CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ CHÍNH SÁCH CẠNH TRANH VÀ CẠNH TRANH TRONG HIỆP ĐỊNH TPP 1. Khái quát về cạnh tranh 1. Nguồn gốc và khái niệm cạnh tranh Cạnh tranh là một khái niệm rất rộng, xuất hiện ở hầu hết các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội chứ không hẳn là một khái niệm đặc trưng của kinh tế học. Còn ở trong kinh tế, cạnh tranh là một yếu tố cơ bản có liên quan và liên hệ mật thiết đến mọi lĩnh vực của thị trường và đến mọi chủ thể kinh doanh trên thị trường.
Mặc dù vậy, cạnh tranh không phải luôn luôn và mặc định là xuất hiện trong nền kinh tế. Đã từng có thời kỳ, cạnh tranh và lợi nhuận được coi như mặt trái gắn liền với chủ nghĩa tư bản và bị gạt ra khỏi công cuộc xây dựng thể chế kinh tế thời kỳ kế hoạch hóa tập trung. Khi đó, các Nhà nước xã hội chủ nghĩa coi việc nắm giữ sức mạnh kinh tế kết hợp với yếu tố kế hoạch tập trung như là những động lực cơ bản để thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội, thực hiện công bằng, dân chủ, văn minh. Tuy nhiên, cạnh tranh chỉ thực sự xuất hiện khi và chỉ khi nền kinh tế được vận hành theo một cơ chế nhất định – là cơ chế thị trường, nơi mà pháp luật thừa nhận và đảm bảo chế độ sở hữu đa thành phần, quyền tự do ý chí trong đó có quyền tự do kinh doanh của các cá nhân.
Và chỉ có tự do cạnh tranh thì nền kinh tế thị trường mới vận hành theo đúng quy luật tất yếu của nó, và khi đó mới có thể phát huy hết nội lực thúc đẩy sự phát triển của toàn bộ nền kinh tế - xã hội. Cũng bởi cạnh tranh là động lực phát triển của xã hội, là nhân tố để vận hành nền kinh tế và là yếu tố để điều chỉnh theo xu hướng lành mạnh hóa các quan hệ xã hội khi nhà nước đảm bảo sự bình đẳng trước pháp luật của các chủ thể thuộc mọi thành phần kinh tế, do đó nó cũng kéo theo hệ quả đào thải – nghĩa là chủ thể yếu có kém có xu thế bị loại ra khỏi thị trường, và những ảnh hưởng tiêu cực đến nền kinh tế. Chính sự đa dạng và phong phú về các hoạt động cạnh tranh diễn ra trên thị trường trong thực tiễn kinh doanh đã dẫn đến sự không thống nhất về một khái niệm chung cho cạnh tranh. Từ trước đến nay đã có rất nhiều định nghĩa và cách hiểu, cách tiếp cận từ nhiều hướng khác nhau về cạnh tranh.
Trong cuốn “Từ điển tiếng Việt” định nghĩa: “cạnh tranh là cố gắng giành phần hơn, phần thắng về mình giữa 9 những cá nhân, những tổ chức hoạt động nhằm những lợi ích như nhau” (Hoàng Phê, 2016, tr. Hay như với tư cách là động lực nội tại trong mỗi một chủ thể kinh doanh, trong cuốn “Black’s Law Dictionary”, cạnh tranh có thể được tạm hiểu là “sự đấu tranh để giữa các chủ thể để giành lấy những lợi thế thương mại tốt nhất” (Bryan A. Ngoài ra, trong hầu hết các tổ chức, diễn đàn hợp tác kinh tế quốc tế như WTO, OECD, APEC…khái niệm về cạnh tranh không được định nghĩa một cách cụ thể mà được thể hiện thông qua các điều khoản cam kết, các nguyên tắc trong các lĩnh vực và các quy định có liên quan. Do tính chất đa dạng và phức tạp của quá trình cạnh tranh trong nền kinh tế hiện đại, các định nghĩa về cạnh tranh mặc dù nêu được trong chừng mực nhất định những đặc điểm căn bản về cạnh tranh, tuy vậy, chúng đều có những hạn chế nhất định và chưa đảm bảo được tính khái quát cao và bao trùm trong thực tiễn.
Tựu chung lại, chúng ta có thể nhìn nhận hoạt động cạnh tranh diễn ra trong nền kinh tế thị trường theo một quan điểm như sau: đó là hành vi của hai hoặc nhiều chủ thể kinh doanh với mục đích giành lấy cho mình những ưu thế cao nhất so với chủ thể kinh doanh khác. Nhìn nhận cạnh tranh từ góc độ nêu trên, chúng ta có thể nhận thấy được rằng cạnh tranh chỉ xuất hiện và tồn tại trong nền kinh tế thị trường, nơi có sự tham gia của từ hai chủ thể trở lên từ phía cung hoặc từ phía cầu. Và những chủ thể kinh doanh này có mục đích đối kháng nhau, sự đạt được mục đích của chủ thể này sẽ dẫn đến sự thất bại của chủ thể kia và ngược lại. Như vậy, cạnh tranh kinh tế diễn ra khi có ba yếu tố: (i) Có sự tồn tại của quan hệ thị trường; (ii) Có ít nhất là hai chủ thể ở mỗi bên của thị trường; (iii) Có những hành vi đối nghịch nhau của các chủ thể kinh doanh thông qua những phương tiện cạnh tranh để cải thiện ưu thế của mình và làm bất lợi cho đối thủ khác.
