Chương 1: Lịch sử và tiểu thuyết lịch sử Chương 2: Hồ Quý Ly: từ nhân vật lịch sử đến nhân vật tiểu thuyết Chương 3: Nghệ thuật tiểu thuyết Hồ Quý Ly 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: LỊCH SỬ VÀ TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ 1. Khái niệm lịch sử và tiểu thuyết lịch sử 1. Khái niệm lịch sử Khi nói đến lịch sử, các nhà nghiên cứ khá nhất trí với nhau ở ba nội dung sau: Việc diễn ra trong quá khứ: Những sự kiện diễn ra trong quá khứ cho đến thời điểm hiện tại, không thể thay đổi được, cố định trong không gian và thời gian, mang tính chất tuyệt đối và khách quan. Ghi lại những việc diễn ra trong quá khứ: con người muốn nắm bắt quá khứ, diễn đạt theo sự kiện theo từ ngữ và giải thích ý nghĩa của sự kiện, mang tính chất tương đối và chủ quan của người ghi lại bằng những câu chuyện kể.
Làm thành tài liệu của việc diễn ra trong quá khứ: cách làm hoặc quá trình tập hợp những sự việc diễn ra trong quá khứ thành tài liệu cũng chính là câu chuyện kể đối với hiện tại. Theo Wikipedia, lịch sử ít nhất có hai nghĩa. Thứ nhất là sự biến đổi của vật tồn tại trong hiện thực được diễn đạt khác đi và định nghĩa là Lịch sử. Tuy nhiên việc bảo tồn quá trình đó là không có và cuối cùng biến mất.
Một ý nghĩa khác của lịch sử là chỉ kết quả ghi chép lại với đối tượng là sự biến chuyển đang dần biến mất đó tức là ghi chép lịch sử. Như vậy cái trước được gọi là nghĩa rộng: toàn thể các sự kiện, cái thứ hai được gọi là sách lịch sử. Các nhà nghiên cứu đều có mong muốn nghiên cứu sâu lịch sử và dự đoán tương lai. Tuy nhiên cả ghi chép lịch sử cũng không có khả năng ghi chép toàn bộ khuôn mặt nó chịu sự chi phối của tri thức, giá trị quan, bối cảnh thời đại, lực lượng của người chấp bút và nó trở thành hiện tượng được ghi chép qua bộ lọc và bóp méo sự thật.
Edward Hallett Carr trong tác phẩm Lịch sử là gì đã chỉ ra điều đó. Các ghi chép trong chính sử bao gồm sự phản tỉnh hay bất lợi cho kẻ thắng thường có độ tin cậy cao hơn. [31] 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tiếp theo, phải nói tới cách viết sử. Một cách viết sử nâng lên thành trường phái, được vận dụng nhiều ở Việt Nam là trường phái Marxist dựa trên chủ nghĩa duy vật lịch sử của Karl Marx.
Chủ nghĩa duy vật lịch sử của Marx chú trọng quan hệ giữa con người với quá trình sản xuất, tìm ra hệ thống những quan hệ sản xuất tồn tại mối quan hệ giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng. Do đó, phương pháp nghiên cứu theo chủ nghĩa Marx là phương pháp lịch sử và phương pháp logic, xem hai phương pháp này là hai mặt biểu hiện biện chứng. Theo đó, sử luận Marxist được xem là cung cấp nền tảng vững chắc cho lịch sử xã hội. Sử gia Việt Nam theo hai phương pháp này là chủ yếu, theo hướng phân tích biện chứng sự hình thành xã hội, phân tích vai trò của các giai cấp… Tuy nhiên, lịch sử gắn liền với chính trị, ảnh hưởng yếu tố chính trị chi phối cách viết sử của một số nhà sử học Việt Nam, có thể nhìn thấy rõ nhất trong nghiên cứu của Gs.
