghệ, tiềm lực khoa học và công nghệ ngày càng trở thành lực lượng sản xuất nòng cốt và trực tiếp của xã hội, là động lực cho phát triển kinh tế - xã hội. Đây sẽ là xu thế rất rõ nét, đặc biệt trong những thập niên đầu thế kỷ XXI. Tiềm lực khoa học và công nghệ của một nước bao gồm các yếu tố nguồn lực then chốt như nhân lực (đội ngũ cán bộ khoa học, kỹ sư, công nhân có tay nghề và kỹ năng cao), vật lực (các tài nguyên thiên nhiên, nguyên – nhiên vật liệu,.), tài lực (kinh phí đầu tư của nhà nước, khu vực tư nhân.

cho phát triển khoa học và công nghệ), thông tin (mạng lưới thông tin khoa học – công nghệ quốc gia, hạ tầng cơ sở thông tin quốc gia.