Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ HÌNH PHẠT CẢI TẠO KHÔNG GIAM GIỮ 1. KHÁI NIỆM HÌNH PHẠT Để có cái nhìn toàn diện về hình phạt cải tạo không giam giữ - những vấn đề lý luận và thực tiễn, trước tiên, chúng ta cần xem xét một cách tổng thể lý luận về hình phạt. Định nghĩa "Hình phạt không phải là một cái gì khác ngoài phương tiện của xã hội để tự bảo vệ mình chống lại sự vi phạm các điều kiện tồn tại của nó" [28, tr. Với khẳng định này, Mác đã chỉ dẫn về tính phổ biến, tính giai cấp và tính lịch sử của hình phạt.
Theo đó, hình phạt là một trong những công cụ, phương tiện chủ yếu và lâu đời để thực hiện chính sách hình sự nhằm bảo vệ quyền và lợi ích của Nhà nước và giai cấp lãnh đạo nói riêng, của xã hội nói chung. Lịch sử phát triển của Hình phạt trong luật hình sự ghi nhận nhiều quan điểm khác nhau về hình phạt nhưng tựu chung lại xoay quanh hai quan điểm chủ chốt: Thời kỳ trung cổ, với phương ngôn "nợ máu phải trả bằng máu", hình phạt đã từng được coi là công cụ trả thù người phạm tội. Nhà cầm quyền đã nghĩ ra những biện pháp hà khắc, dã man nhất để trừng phạt người phạm tội như: phanh thây, bêu đầu, tùng xẻo, chặt tay… Trong xã hội văn minh và dân chủ, Hình phạt được coi là công cụ đấu tranh phòng và chống tội phạm. Các hình phạt dã man đã bị loại bỏ.
Các hình phạt mang tính hà khắc cao như tử hình cũng đã được một số nhà nước loại bỏ khỏi hệ thống hình phạt của luật hình sự. 5 z Trong khoa học luật hình sự cũng đã tồn tại nhiều quan điểm khác nhau về hình phạt. Xét về khía cạnh lý luận luật hình sự, các quan điểm về hình phạt từng được đưa ra khá nhiều và chưa đi đến một quan điểm thống nhất. "Hình phạt được quyết định đối với kẻ phạm tội căn cứ vào pháp luật, nó mang lại những thiệt hại cho chính người phạm tội về thể chất, tinh thần hoặc tài sản của họ" - Gura, nhà luật học người Ấn Độ đã khẳng định như trên [26, tr.
Tác giả Kusnetzova trong cuốn "Những nguyên lý của Luật hình sự Xô - viết" quan niệm khá đầy đủ và tiến bộ: "Hình phạt là biện pháp cưỡng chế của Nhà nước, được Tòa án tuyên trong bản án, đối với người thực hiện tội phạm, với mục đích phòng ngừa người bị kết án phạm tội mới và phòng ngừa những người khác phạm tội" [20, tr. Trong khoa học luật hình sự Việt Nam, GS.TS Đỗ Ngọc Quang có quan điểm: Hình phạt là biện pháp cưỡng chế rất nghiêm khắc của Nhà nước được quy định trong luật hình sự do Tòa án áp dụng đối với người phạm tội nhằm tước bỏ hoặc hạn chế những quyền và lợi ích nhất định với mục đích cải tạo giáo dục người phạm tội và ngăn ngừa tội phạm, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, của xã hội, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân [19, tr. Tìm hiểu tiến trình phát triển của luật thực định nước ta, chúng ta nhận thấy rằng chỉ đến Bộ luật Hình sự năm 1999 khái niệm hình phạt mới được ghi nhận lần đầu tiên (tại Điều 26): Hình phạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước nhằm tước bỏ hoặc hạn chế quyền, lợi ích của người phạm tội. 6 z Hình phạt được quy định trong Bộ luật Hình sự và do Tòa án quyết định [10].
Bắt đầu từ đây, các nhà luật học đã đưa vào các tài liệu, sách báo pháp lý chuyên khảo xuất bản ở nước ta một quan niệm khá thống nhất về hình phạt. Tuy nhiên, chúng ta đồng tình với quan điểm của Tiến sĩ khoa học - PGS Lê Văn Cảm, tại Điều 26 Bộ luật Hình sự 1999 nên sửa thuật ngữ pháp lý "người phạm tội" thành "người bị kết án". Các dấu hiệu đặc trưng được chỉ ra từ khái niệm hình phạt nói trên bao gồm: - Hình phạt là biện pháp cưỡng chế về hình sự nghiêm khắc nhất so với tất cả các biện pháp cưỡng chế về hình sự khác của Nhà nước. Hình phạt là biện pháp tước bỏ hoặc hạn chế một số quyền, lợi ích của người bị kết án.
Việc áp dụng hình phạt đối với người bị kết án sẽ đưa đến hậu quả pháp lý là người đó bị coi là có án tích. Chịu hình phạt, người bị kết án có thể bị tước bỏ hoặc bị hạn chế quyền tự do, quyền về tài sản, về chính trị, thậm chí cả quyền sống - Hình phạt chỉ có thể xuất hiện khi có sự việc phạm tội. Hình phạt là một trong những dấu hiệu cấu thành tội phạm (là một dạng của trách nhiệm hình sự). Các dấu hiệu tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi, tính trái pháp luật hình sự và tính có lỗi của người phạm tội luôn gắn liền với tính chịu hình phạt.