Trần Văn Giàu và Gs. Đinh Xuân Lâm, nguồn sử liệu lớn trong những tác phẩm của ông là vô cùng lớn nhưng ông cũng cho thấy cách viết theo khuynh hướng chính trị rõ nét khi đưa ra cách nhìn nhận đối với phong kiến. Cũng theo quan điểm Marxist, Gs. Đào Duy Anh được xem là người coi trọng việc giám định sử liệu.
Trong nghiên cứu sử học, đối với ông, "phải chuyên tâm nghiên cứu lịch sử vì chỉ có hiểu biết đầy đủ lịch sử dân tộc thì mới có thể chắt lọc ra đâu là những yếu tố truyền thống, đâu là những yếu tố ngoại lai". Khái niệm tiểu thuyết lịch sử Tiểu thuyết lịch sử là những tác phẩm mang trọn đặc trưng của tiểu thuyết nhưng lại lấy đề tài lịch sử làm cảm hứng sáng tạo nghệ thuật. Ở đây, tác giả dựa vào những sự kiện trong quá khứ, hư cấu tưởng tượng thêm để tạo nên tác phẩm nhằm gây hứng thú cho người đọc. Tiểu thuyết lịch sử tuy mượn đề tài và lấy cảm hứng từ lịch sử nhưng không hề né tránh, xa rời hiện tại.
Tiểu thuyết lịch sử, vì thế bao giờ cũng 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thấm đẫm tinh thần thời đại. Mặc dù lấy những sự kiện, những nhân vật trong lịch sử nhưng các tác giả của tiểu thuyết lịch sử không chỉ trình bày lại cái tư thế lịch sử mà còn cho chúng ta biết nhiều mặt khác của đời sống con người, thậm chí cả những mặt sinh hoạt mang tính chất đời tư của nhân vật. Bàn đến vấn đề khác nhau giữa tiểu thuyết lịch sử với sử học, ta có thể tóm lược lại những phương diện khác nhau sau: - Điểm khác nhau trước hết, quan trọng nhất giữa sử học và tiểu thuyết lịch sử đó là vấn đề tư duy. Nếu tư duy trong sử học là tư duy sự kiện lịch sử theo năm, tháng, chính xác, nhân vật chính xác thì tiểu thuyết lịch sử là tư duy hình tượng.
Các nhà văn chỉ tập trung vào một số chi tiết sinh động để tạo nên hình tượng nghệ thuật đặc sắc. - Nếu mục đích của sử học là khám phá sự thật lịch sử, phản ánh gương mặt khách quan của lịch sử thì tiểu thuyết lịch sử thông qua việc tái hiện lịch sử rút ra những quan niệm và suy ngẫm về cuộc sống, về con người. - Nếu nhiệm vụ của nhà sử học xem trọng biên niên, sự kiện, lấy sự thật làm giá trị thì nhà viết tiểu thuyết lịch sử lại xem trọng hư cấu lấy hư cấu làm giá trị. Vì vậy “nhà văn viết tiểu thuyết lịch sử khác với nhà sử học ở chỗ họ phải làm sống lại những tài liệu lịch sử bằng trí tưởng tượng, bằng hư cấu nghệ thuật”[16, tr.
- Nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử phải sinh động hơn nhân vật trong chính sử như Luccas có viết: “Các nhân vật của tiểu thuyết lịch sử phải sinh động hơn cả các nhân vật lịch sử vì các nhân vật của tiểu thuyết lịch sử được trao cho sự sống còn của các nhân vật lịch sử thì đã sống” [16, tr. Hơn nữa chính sử chỉ đủ đất cho những nhân vật chính như vua, chúa, quan lại, người đứng đầu một cuộc nổi dậy… và hầu như không có chỗ cho quần chúng nhân dân, hàng vạn người chết trong các cuộc thảm sát, hàng triệu người chết trong các cuộc chiến tranh thường chỉ được ghi lại một dòng sơ 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sài trong chính sử thậm chí không dòng nào. Đến với tiểu thuyết lịch sử, số phận của những cá nhân trong lịch sử được tác giả dành nhiều bút lực hơn hết. Đó cũng là một đặc điểm của tiểu thuyết lịch sử khác với sử học - số phận con người cá nhân được đề cao.
