Nghiên cứu hiệu quả ghép tế bào gốc tự thân trong điều trị bệnh đa u tủy xương và u lymphô ác tính

Chuyên khảo Hiệu quả ghép tế bào gốc tự thân trong điều trị đa u tủy xương và u ly phân tích chuyên sâu các khía cạnh quan trọng trong lĩnh vực

• Trường học: Viện Huyết học và Truyền máu Trung ương
• Chuyên ngành: Y học
• Đề tài: Hiệu Quả Ghép Tế Bào Gốc Tự Thân Trong Điều Trị Đa U Tủy Xương Và U Lymphô Ác Tính
• Loại tài liệu: đề tài nghiên cứu
• Năm xuất bản: 2006
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. GHÉP TẾ BÀO GỐC TẠO MÁU TỰ THÂN
• 1.2. Nguyên lý của phương pháp ghép tế bào gốc tạo máu
• 1.3. Nguồn tế bào gốc tạo máu sử dụng cho ghép
• 1.4. Các phác đồ điều kiện hóa trước ghép
• 1.5. Các biến chứng của ghép tế bào gốc tạo máu tự thân

Tóm tắt

I. Giới thiệu về ghép tế bào gốc tự thân

Ghép tế bào gốc tự thân đã trở thành một phương pháp điều trị quan trọng trong điều trị các bệnh máu ác tính như đa u tủy xương và u lymphô ác tính. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, hàng triệu người mắc bệnh ung thư mỗi năm, trong đó có một tỷ lệ lớn là các bệnh liên quan đến máu. Việc áp dụng ghép tế bào gốc tự thân giúp phục hồi nhanh chóng tủy xương sau khi điều trị hóa chất liều cao, giảm thiểu tỷ lệ tử vong do biến chứng. Phương pháp này không yêu cầu các tiêu chuẩn khắt khe như ghép đồng loại, do đó được ứng dụng rộng rãi hơn. Nguồn tế bào gốc chủ yếu hiện nay là từ máu ngoại vi, thay thế cho tủy xương trong nhiều trường hợp.

1.1. Nguyên lý hoạt động của ghép tế bào gốc

Các tế bào gốc tạo máu có khả năng tự nhân lên và biệt hóa thành các dòng tế bào máu trưởng thành. Chúng có thể di chuyển từ máu ngoại vi vào tủy xương, nơi chúng phát triển và tạo ra các tế bào máu cần thiết. Nghiên cứu cho thấy, việc ghép tế bào gốc tạo máu tự thân không chỉ giúp phục hồi hệ thống sinh máu mà còn hỗ trợ điều trị hiệu quả cho các bệnh nhân mắc bệnh máu ác tính. Sự phát triển của các kỹ thuật ly tách tế bào đã giúp tăng cường khả năng thu thập tế bào gốc từ máu ngoại vi, mang lại nhiều lợi ích cho bệnh nhân.

II. Hiệu quả của ghép tế bào gốc tự thân trong điều trị

Nghiên cứu cho thấy hiệu quả điều trị của ghép tế bào gốc tự thân trong các bệnh như đa u tủy xương và u lymphô ác tính là rất khả quan. Các phác đồ điều trị hiện nay đã được cải tiến để tối ưu hóa hiệu quả, giảm thiểu tác dụng phụ. Việc sử dụng tế bào gốc máu ngoại vi đã chứng minh là an toàn và hiệu quả hơn so với tủy xương. Tỷ lệ sống sót và không tái phát ở bệnh nhân ghép tế bào gốc tự thân cao hơn so với các phương pháp điều trị truyền thống. Điều này cho thấy ghép tế bào gốc tự thân không chỉ là một phương pháp điều trị mà còn là một giải pháp bền vững cho bệnh nhân mắc bệnh máu ác tính.

2.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị

Nhiều yếu tố có thể ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị của ghép tế bào gốc tự thân, bao gồm tình trạng sức khỏe tổng quát của bệnh nhân, loại bệnh, và phác đồ điều trị. Việc lựa chọn đúng thời điểm và phương pháp thu thập tế bào gốc cũng đóng vai trò quan trọng. Nghiên cứu cho thấy, bệnh nhân có tình trạng sức khỏe tốt trước khi ghép thường có kết quả điều trị tốt hơn. Ngoài ra, việc theo dõi và điều chỉnh phác đồ điều trị cũng cần thiết để đạt được kết quả tối ưu.

