Hạn Chế Cạnh Tranh Trong Hoạt Động Nhượng Quyền Thương Mại Ở Việt Nam

Khám phá các biện pháp hạn chế cạnh tranh trong hoạt động nhượng quyền thương mại tại Việt Nam, từ quy định pháp lý đến thực tiễn thị trường.

• Tác giả: Vũ Thị Huyền
• Người hướng dẫn: PGS. Bùi Nguyên Khánh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật kinh tế
• Đề tài: Hạn Chế Cạnh Tranh Trong Nhượng Quyền Thương Mại Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HẠN CHẾ CẠNH TRANH TRONG HOẠT ĐỘNG NHƯỢNG QUYỀN THƯƠNG MẠI VÀ PHÁP LUẬT HẠN CHẾ CẠNH TRANH TRONG NHƯỢNG QUYỀN THƯƠNG MẠI
• 1.1. Những vấn đề chung về hoạt động nhượng quyền thương mại
• 1.2. Khái niệm hoạt động nhượng quyền thương mại
• 1.3. Đặc điểm của hoạt động nhượng quyền thương mại
• 1.4. Hành vi hạn chế cạnh tranh và yếu tố làm phát sinh hành vi hạn chế cạnh tranh trong hoạt động nhượng quyền thương mại
• 1.5. Khái niệm hành vi hạn chế cạnh tranh
• 1.6. Các yếu tố làm phát sinh hành vi hạn chế cạnh tranh trong hoạt động nhượng quyền thương mại
• 1.7. Phân loại và nhận diện hành vi hạn chế cạnh tranh
• 1.8. Khái niệm và nội dung pháp luật hạn chế cạnh tranh trong hoạt động nhượng quyền thương mại
• 1.9. Khái niệm pháp luật hạn chế cạnh tranh trong hoạt động nhượng quyền thương mại
• 1.10. Nội dung của pháp luật hạn chế cạnh tranh trong hoạt động nhượng quyền thương mại
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT HẠN CHẾ CẠNH TRANH TRONG HOẠT ĐỘNG NHƯỢNG QUYỀN THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 2.1. Thực trạng pháp luật về thỏa thuận hạn chế cạnh tranh trong hoạt động nhượng quyền thương mại
• 2.2. Thỏa thuận về giá bán hàng hóa, dịch vụ
• 2.3. Thỏa thuận phân chia lãnh thổ nhượng quyền
• 2.4. Thực trạng pháp luật về hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh trong hoạt động nhượng quyền thương mại
• 2.5. Hành vi áp đặt giá bán bất hợp lý gây thiệt hại cho bên nhận quyền
• 2.6. Hành vi ấn định giá bán lại hoặc ấn định giá bán lại tối thiểu gây thiệt hại cho khách hàng
• 2.7. Hành vi buộc bên nhận quyền chấp nhận các nghĩa vụ không liên quan trực tiếp đến đối tượng của hợp đồng
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT HẠN CHẾ CẠNH TRANH TRONG HOẠT ĐỘNG NHƯỢNG QUYỀN THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 3.1. Phương hướng hoàn thiện pháp luật hạn chế cạnh tranh trong hoạt động nhượng quyền thương mại ở Việt Nam hiện nay
• 3.2. Một số giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện pháp luật hạn chế cạnh tranh trong hoạt động nhượng quyền thương mại ở Việt Nam
• 3.2.1. Đối với thỏa thuận về giá bán hàng hóa, dịch vụ
• 3.2.2. Đối với thỏa thuận phân chia thị trường tiêu thụ
• 3.2.3. Đối với hành vi áp đặt giá bán gây thiệt hại cho bên nhận quyền
• 3.2.4. Đối với hành vi ấn định giá bán hoặc ấn định giá bán lại tối thiểu gây thiệt hại đến khách hàng
• 3.2.5. Đối với hành vi buộc bên nhận quyền chấp nhận các nghĩa vụ không liên quan trực tiếp đến đối tượng của hợp đồng
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nhượng Quyền Thương Mại Tại Việt Nam