Bản chất của cạnh tranh Như đã nói ở trên, cạnh tranh vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế, tạo ra nhiều lợi ích cho xã hội và người tiêu dùng, song xét theo một khía cạnh khác, cạnh tranh cũng có thể đem lại những hậu quả tiêu cực về kinh tế - xã hội. Nếu cạnh tranh được diễn ra một cách công bằng và công khai giữa các chủ thể kinh doanh trong một môi trường cạnh tranh lành mạnh và bình đẳng thì nó luôn đem lại những tác động tích cực thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế. Khi đó, cạnh tranh là hoạt động căn bản của các chủ thể kinh doanh trong nền kinh tế thị trường và là động lực để các đối thủ phải tự cải tổ và trang bị cho mình những điều kiện tốt nhất để duy trì sự tồn tại và phát triển trên thị trường. Kết quả của quá trình cạnh tranh lành mạnh và công bằng đó là đem lại nhiều giá trị đóng góp cho xã hội và lợi ích cho người tiêu dùng hơn như chất lượng sản phẩm/dịch vụ tốt hơn với mức giá thành hợp lý hơn.
Một khía cạnh khác của cạnh tranh đó là cùng với mục đích tối đa hóa lợi nhuận của các chủ thể kinh doanh thông qua cạnh tranh để giành lấy những điều kiện, ưu thế có lợi nhất thì cạnh tranh sẽ thúc đẩy quá trình tích tụ và tập trung tư bản diễn ra để có thể cải thiện năng lực cạnh tranh của các chủ thể tham gia và có thể thực hiện được các dự án có quy mô lớn. Tuy nhiên, sự tích tụ và tập trung nguồn lực nói trên có thể xảy ra không đồng đều ở các ngành, các lĩnh vực kinh tế khác nhau. Đây chính là điều kiện cho sự hình thành các hình thái cạnh tranh không hoàn hảo, trong đó có độc quyền trên thị trường. Ngoài ra, cạnh tranh là sự ganh đua kình địch với nhau trong kinh doanh làm cho trong cơ chế thị trường cạnh tranh tồn tại như là một yếu tố tự điều chỉnh tính hiệu quả và hợp lý của các quan hệ thị trường.
Điều này tương tự với quy luật cạnh tranh sinh tồn trong tự nhiên, quy luật cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường luôn khẳng định chiến thắng, duy trì sự tồn tại thuộc về những chủ thể kinh doanh có khả năng thích nghi hơn với sự biến đổi của thị trường, mạnh hơn, có trình độ quản lý và tri thức về khoa học công nghệ cao hơn, có tố chất sáng tạo và kinh nghiệm, bản lĩnh thương trường tốt hơn. Khái quát về chính sách cạnh tranh 1. Khái niệm chính sách cạnh tranh Cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường là một phạm trù tương đối rộng và được tiếp cận, nghiên cứu dưới nhiều góc độ khác nhau như kinh tế học, kinh doanh, luật học… Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của quá trình công nghiệp hóa – hiện đại hóa đắt nước, những vấn đề đặt ra trong việc phát triển kinh tế cũng chính là những luận giải trên con đường phát triển đan xen giữa các lý thuyết kinh tế và cạnh tranh. Chính sách cạnh tranh (competition policy) theo định nghĩa trong cuốn “Từ điển Chính sách Thương mại Quốc tế” của MUTRAP “bao gồm các quy tắc và quy định nhằm thúc đẩy môi trường cạnh tranh trong một nền kinh tế quốc dân, một phần thông qua việc phân bổ có hiệu quả hơn nguồn tài nguyên” (MUTRAP, 2005, tr.
Một quan điểm tương tự về chính sách cạnh tranh đó là “tổng hợp các biện pháp, công cụ vĩ mô của nhà nước nhằm đảm bảo tự do cạnh tranh và điều tiết cạnh tranh trong nền kinh tế cũng như duy trì một môi trường cạnh tranh công bằng, bình đẳng, phù hợp với lợi ích chung của xã hội” (Tăng Văn Nghĩa, 2006, tr. Thông qua hai khái niệm nêu trên, tổng quát lại chúng ta có thể đưa ra một quan điểm chung nhất về chính sách cạnh tranh như sau: là một trong những chính sách phát triển kinh tế - xã hội, chính sách cạnh tranh là tổng hợp các biện pháp và công cụ vĩ mô của nhà nước nhằm tạo lập, duy trì và thúc đẩy một môi trường cạnh tranh lành mạnh, bình đẳng và hợp pháp trong một nền kinh tế thị trường của mỗi quốc gia. Nhìn vào khả năng tham gia thị trường cũng như sức cạnh tranh của các doanh nghiệp trên thị trường, chúng ta có thể biết được chính sách cạnh tranh của quốc gia đó. Hầu hết những quốc gia có nền kinh tế thị trường phát triển đã có những bước đi nhằm thống nhất xây dựng chính sách cạnh tranh vì một môi trường cạnh tranh công bằng, bình đẳng cho các công ty, doanh nghiệp trên bình diện quốc 12 tế.
Tuy nhiên, điều này phụ thuộc rất nhiều vào vai trò của nhà nước trong nền kinh tế cũng như việc nền kinh tế ấy có vận hành theo đúng cơ chế thị trường hay không, có nằm trong xu thế toàn cầu hóa và tham gia vào quá trình hội nhập kinh tế quốc tế hay không. Nội dung của chính sách cạnh tranh Như trên đã đề cập, cạnh tranh là sự ganh đua, kình địch giành những lợi thế về cho mình trước các đối thủ cạnh tranh khác. Cạnh tranh là phương thức cơ bản để giành lợi thế kinh doanh của các chủ thể trên thị trường. Không có cạnh tranh, thị trường hầu như không tồn tại và nếu cạnh tranh bị hạn chế, thị trường có thể bị bóp méo.
Sự đa dạng của các hoạt động kinh doanh trên thị trường cũng kéo theo sự đa dạng của các hành vi cạnh tranh.