III. Các biến chứng và cách quản lý

Mặc dù ghép tế bào gốc tự thân mang lại nhiều lợi ích, nhưng cũng có thể gặp phải một số biến chứng. Các biến chứng thường gặp bao gồm viêm loét niêm mạc, nhiễm trùng, và suy tủy. Việc quản lý các biến chứng này là rất quan trọng để đảm bảo an toàn cho bệnh nhân. Sử dụng các thuốc kích thích sinh máu như G-CSF có thể giúp rút ngắn thời gian giảm bạch cầu hạt trung tính, từ đó giảm thiểu nguy cơ nhiễm trùng. Bên cạnh đó, việc theo dõi chặt chẽ tình trạng sức khỏe của bệnh nhân trong quá trình điều trị cũng rất cần thiết.

3.1. Chiến lược phòng ngừa biến chứng

Để giảm thiểu các biến chứng, các bác sĩ thường áp dụng các chiến lược phòng ngừa như sử dụng kháng sinh dự phòng, theo dõi sát sao các chỉ số sinh hóa và huyết học. Việc giáo dục bệnh nhân về các dấu hiệu cảnh báo cũng rất quan trọng. Bệnh nhân cần được thông báo về các triệu chứng có thể xảy ra và cách xử lý kịp thời. Điều này không chỉ giúp bảo vệ sức khỏe của bệnh nhân mà còn nâng cao hiệu quả của quá trình điều trị.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới, mỗi năm toàn cầu có khoảng 9 triệu người mắc bệnh ung thư và khoảng 5 triệu người tử vong do căn bệnh này. Tại Việt Nam, Bệnh viện K Hà Nội ghi nhận khoảng 100.000 ca ung thư mới và 50.000 ca tử vong hàng năm. Trong số các bệnh ung thư, đa u tủy xương (ĐUTX) và u lymphô ác tính không Hodgkin (ULPKH) là hai bệnh máu ác tính phổ biến, chiếm tỷ lệ lần lượt khoảng 10% và 60-70% trong nhóm bệnh máu ác tính. Ghép tế bào gốc tạo máu tự thân (TBGTTT) đã trở thành phương pháp điều trị tiên tiến, hỗ trợ đa hóa trị liệu liều cao nhằm nâng cao tỷ lệ lui bệnh và kéo dài thời gian sống thêm cho bệnh nhân.

Nghiên cứu này tập trung đánh giá kết quả ghép TBGTTT trong điều trị ĐUTX và ULPKH không đáp ứng hoặc tái phát sau các phác đồ điều trị chuẩn. Phạm vi nghiên cứu bao gồm 50 bệnh nhân được điều trị tại Viện Huyết học và Truyền máu Trung ương từ năm 2006 đến 2013. Mục tiêu chính là đánh giá hiệu quả điều trị, các yếu tố ảnh hưởng đến kết quả ghép, đồng thời đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả điều trị. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc phát triển các phác đồ điều trị tối ưu, góp phần cải thiện chất lượng sống và giảm tỷ lệ tử vong do các bệnh máu ác tính tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình sau:

• Lý thuyết tế bào gốc tạo máu: Tế bào gốc tạo máu có khả năng tự nhân lên và biệt hóa thành các dòng tế bào máu trưởng thành, đóng vai trò trung tâm trong việc phục hồi hệ thống sinh máu sau điều trị liều cao.
• Mô hình đa hóa trị liệu liều cao kết hợp ghép tế bào gốc tự thân: Ghép TBGTTT giúp rút ngắn thời gian suy tủy, giảm biến chứng nhiễm trùng và chảy máu, từ đó nâng cao tỷ lệ sống thêm và lui bệnh hoàn toàn.
• Khái niệm cường độ liều hóa chất (dose intensity): Được định nghĩa là liều hóa chất tính theo mg/m² da/tuần, có mối tương quan chặt chẽ với hiệu quả điều trị và thời gian sống thêm của bệnh nhân.
• Chỉ số tiên lượng quốc tế (IPI) và FLIPI: Được sử dụng để đánh giá tiên lượng bệnh nhân ULPKH dựa trên các yếu tố như tuổi, giai đoạn bệnh, LDH, số lượng hạch, và tình trạng toàn thân.
• Hệ thống chẩn đoán giai đoạn quốc tế ISS: Áp dụng cho bệnh ĐUTX dựa trên các chỉ số sinh hóa như β2-microglobulin và albumin huyết thanh để phân loại giai đoạn bệnh.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được tiến hành theo phương pháp can thiệp lâm sàng kết hợp hồi cứu và tiến cứu trên 50 bệnh nhân (42 ĐUTX, 8 ULPKH) tại Viện Huyết học và Truyền máu Trung ương trong giai đoạn 2006-2013. Các bước nghiên cứu bao gồm:

• Chẩn đoán xác định: ĐUTX theo tiêu chuẩn IMWG 2009, ULPKH theo tiêu chuẩn mô bệnh học và hóa mô miễn dịch, giai đoạn bệnh được phân loại theo ISS (ĐUTX) và Ann Arbor (ULPKH).
• Điều trị tấn công trước ghép: ĐUTX được điều trị bằng phác đồ VAD trước năm 2010 và phác đồ có bortezomib từ năm 2010 trở đi; ULPKH được điều trị theo phác đồ chuẩn CHOP ± Rituximab hoặc các phác đồ điều trị hàng 2 như DHAP, ESHAP, ICE.
• Huy động và thu gom tế bào gốc: Sử dụng G-CSF 600 µg/ngày tiêm dưới da, theo dõi số lượng tế bào CD34+ để tiến hành gạn tách khi đạt ngưỡng ≥10 tế bào/µl, thu gom đủ ≥3 x 10^6 tế bào CD34+/kg cân nặng.
• Điều kiện hóa trước ghép: Sử dụng Melphalan liều 200 mg/m² truyền tĩnh mạch.
• Truyền tế bào gốc: Truyền lại tế bào gốc trong vòng 24 giờ sau điều kiện hóa.
• Theo dõi sau ghép: Đánh giá các chỉ số huyết học, chức năng gan thận, biến chứng nhiễm trùng, và đáp ứng điều trị.

Phân tích dữ liệu sử dụng các phương pháp thống kê mô tả và so sánh tỷ lệ, thời gian sống thêm không sự kiện và sống thêm toàn bộ giữa các nhóm bệnh nhân.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tỷ lệ huy động tế bào gốc thành công: Tất cả bệnh nhân đều đạt được số lượng tế bào CD34+ ≥ 3 x 10^6/kg cân nặng, trong đó khoảng 60% bệnh nhân chỉ cần một lần gạn tách, số còn lại cần 2-3 lần. Thời gian huy động trung bình là 5 ngày (±1,2 ngày).

2. Thời gian phục hồi huyết học sau ghép: Trung bình thời gian bạch cầu hạt trung tính ≥ 0,5 G/L là 11 ngày, tiểu cầu ≥ 20 G/L là 14 ngày. So với các nghiên cứu quốc tế, thời gian phục hồi tương đương hoặc nhanh hơn khoảng 1-2 ngày.

3. Tỷ lệ sống thêm không sự kiện (LBHT) và sống thêm toàn bộ (LSTB): Sau thời gian theo dõi trung bình 36 tháng, tỷ lệ LBHT của nhóm ĐUTX đạt khoảng 35%, nhóm ULPKH đạt 40%. Tỷ lệ LSTB lần lượt là 60% và 55%. Các kết quả này phù hợp với các nghiên cứu quốc tế, trong đó tỷ lệ LBHT dao động từ 30-40% và LSTB từ 50-65%.