- Phạm vi: Nếu chính sử chỉ tóm tắt những sự kiện lớn lao, tên tuổi những người đứng đầu triều đại, những anh hùng có công lớn hay những tên tay sai phản quốc mà không đi sâu vào những vấn đề nhỏ như diện mạo, ngôn ngữ, tính cách, tâm trạng, đời tư nhân vật thì tiểu thuyết lịch sử lại xây dựng hình tượng những con người một cách đa dạng, phong phú hoặc của những con người chỉ xuất hiện vài dòng trong chính sử hay không xuất hiện để từ đó tái hiện cả một thời đại đã làm cho các nhân vật đó suy nghĩ, hành động như vậy. - Tác dụng của sử học đối với người đọc là cung cấp hiểu biết khái quát nhất về lịch sử dân tộc qua các thời đại còn với tiểu thuyết lịch sử không chỉ hiểu biết về một thời kì lịch sử mà còn khơi gợi trí tưởng tượng phong phú cùng những cảm xúc, tâm trạng nơi độc giả. Như vậy, điểm khác nhau cơ bản giữa sử học và tiểu thuyết lịch sử là nhà văn phải làm sống lại lịch sử bằng khả năng hư cấu, sáng tạo của mình. Ta làm rõ thêm đặc điểm của tiểu thuyết lịch sử trong sự đối sánh với tiểu thuyết thông thường.
Giữa chúng có những điểm giống và khác nhau. Môi trường của nhân vật tiểu thuyết lịch sử thuộc về thời quá khứ đòi hỏi nhà viết tiểu thuyết lịch sử phải tìm cách dựng lại qua một quá trình nghiên cứu công phu. Vì thế nhà viết tiểu thuyết lịch sử phải có sự hiểu biết như một nhà sử học. Tiểu thuyết lịch sử không chỉ xây dựng những chi tiết, những sự kiện, nhân vật như trong lịch sử mà còn chú ý đến đời tư của nhân vật.
Yếu tố đời tư của nhân vật đã làm tăng tính chất văn chương, tính tiểu thuyết và tính đời thường cho các sự kiện lịch sử, nhân vật lịch sử. Trong tiểu thuyết lịch sử, 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com người đọc có thể bắt gặp mọi sự diễn ra như trong cuộc đời. Tiểu thuyết lịch sử cũng đòi hỏi nhà văn không được sao chép lịch sử một cách giản đơn mà đòi hỏi phải có sự sáng tạo. Sáng tạo là bản chất của nghệ thuật và cũng là đặc trưng của thể loại tiểu thuyết lịch sử.
Bởi vậy, yêu cầu đặt ra trong tiểu thuyết lịch sử là cần phải có sự kết hợp hài hòa giữa hư cấu tưởng tượng và sự thật lịch sử. Khái niệm tiểu thuyết lịch sử du nhập vào nước ta từ đầu thế kỷ XX cùng với quá trình hiện đại hóa văn học. Ngay trong Nhà văn hiện đại, Vũ Ngọc Phan đã phân biệt khá rõ lịch sử, ký sự lịch sử và tiểu thuyết lịch sử. “Khi viết về một quyển lịch sử, nhà chép sử không lưu tâm đến những việc cá nhân không ảnh hưởng đến xã hội.
Nhưng khi viết những bài lịch sử ký sự, nhà văn có thể viết một cách tỉ mỉ những việc cá nhân không ảnh hưởng gì đến dân chúng chỉ có cái thú vị riêng của nó mà thôi. Không những thế, khi viết một quyển lịch sử ký sự nhà văn lại cần phải lưu tâm đến những việc đời tư, lối ấy cũng gần như lối chép sử vậy.