Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài và những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu. Chương 2: Cơ sở lý luận về cơ chế kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật của các cơ quan hành chính nhà nước ở Việt Nam. Chương 3: Tình hình, kết quả kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật trong thời gian qua và thực trạng cơ chế kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật của các cơ quan hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay. Chương 4: Quan điểm, giải pháp hoàn thiện cơ chế kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật của các cơ quan hành chính nhà nước ở Việt Nam.
7 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Tình hình nghiên cứu trong nƣớc 1. Một số công trình nghiên cứu liên quan đến cơ chế và hoàn thiện cơ chế có liên quan đến đề tài Trương Thị Hồng Hà "Hoàn thiện cơ chế pháp lý bảo đảm chức năng giám sát của Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam" [42], tác giả phân tích về cơ chế pháp lý và làm sáng tỏ khái niệm cơ chế pháp lý, các yếu tố cấu thành và mối quan hệ giữa các yếu tố tạo nên hệ thống cơ chế pháp lý.
Mỗi yếu tố trong hệ thống cơ chế đóng một vai trò nhất định, là tiền đề của nhau, bổ sung cho nhau, không thể có cái này mà không có cái kia. Xét về mặt lý luận, luận án là công trình nghiên cứu một cách có hệ thống về cơ chế pháp lý, phân tích sâu các yếu tố cấu thành cơ chế pháp lý bảo đảm chức năng giám sát của Quốc hội và sự vận hành, mối quan hệ tương tác giữa các yếu tố đó. Mặc dù phạm vi nghiên cứu của luận án nghiên cứu về cơ chế pháp lý bảo đảm chức năng giám sát của Quốc hội, song một số vấn đề lý luận về các yếu tố cấu thành của cơ chế pháp lý có ý nghĩa tham khảo đối với đề tài của nghiên cứu sinh. Nguyễn Quang Anh "Hoàn thiện cơ chế pháp lý nhân dân kiểm soát quyền lực nhà nước ở Việt Nam" [1] đã nghiên cứu tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài hoàn thiện cơ chế pháp lý nhân dân kiểm soát quyền lực nhà nước ở trong nước và nước ngoài, trên cơ sở đó, đi sâu vào nghiên cứu đề tài hoàn thiện cơ chế pháp lý nhân dân kiểm soát quyền lực nhà nước dưới góc độ khoa học pháp lý, trong đặc điểm, điều kiện ở Việt Nam.
Về cơ sở lý luận, 8 luận án nghiên cứu yêu cầu khách quan của việc hoàn thiện cơ chế pháp lý nhân dân kiểm soát quyền lực nhà nước; phân tích khái niệm, đặc điểm, vai trò, mục đích của cơ chế pháp lý nhân dân kiểm soát quyền lực nhà nước; các yếu tố cấu thành và mối liên hệ tác động giữa các yếu tố của cơ chế; nội dung và phương thức vận hành của cơ chế; các yếu tố tác động, ảnh hưởng đến vận hành của cơ chế. Luận án đã tổng hợp, phân tích quá trình hình thành và phát triển của cơ chế qua các giai đoạn lịch sử của đất nước kể từ năm 1945 đến nay qua các thể chế pháp lý, đặc biệt là qua các bản Hiến pháp năm 1946, 1959, 1980, 1992, 1992 (bổ sung, sửa đổi năm 2001) và năm 2013 về quyền lực nhân dân, về nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước, về trách nhiệm của nhà nước trong mối quan hệ với công dân; quy định về quyền con người, quyền công dân, nhân dân tham gia quản lý nhà nước, quản lý xã hội đến kiểm soát, giám sát hoạt động của cơ quan, cán bộ, công chức, viên chức nhà nước, đại biểu dân cử. Hoàn thiện cơ chế pháp lý nhân dân kiểm soát quyền lực nhà nước chính là một trong những bảo đảm chính trị, pháp lý quan trọng góp phần xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa thực sự của dân, do dân, vì dân theo quan điểm, đường lối của Đảng và Hiến pháp năm 2013. Đồng thời là giải pháp phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa và quyền làm chủ của nhân dân, góp phần hoàn thiện cơ chế "Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, nhân dân làm chủ".
Phạm vi của đề tài này nghiên cứu về hoàn thiện cơ chế pháp lý nhân dân kiểm soát quyền lực nhà nước, song một số vấn đề lý luận về khái niệm cơ chế, hoàn thiện cơ chế pháp lý có ý nghĩa tham khảo đối với đề tài của nghiên cứu sinh. Bên cạnh đó, còn nhiều công trình, bài viết của các học giả trong nước về cơ chế giám sát, cơ chế kiểm soát quyền lực, như: "Cơ chế thực thi giám sát quyền lực nhà nước" của Nguyễn Mạnh Bình [3]; bài "Cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước (và cả quyền lập pháp) trong nhà nước pháp 9 quyền" của Lê Văn Cảm và Dương Bá Thành [9]. Do giới hạn của luận án nên tác giả chỉ nêu một số công trình khoa học liên quan, song, trong danh mục tài liệu tham khảo, tác giả có đề cập và trích dẫn. Các công trình nghiên cứu liên quan đến kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật và cơ chế kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật - Sách và đề tài khoa học Cuốn sách "Bình luận Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật" của Uông Chu Lưu [55] đã bình luận khá cụ thể những quy định của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật với mục đích làm rõ ý tưởng, tinh thần của nhà soạn thảo nhằm triển khai thực thi đúng đắn và có hiệu quả quy định của Luật trong thực tiễn.