4. Yếu tố ảnh hưởng đến kết quả ghép: Bệnh nhân có đáp ứng tốt với điều trị tấn công trước ghép (đạt lui bệnh hoàn toàn hoặc gần hoàn toàn) có tỷ lệ sống thêm không sự kiện cao hơn 25% so với nhóm đáp ứng kém (p<0,05). Tuổi bệnh nhân dưới 60 tuổi cũng liên quan đến kết quả tốt hơn (p=0,03).

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu khẳng định vai trò quan trọng của ghép TBGTTT trong điều trị ĐUTX và ULPKH, đặc biệt ở nhóm bệnh nhân tái phát hoặc kháng hóa trị liệu. Thời gian phục hồi huyết học nhanh giúp giảm nguy cơ nhiễm trùng và biến chứng, góp phần giảm tỷ lệ tử vong trong quá trình điều trị (khoảng 1-3%). So sánh với các nghiên cứu quốc tế, tỷ lệ sống thêm không sự kiện và sống thêm toàn bộ của nghiên cứu tương đồng, chứng tỏ hiệu quả của phương pháp ghép tại Việt Nam đã đạt chuẩn quốc tế.

Việc sử dụng Melphalan liều cao 200 mg/m² làm phác đồ điều kiện hóa được xác nhận là chuẩn vàng trong điều trị ĐUTX, đồng thời phác đồ điều trị tấn công có bortezomib giúp nâng cao tỷ lệ lui bệnh trước ghép. Ở bệnh nhân ULPKH, phác đồ điều trị chuẩn kết hợp Rituximab và hóa trị liệu đa thuốc giúp tăng tỷ lệ đáp ứng, từ đó cải thiện kết quả ghép.

Các yếu tố tiên lượng như tuổi, mức độ đáp ứng trước ghép và chỉ số IPI/FLIPI có ảnh hưởng rõ rệt đến kết quả điều trị, phù hợp với các nghiên cứu trước đây. Việc theo dõi và xử lý biến chứng sau ghép cũng đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao chất lượng sống và kéo dài thời gian sống thêm.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ Kaplan-Meier về tỷ lệ sống thêm không sự kiện và sống thêm toàn bộ, bảng so sánh thời gian phục hồi huyết học và tỷ lệ biến chứng giữa các nhóm bệnh nhân.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường ứng dụng phác đồ điều trị tấn công có bortezomib nhằm nâng cao tỷ lệ lui bệnh trước ghép, cải thiện kết quả ghép tế bào gốc tự thân. Thời gian thực hiện: ngay trong 1-2 năm tới. Chủ thể thực hiện: các trung tâm huyết học và ung bướu.

2. Xây dựng quy trình chuẩn hóa huy động và thu gom tế bào gốc CD34+ với việc sử dụng phối hợp G-CSF và các thuốc huy động mới như AMD3100 để tăng hiệu quả huy động, giảm số lần gạn tách. Thời gian: 1 năm. Chủ thể: Viện Huyết học và các trung tâm ghép.

3. Phát triển hệ thống theo dõi và quản lý biến chứng sau ghép nhằm giảm tỷ lệ tử vong và nâng cao chất lượng sống cho bệnh nhân. Thời gian: 2 năm. Chủ thể: Bệnh viện và các đơn vị điều trị.

4. Tăng cường đào tạo và hợp tác quốc tế để cập nhật kỹ thuật ghép tế bào gốc tạo máu, nghiên cứu các phác đồ điều kiện hóa mới, nâng cao năng lực chuyên môn. Thời gian: liên tục. Chủ thể: Bộ Y tế, các trường đại học y khoa.

5. Khuyến khích nghiên cứu sâu về các yếu tố ảnh hưởng đến kết quả ghép như đặc điểm di truyền, miễn dịch, nhằm cá thể hóa phác đồ điều trị. Thời gian: 3 năm. Chủ thể: các viện nghiên cứu và bệnh viện chuyên khoa.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Bác sĩ huyết học và ung bướu: Nắm bắt kiến thức cập nhật về ghép tế bào gốc tự thân, áp dụng hiệu quả trong điều trị ĐUTX và ULPKH, nâng cao chất lượng chăm sóc bệnh nhân.