- Cơ quan duy nhất có thẩm quyền áp dụng hình phạt là tòa án. Ngoài tòa án không có cơ quan nào khác có quyền quyết định hình phạt. - Hình phạt phải và chỉ được quy định trong Pháp luật hình sự, được Tòa án áp dụng theo một trình tự đặc biệt do luật Tố tụng Hình sự quy định. - Hình phạt chỉ mang tính chất cá nhân vì một trong những nguyên tắc cơ bản của luật hình sự Việt Nam là trách nhiệm hình sự chỉ đặt ra đối với cá 7 z nhân người phạm tội.
Luật hình sự Việt Nam hiện hành không cho phép việc chấp hành hình phạt thay cho người phạm tội dưới mọi hình thức. Những phân tích trên một lần nữa đã khẳng định tính đúng đắn và toàn diện của khái niệm về hình phạt mà Tiến sĩ khoa học - PGS Lê Văn Cảm đã đưa ra: "Hình phạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước được áp dụng trong bản án kết tội có hiệu lực pháp luật của Tòa án nhằm tước bỏ hoặc hạn chế quyền, tự do, lợi ích của người bị kết án theo các quy định của pháp luật hình sự" [19, tr. Mục đích hình phạt Để nâng cao và bảo đảm hiệu quả của hình phạt, cần phải có cái nhìn xác thực về mục đích của hình phạt bởi lẽ nó được coi là một tiêu chí rất quan trọng để đánh giá hiệu quả hình phạt. Bên cạnh đó, lý luận khoa học hình sự đã cho thấy mục đích của hình phạt có ý nghĩa hết sức quan trọng trong công tác xây dựng và áp dụng các quy định về hình phạt.
Mọi hoạt động giáo dục, đào tạo, tuyên truyền và phổ biến pháp luật hình sự cũng chịu sự chi phối đặc biệt này. Giới hạn của hình phạt hay nói cách khác nội dung chế tài của hình phạt đồng thời được xác định dựa trên mục đích của hình phạt. Luật hình sự của các quốc gia trên thế giới có nhiều quan điểm khác nhau về vấn đề này. Bộ luật Hình sự của Liên Bang Nga có hiệu lực từ ngày 01 tháng 03 năm 1996 quy định: "Hình phạt có mục đích lập lại sự công bằng xã hội, cũng như cải tạo người bị kết án và phòng ngừa tội phạm mới".
Trong khi đó, Bộ luật Hình sự Cộng hòa Cu Ba quy định mục đích của hình phạt tại Điều 27 như sau: "Hình phạt không chỉ có nhằm trừng trị người phạm tội, mà còn nhằm giáo dục người bị kết án có thái độ đúng đắn đối với lao động, tuân thủ pháp luật và tôn trọng các quy tắc cuộc sống xã hội chủ nghĩa, cũng như phòng ngừa phạm tội mới, không chỉ riêng đối với người bị kết án mà cả những người khác". 8 z Pháp luật hình sự Mỹ (Đ3 - 101 Điều 3 "Các hình phạt'' trong Luật mẫu năm 1978 về quyết định và thi hành hình phạt), tại các quy phạm liên quan đến các mục đích của hình phạt đã khẳng định những đặc điểm cơ bản như sau: 1. Khi trừng trị kết án cần phải đảm bảo việc quyết định hình phạt cho phù hợp với tội phạm mà người đó đã thực hiện. Khi quy định tính chất ngăn ngừa hợp pháp của bản án và thủ tục công bằng trong việc tuyên án phải đảm bảo sự đối xử công minh với tất cả những người bị kết án bằng cách loại trừ sự bất bình đẳng không thể chấp nhận được trong việc thi hành hình phạt.
Ngăn ngừa việc phạm tội và đảm bảo sự tôn trọng pháp luật được thực hiện bằng cách: a) Tìm phương pháp có hiệu quả để răn đe những người khác có khả năng thực hiện tội phạm tương tự; b) Cách ly những người có quá khứ về hình sự lâu dài (ý nói những kẻ phạm tội hình sự chuyên nghiệp); c) Hỗ trợ cho việc thực hiện các chương trình cải tạo nhằm mục đích đạt được sự tự nguyện trong việc hợp tác và tham gia của những người phạm tội vào các chương trình đó. Luật hình sự Việt Nam có quan điểm chính thức của Nhà nước về mục đích hình phạt, thể hiện tại Bộ luật Hình sự năm 1985 và Bộ luật Hình sự 1999. Theo đó: Hình phạt không chỉ nhằm trừng trị người phạm tội mà còn giáo dục họ trở thành người có ích cho xã hội, có ý thức tuân theo pháp luật và các quy tắc của cuộc sống xã hội chủ nghĩa, ngăn ngừa họ phạm tội mới. Hình phạt còn nhằm giáo dục người khác tôn trọng pháp luật, đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm [10, Điều 27].
Tuy đã được quy định trong luật nhưng cho đến nay mục đích của hình phạt vẫn là một đề tài tranh luận khá gay gắt trong giới luật học trong nước. Vấn đề tranh luận chủ yến xoay quanh việc có thừa nhận hình phạt có mục đích trừng trị hay không. 9 z Một số nhà luật học cho rằng: Người bị kết án phải bị trừng trị để bảo vệ lợi ích xã hội và Nhà nước, đem đến công bằng xã hội. Chính vì điều đó nên mục đích của hình phạt bên cạnh phòng ngừa tội phạm, giáo dục, cải tạo phải có sự trừng trị.
Bên cạnh đó, phần lớn các quan niệm lại đồng nhất với nhau khi cho rằng mục đích của hình phạt là giáo dục, cải tạo người phạm tội. Trừng trị chỉ là biện pháp để đạt được mục đích đó Khi phân tích Điều 27 Bộ luật Hình sự Việt Nam 1999, nhiều người cho rằng, sự thật hiển nhiên, luật hình sự đã quy định mục đích trừng trị của hình phạt là một lẽ tất nhiên không thể phủ nhận.