Cuốn sách có nhiều nội dung liên quan chặt chẽ và trực tiếp đến đề tài của luận án như khái niệm văn bản quy phạm pháp luật; kiểm tra, giám sát và xử lý đối với văn bản quy phạm pháp luật sai trái. Các tác giả của cuốn sách đã bình luận thuyết phục về hoạt động giám sát, kiểm tra và xử lý văn bản quy phạm pháp luật. Các tác giả cho rằng, giám sát, kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật đều là sự xem xét, đánh giá hình thức và nội dung văn bản để kết luận về tính hợp hiến, hợp pháp, tính thống nhất của văn bản quy phạm pháp luật trong hệ thống pháp luật. Tuy hoạt động kiểm tra mới chỉ được xem xét, đánh giá về tính hợp pháp còn tính hợp lý chưa được đề cập đến trong cuốn sách nhưng những nội dung này thực sự có ý nghĩa khi triển khai nghiên cứu hoàn thiện cơ chế kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật của các cơ quan hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay.
Giáo trình Xây dựng văn bản pháp luật của Trường Đại học Luật Hà Nội [96] đã dành một chương riêng đề cập đến kiểm tra và xử lý văn bản. Kiểm tra, xử lý văn bản được xem xét, phân tích với đối tượng là văn bản pháp luật bao gồm cả văn bản quy phạm pháp luật và văn bản áp dụng pháp luật. Những vấn đề cơ bản nhất về kiểm tra văn bản pháp luật như khái niệm, nguyên tắc, 10 phương thức kiểm tra; thẩm quyền và nghiệp vụ kiểm tra văn bản pháp luật được đề cập khá cụ thể. Ngoài ra, giáo trình này còn phân tích và lý giải khá sâu sắc về xử lý văn bản pháp luật.
Dù tiếp cận hoạt động kiểm tra và xử lý văn bản pháp luật nói chung nhưng nội dung của giáo trình này đã đem lại ý nghĩa thiết thực để luận giải về kiểm tra và xử lý văn bản quy phạm pháp luật. Trực tiếp nghiên cứu về xử lý văn bản có cuốn sách "Xử lý văn bản quản lý hành chính nhà nước khiếm khuyết" của Nguyễn Thế Quyền [85]. Cuốn sách đã đề cập tương đối tổng thể về các khía cạnh liên quan đến hoạt động xử lý văn bản hành chính. Tác giả đã lý giải về khái niệm văn bản quản lý hành chính nhà nước; về các văn bản quản lý hành chính nhà nước thuộc diện xử lý; khái niệm xử lý và hình thức, chính nhà nước khiếm khuyết.
Cuốn sách đã đề cập việc xử lý văn bản quản lý hành chính nhà nước với nhiều loại văn bản, bao gồm văn bản quy phạm pháp luật, văn bản áp dụng pháp luật và văn bản hành chính thông thường, song chưa làm nổi bật được sự khác biệt về xử lý đối với từng nhóm văn bản. Một số vấn đề liên quan trực tiếp đến hoạt động xử lý văn bản quản lý hành chính nhà nước khiếm khuyết nhưng chưa được đề cập sâu trong cuốn sách, như thẩm quyền, thủ tục và biện pháp xử lý. Mặc dù vậy, nội dung cuốn sách có giá trị trong việc gợi mở một số vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu và làm sâu sắc thêm về xử lý văn bản nói chung dưới góc độ khoa học pháp lý. Cuốn sách mang tính nghiệp vụ và có giá trị ứng dụng cao, đó là cuốn "Sổ tay kỹ thuật soạn thảo, thẩm định, đánh giá tác động của văn bản quy phạm pháp luật" do nhóm chuyên gia (bao gồm một số chuyên gia độc lập và một số chuyên gia của Bộ Tư pháp) thực hiện soạn thảo và biên tập [54].
Mặc dù một số nội dung đề cập trong cuốn sổ tay còn mang tính trừu tượng, cập nhật nhiều kiến thức, kinh nghiệm mới của nước ngoài về xây dựng chính sách, xây dựng pháp luật mà không có nội dung về kiểm tra và xử lý văn bản 11 quy phạm pháp luật sau khi được ban hành, song nhiều nội dung có giá trị mang tính nền tảng để tác giả luận án bàn luận cũng như lý giải sâu sắc hơn, logic hơn về cơ chế kiểm tra và xử lý văn bản quy phạm pháp luật, có thể kể đến như tiêu chí chung của một văn bản quy phạm pháp luật tốt; nội dung của thẩm định dự thảo văn bản quy phạm pháp luật… Đề tài "Cơ chế kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật - Thực trạng và giải pháp hoàn thiện" của Viện Khoa học pháp lý - Bộ Tư pháp [111] đã nghiên cứu khá sâu sắc về khái niệm kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật, phân biệt kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật với một số khái niệm tương tự để khẳng định kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật có những dấu hiệu đặc thù; phân tích về cơ chế kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật và mục đích, ý nghĩa của việc hoàn thiện cơ chế kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật trong thời gian tới.