2. Nhà nghiên cứu y học lâm sàng: Tham khảo dữ liệu thực nghiệm và phân tích kết quả để phát triển các nghiên cứu sâu hơn về ghép tế bào gốc và các phác đồ điều trị mới.

3. Sinh viên và học viên cao học ngành y học: Học tập các phương pháp nghiên cứu, phân tích dữ liệu và ứng dụng lâm sàng trong điều trị bệnh máu ác tính.

4. Quản lý y tế và hoạch định chính sách: Đánh giá hiệu quả kinh tế và xã hội của phương pháp ghép tế bào gốc tự thân, từ đó xây dựng chính sách hỗ trợ phát triển kỹ thuật này tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Ghép tế bào gốc tạo máu tự thân là gì?
   Ghép tế bào gốc tạo máu tự thân là phương pháp thu thập tế bào gốc của chính bệnh nhân, sau đó điều trị hóa trị liều cao để tiêu diệt tế bào ung thư, rồi truyền lại tế bào gốc giúp phục hồi hệ thống sinh máu. Ví dụ, phương pháp này giúp rút ngắn thời gian suy tủy và giảm biến chứng nhiễm trùng.

2. Ai là đối tượng phù hợp để thực hiện ghép tự thân?
   Bệnh nhân ĐUTX hoặc ULPKH dưới 65 tuổi, không có bệnh lý nặng về gan, thận, tim, và đã đáp ứng hoặc tái phát sau các phác đồ điều trị chuẩn. Đặc biệt, bệnh nhân có khả năng huy động đủ tế bào gốc CD34+.

3. Phác đồ điều kiện hóa phổ biến nhất hiện nay là gì?
   Melphalan liều 200 mg/m² được xem là phác đồ chuẩn vàng trong điều kiện hóa trước ghép ĐUTX, giúp tiêu diệt tế bào ung thư hiệu quả và giảm độc tính so với các phác đồ phối hợp khác.

4. Các biến chứng thường gặp sau ghép là gì?
   Bao gồm viêm loét niêm mạc, suy tủy tạm thời, nhiễm trùng, giảm tiểu cầu gây xuất huyết, độc cơ tim, viêm bàng quang chảy máu và rối loạn chức năng tuyến giáp, sinh dục. Việc theo dõi và điều trị kịp thời giúp giảm thiểu nguy cơ tử vong.

5. Ghép tế bào gốc tự thân có thể áp dụng rộng rãi tại Việt Nam không?
   Hiện tại, kỹ thuật đã được triển khai tại nhiều trung tâm lớn với hơn 200 ca thành công. Tuy nhiên, cần mở rộng đào tạo, nâng cao trang thiết bị và nghiên cứu để áp dụng hiệu quả hơn cho nhiều bệnh nhân trên toàn quốc.

Kết luận

• Ghép tế bào gốc tạo máu tự thân là phương pháp điều trị hiệu quả, an toàn cho bệnh nhân ĐUTX và ULPKH không đáp ứng hoặc tái phát sau hóa trị liệu chuẩn.
• Tỷ lệ sống thêm không sự kiện và sống thêm toàn bộ sau ghép đạt mức tương đương với các nghiên cứu quốc tế, chứng tỏ hiệu quả điều trị tại Việt Nam.
• Phác đồ điều kiện hóa Melphalan 200 mg/m² và phác đồ điều trị tấn công có bortezomib là nền tảng quan trọng nâng cao kết quả ghép.
• Các yếu tố tiên lượng như tuổi, mức độ đáp ứng trước ghép và chỉ số IPI/FLIPI ảnh hưởng rõ rệt đến kết quả điều trị.
• Cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện quy trình huy động tế bào gốc, quản lý biến chứng và đào tạo chuyên môn để mở rộng ứng dụng kỹ thuật ghép tế bào gốc tự thân tại Việt Nam.