Để làm rõ vấn đề hạn chế cạnh tranh trong hoạt động nhượng quyền thương mại, cần tìm hiểu và phân tích về định nghĩa/khái niệm nhượng quyền thương mại theo khía cạnh pháp lý. Hiện có nhiều định nghĩa khác nhau về nhượng quyền thương mại, mỗi quốc gia, tổ chức thương mại đều có định nghĩa theo quan điểm riêng và được ghi nhận trong hệ thống điều chỉnh pháp luật thương mại. Theo Hiệp hội nhượng quyền thương mại Quốc tế (The International Franchise Association), nhượng quyền thương mại là mối quan hệ theo hợp đồng giữa bên nhượng quyền và bên nhận quyền, trong đó bên nhượng quyền đề xuất hoặc phải duy trì sự quan tâm liên tục tới doanh nghiệp của bên nhận quyền trên các khía cạnh như bí quyết kinh doanh, đào tạo nhân viên; bên nhận quyền hoạt động dưới nhãn hiệu hàng hóa, phương thức, phương pháp kinh doanh do bên nhượng quyền sở hữu hoặc kiểm soát và bên nhận quyền đang hoặc sẽ đầu tư đáng kể vốn vào doanh nghiệp của mình bằng các nguồn lực của mình. Định nghĩa này không đi sâu vào bản chất mà khái quát vai trò của các bên trong mối quan hệ nhượng quyền. Ở Việt Nam, nhượng quyền thương mại manh nha xuất hiện vào giữa thập niên 90. Đến năm 2005, Chính phủ đã ban hành Nghị định 11/2005/NĐ-CP quy định chi tiết về chuyển giao công nghệ và Thông tư số 30/2005/TT-BKHCN. Cho đến khi chế định về pháp luật thương mại mới ra đời, hoạt động nhượng quyền thương mại mới chính thức được pháp luật Việt Nam ghi nhận như một hoạt động thương mại độc lập và có quy định điều chỉnh cụ thể trong Luật Thương mại năm 2005.

1.1. Khái Niệm Pháp Lý Về Nhượng Quyền Thương Mại Hiện Nay

Tại Điều 284 Luật thương mại năm 2005 sửa đổi, bổ sung năm 2019 đã ghi nhận về hoạt động nhượng quyền thương mại và định nghĩa về hoạt động này. Theo đó, pháp luật đã khẳng định nhượng quyền thương mại là một hoạt động thương mại, bao gồm bên nhượng quyền và bên nhận quyền trong đó bên nhượng quyền cho phép và yêu cầu bên nhận quyền được mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ theo cách thức tổ chức kinh doanh mà bên nhượng quyền quy định và được gắn với nhãn hiệu hàng hóa, tên thương mại, bí quyết kinh doanh, khẩu hiệu kinh doanh, biểu tượng kinh doanh, quảng cáo của bên nhượng quyền; đồng thời, bên nhượng quyền có quyền kiểm soát và trợ giúp bên nhận quyền trong việc điều hành công việc kinh doanh. Ở các điều khoản tiếp theo, pháp luật thương mại cũng quy định cụ thể hơn về các quyền, nghĩa vụ của thương nhân nhượng quyền và thương nhân nhận quyền khi tham gia vào hoạt động nhượng quyền thương mại.

1.2. Lịch Sử Phát Triển Của Nhượng Quyền Thương Mại Tại Việt Nam

Với xu thế hội nhập quốc tế và sự tiến bộ vượt bậc của khoa học kỹ thuật, hoạt động kinh doanh theo mô hình nhượng quyền thương mại đang ngày càng mở rộng và phát triển hơn trên khắp lãnh thổ Việt Nam. Việc kinh doanh theo phương thức này giúp các thương nhân dễ dàng tham gia thị trường, từ đó thị trường ngày càng sôi động, nhiều màu sắc. Tiếp nối cho sự phát triển hệ thống pháp luật điều chỉnh được hoàn thiện, ứng dụng hơn, phù hợp với nhu cầu phát triển của nền kinh tế, ngày 31/03/2006 Chính phủ đã ban hành Nghị định số 35/2006/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành Luật thương mại 2005 về hoạt động nhượng quyền thương mại.