Các trung tâm y tế và nhà nghiên cứu nên phối hợp triển khai các đề xuất nhằm nâng cao hiệu quả điều trị, đồng thời cập nhật kiến thức và kỹ thuật mới để phục vụ bệnh nhân tốt hơn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN 1. GHÉP TẾ BÀO GỐC TẠO MÁU TỰ THÂN Ngày 12 tháng 09 năm 2007, giới Y học kỷ niệm 50 năm ngày E.Donnall Thomas thông báo về trường hợp bệnh nhân lơ xê mi cấp đầu tiên được điều trị phối hợp xạ trị, đa hóa trị liệu và truyền tủy của người em sinh đôi cùng trứng. Từ năm 1957, hàng loạt các nghiên cứu lâm sàng cũng như cận lâm sàng về ghép tủy đã được thực hiện ở nhiều nơi trên thế giới. Tuy nhiên, cũng phải tới thập kỷ 70 của thế kỷ 20, nhóm nghiên cứu của Thomas mới có các báo cáo chính thức về điều trị thành công cho bệnh nhân lơ xê mi cấp giai đoạn cuối bằng ghép tủy đồng loại từ người cho phù hợp sau khi điều kiện hóa bằng tia xạ toàn bộ và cyclophosphamide[1].

Năm 1978, Appelbaum FR và công sự đã thông báo về thành công của các trường hợp ghép tủy tự thân đầu tiên cho các bệnh nhân u lymphô ác tính[2]. Các tiến bộ vượt bậc trong nghiên cứu về ghép tủy như việc sử dụng nguồn tế bào gốc tạo máu ở máu ngoại vi, máu cuống rốn thay cho tủy xương, xây dựng các phác đồ điều kiện hóa mới, cải tiến các phương pháp phòng chống bệnh ghép chống chủ… đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc áp dụng phương pháp ghép tế bào gốc tạo máu tại nhiều nơi trên thế giới, góp phần gia tăng nhanh chóng số lượng bệnh nhân được ghép. Vào thời điểm 20 năm sau, năm 1998, đã có tới 17000 trường hợp ghép tủy đồng loại và hơn 30 000 trường hợp ghép tủy tự thân được thực hiện trên toàn thế giới[3]. Hiện nay, ghép tế bào gốc tạo máu đang được thực hiện tại hơn 500 trung tâm của trên 50 quốc gia.

Nguyên lý của phương pháp ghép tế bào gốc tạo máu Các tế bào gốc tạo máu có khả năng tự nhân lên và khả năng biệt hóa thành tất cả các dòng tế bào máu trưởng thành. Các tế bào gốc tạo máu thường rất ít và chiếm tỷ lệ 1/104đến 1/106tế bào tủy xương. Trong giai đoạn ổn định, đa số các tế bào gốc tạo máu thường ở trạng thái nghỉ ngơi và chỉ có 4 một bộ phận nhỏ tham gia vào chu kỳ tế bào để sinh ra và biệt hoá thành các tế bào tiền thân của các dòng tế bào máu. Tế bào gốc tạo máu người có khả năng di chuyển từ máu ngoại vi đến cư trú ở tủy xương.

Sau khi định cư ở tủy xương, các tế bào gốc này tăng sinh và biệt hóa nhờ tiếp nhận các tín hiệu phát ra từ môi trường tủy xương bao gồm tổ chức đệm ngoài tế bào, các tế bào nội mô và trung mô, và tạo cốt bào. Các tế bào gốc sẽ sinh ra các tế bào gốc đa năng. Tế bào gốc đa năng sau đó sẽ sinh ra tế bào gốc dòng lymphôCLP và tế bào gốc dòng tủy CMP[4]. Tất cả những kết quả nghiên cứu về khả năng di chuyển vào tủy xương, khả năng tái tạo lại hệ thống sinh máu của tế bào gốc tạo máu đã hình thành một nền tảng vững chắc cho kỹ thuật ghép tế bào gốc tạo máu.

Tuy nhiên, ý tưởng ghép tế bào gốc tạo máu lại xuất hiện đầu tiên là nhờ các nghiên cứu về khả năng sống sót của chuột sau khi bị tia xạ toàn thân (trừ lách) liều chết và được truyền tủy. Năm 1959 đã có nhữngthông báo đầu tiên về kết quả thử nghiệm ghép tủy trên các bệnh nhân lơ xê mi cấp dòng lymphô theo quy trình tia xạ toàn thân liều cận chết và truyền tủy lấy từ anh chị em sinh đôi. Sự phục hồi thành công về mặt huyết học hai tuần sau ghép đã minh chứng cho các kết luận rút ra từ các thực nghiệm trên động vật: ghép tủy phù hợp về mặt miễn dịch có thể giúp tủy bệnh nhân phục hồi được sau khi tia xạ liều cao. Tuy nhiên, sau đó việc bệnh tái phát trở lại rất nhanh trong vài tháng đã cho thấy tia xạ đơn thuần không đủ để loại trừ bệnh ung thư.

Bên cạnh đó, một số các nghiên cứu tiếp theo cũng cho thấy nếu chỉ tia xạ đơn thuần thì có một số bệnh nhân đã có phản ứng thải ghép. Cùng với các kết quả nghiên cứu trên động vật, thất bại của những trường hợp ghép tủy đầu tiên trên người đã mang lại một kết luận vô cùng quan trọng: trong ghép tế bào gốc, để cùng một lúc đạt được hiệu quả ức chế miễn dịch và diệt tối đa các tế bào ung thư, cần có phác đồ điều kiện hóa phối hợp tia xạ với hóa chất và sau này là, trong trường hợp không tia xạ, cần phối hợp các thuốc hóa chất với liều cao [5]. Cho đến nay, định nghĩa “hóa trị liệu liều cao” vẫn còn được hiểu theo 5 nhiều cách khác nhau. Hryniuk và Bush đã đưa ra khái niệm “cường độ liều”(liều hóa chất tính bằng mg/m2da/tuần) để có thể đo lường được hiệu ứng “liều - đáp ứng”[6].

Hiệu ứng liều - đáp ứng được định nghĩa là một mối tương quan giữa hiệu quả của một thuốc hóa chất với sự tăng dần liều điều trị. Nghiên cứu này cho rằng cường độ của liều hóa chất sẽ tương quan với mức độ đáp ứng, và mức độ đáp ứng thì lại tương quan với thời gian sống thêm của người bệnh. Để giải quyết hiện tượng kháng các phác đồ hóa trị liệu chuẩn, hay nói cách khác để có được kết quả điều trị tốt cho những bệnh nhân không đáp ứng với các phác đồ điều trị chuẩn hàng 1, cần phải tăng liều hóa chất hoặc tia xạ vượt ra khỏi giới hạn gây độc tủy cho phép nhưng nằm trong giới hạn độc cho phép đối với các cơ quan quan trọng khác của cơ thể (tổn thương các cơ quan này do hóa trị hoặc xạ trị có thể gây tử vong). Dựa vào các lý luận trên, hiện nay, các nhà nghiên cứu đều thống nhất rằng các phác đồ hóa trị liệu phải được xây dựng để có cường độ liều tối đa, và nên chú trọng vào tổng liều được sử dụng trong toàn bộ thời gian điều trị hơn là cố gắng để đạt được một đỉnh liều cao nhất.

Bên cạnh đó, các nghiên cứu của Skipper đã cho thấy tỷ lệ xuất hiện các đột biến ngẫu nhiên gây tình trạng kháng thuốc là khoảng 1/106 đến 1/107 tế bào ung thư[7]. Từ kết quả nghiên cứu này, chúng ta có thể suy luận ra là số lượng các đột biến sẽ cao nhất vào thời điểm chẩn đoán hoặc lúc tái phát là những thời điểm mà số lượng tế bào ung thư cao nhất. Ghép tế bào gốc tạo máu tự thân được xem như một phương pháp hỗ trợ cho đa hóa trị liệu liều cao nhằm mục đích điều trị cho các bệnh nhân mắc bệnh máu ác tính không đáp ứng/kháng với các phác đồ đa hóa trị liệu chuẩn hoặc tái phát. Ghép tế bào gốc tạo máu tự thân là một biện pháp hỗ trợ hệ thống sinh máu của bệnh nhân phục hồi nhanh chóng sau đa hóa trị liệu liều cao hay nói cách khác, giúp cho phương án đa hóa trị liệu liều cao trở thành khả thi và không đe dọa tính mạng người bệnh.

Việc sử dụng đa hóa trị liệu liều cao kết hợp ghép tế bào gốc tạo máu tự thân cho phép loại trừ đến mức cao nhất các 6 tế bào ung thư, và như vậy sẽ hạn chế tối đa khả năng tái phát. Do có sự hỗ trợ của ghép tế bào gốc tạo máu tự thân nên, mặc dù hóa chất được dùng tới giới hạn cao nhất cho phép, tỷ lệ tử vong trong quá trình điều trị cũng thường rất thấp, khoảng 0% đến 3%. Nguồn tế bào gốc tạo máu sử dụng cho ghép Phương pháp cổ điển để thu thập tế bào gốc tạo máu là tiến hành chọc hút tủy xương nhiều lần tại vị trí gai chậu sau trên của bệnh nhân sau khi đã được gây mê hoặc gây tê tủy sống. Tủy xương chính là nguồn tế bào gốc sinh máu đầu tiên được sử dụng cho ghép tế bào gốc tạo máu tự thân cũng như đồng loại.

Những biến chứng của phương pháp này thường nhẹ và tự hết sau khoảng hai tuần. Tuy nhiên, nguồn tế bào gốc sinh máu ở máu ngoại vi dần dần thay thế cho tủy xương và hiện nay đã trở thành nguồn tế bào gốc tạo máu chủ yếu phục vụ cho ghép. Hiện nay, tế bào gốc máu ngoại vi đã được sử dụng trong gần 90% các trường hợp ghép tế bào gốc tạo máu tự thân[8]. Kessinger và cs và sau đó là Juttner và cs là những người đầu tiên thông báo về việc sử dụng thành công tế bào gốc máu ngoại vi để phục hồi tủy sinh máu[9][10].

Năm 1996, nghiên cứu của Schmitz và cs cho thấy,so với tế bào gốc tủy xương, tế bào gốc máu ngoại vi tăng khả năng nhận ghép, giảm nhu cầu truyền khối hồng cầu, rút ngắn thời gian phục hồi của dòng tiểu cầu, và cuối cùng là giảm số ngày nằm viện[11]. Mới đây, năm 2006, Theo de Witte và cs cũng đã tiến hành đánh giá vai trò của nguồn tế bào gốc tạo máu trong ghép tự thân điều trị rối loạn sinh tủy. Theo nghiên cứu này, kết quả điều trị không có sự khác biệt giữa hai nhóm ghép tủy và nhóm ghép tế bào gốc máu ngoại vi, nhưng, tủy sinh máu của nhóm ghép tế bào gốc ngoại vi phục hồi nhanh hơn so với nhóm ghép tủyxương[12]. Trong những điều kiện sinh lý bình thường, hầu hết các tế bào gốc sinh máu CD34+ nằm trong tủy xương.

Tuy nhiên, hiện nay, có rất nhiều cách để “huy động” các tế bào này rời tủy xương đi ra máu ngoại vi: sử dụng các thuốc như G-CSF, GM-CSF…, phối hợp các thuốc có bản chất cytokine hoặc 7 phối hợp hóa trị liệu với các cytokine. Trên thực tế, không có phương pháp nào thể hiện hiệu quả trội hơn hẳn so với các phương pháp khác. Yếu tố kích thích sinh dòng bạch cầu hạt G-CSF có tác dụng tăng sản xuất dòng bạch cầu hạt trung tính và giải phóng các enzyme nhóm protease. Các protease lại có tác dụng phân hủy một loại protein đóng vai trò như một cái móc treo các tế bào gốc CD34+ vào tổ chức đệm của tủy xương, và như vậy sẽ giải phóng các tế bào vào tuần hoàn[13].

Hiệu quả huy động các tế bào CD34+ sẽ tăng lên nếu G-CSF được chỉ định sau hóa trị liệu. Hiện nay đang có một số thử nghiệm lâm sàng phối hợp G-CSF với AMD3100 - phân tử nhỏ có tác dụng ức chế CXCR4, một loại receptor nằm trên tế bào CD34+ đóng vai trò kết dính các tế bào này với tổ chức tủy xương.