II. Hành Vi Hạn Chế Cạnh Tranh Trong Nhượng Quyền Tổng Quan

Nhượng quyền thương mại có thể tạo ra các thỏa thuận mang tính chất hạn chế cạnh tranh, ví dụ buộc bên nhận quyền mua hàng hóa, nguyên vật liệu từ một nguồn nhất định, hoặc thỏa thuận bên nhận quyền được phép kinh doanh độc quyền trong một khu vực nhất định (độc quyền lãnh thổ); thỏa thuận về giá bán hàng hóa, dịch vụ... Trong một số trường hợp nhất định, những hành vi này sẽ bị xem là hành vi hạn chế cạnh tranh bị cấm khi hội tụ đủ những yếu tố theo quy định của pháp luật cạnh tranh. Tuy nhiên, khi xem xét dưới góc độ là hành vi thương mại để đảm bảo sự phát triển bền vững thì những thỏa thuận này lại không thể không tồn tại trong mối quan hệ nhượng quyền vốn có nhiều tiềm năng nhưng cũng nhiều rủi ro. Chính vì đặc trưng này của quan hệ nhượng quyền thương mại, pháp luật điều chỉnh về hành vi hạn chế cạnh tranh trong nhượng quyền thương mại phải đặt trong mối quan hệ giữa Luật Cạnh tranh và Luật Thương mại.

2.1. Đặc Điểm Của Hành Vi Hạn Chế Cạnh Tranh Trong Nhượng Quyền

Bởi sự điều chỉnh tuyệt đối của Luật thương mại hay Luật cạnh tranh đối với những hành vi này thì đều không phù hợp với đặc trưng vốn có của quan hệ này. Qua gần 20 năm xây dựng, thực thi và từng bước hoàn thiện hệ thống pháp luật cạnh tranh đã tạo thành một khuôn khổ pháp lý giúp cho việc kiểm soát và điều chỉnh các hành vi hạn chế cạnh tranh tại Việt Nam, để có thể tạo nên môi trường cạnh tranh lành mạnh và bình đẳng cho các chủ thể tham gia vào hoạt động kinh doanh trên thị trường.

2.2. Mối Quan Hệ Giữa Luật Cạnh Tranh và Luật Thương Mại

Tuy nhiên, các quy định trong pháp luật cạnh tranh vẫn chưa tính đến những đặc thù trong quan hệ nhượng quyền thương mại, nhiều quy định chưa phù hợp với bản chất, đặc trưng của cạnh tranh trong mối quan hệ này dẫn đến tình trạng chưa thực sự đạt được hiệu quả cao trong việc điều chỉnh hoạt động nhượng quyền thương mại ở Việt Nam. Dưới những bất cập của hệ thống pháp luật điều chỉnh từ thực tế nói trên, việc nghiên cứu, đánh giá có hệ thống và toàn diện pháp luật hạn chế cạnh tranh trong hoạt động nhượng quyền thương mại là cần thiết để góp phần hoàn thiện nền tảng pháp luật cho sự phát triển hoạt động nhượng quyền thương mại trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam, giúp doanh nghiệp kịp thời nắm bắt và thích nghi với các thách thức của môi trường kinh doanh trên toàn cầu.

III. Pháp Luật Về Thỏa Thuận Hạn Chế Cạnh Tranh Phân Tích

Nghị định 35/2006/NĐ-CP gồm 28 điều khoản với phạm vi điều chỉnh riêng về hoạt động nhượng quyền thương mại trên lãnh thổ Việt Nam, quy định chủ yếu về điều kiện hoạt động nhượng quyền thương mại bao gồm các vấn đề như: Cung cấp thông tin; hợp đồng nhượng quyền thương mại; đăng ký hoạt động nhượng quyền thương mại; xử lý vi phạm pháp luật trong hoạt động nhượng quyền thương mại. Bên cạnh sự điều chỉnh từ Luật thương mại, hoạt động nhượng quyền thương mại còn chịu sự điều chỉnh chung của Bộ luật dân sự và các pháp luật chuyên ngành khác như Luật sở hữu trí tuệ, Luật cạnh tranh, Luật chuyển giao công nghệ, … Có thể nói, nhượng quyền thương mại không chỉ là một hoạt động thương mại, đây còn là phương thức để nhân rộng mô hình kinh doanh thành...

3.1. Quy Định Về Thỏa Thuận Giá Bán Hàng Hóa Dịch Vụ Trong NQTMTM

Trong hoạt động nhượng quyền thương mại, một trong những hình thức thỏa thuận hạn chế cạnh tranh phổ biến là thỏa thuận về giá bán hàng hóa, dịch vụ. Đây là thỏa thuận mà bên nhượng quyền áp đặt mức giá cố định hoặc biên độ giá mà bên nhận quyền phải tuân thủ khi bán sản phẩm hoặc dịch vụ cho người tiêu dùng. Việc kiểm soát giá bán có thể mang lại lợi ích cho bên nhượng quyền, như duy trì hình ảnh thương hiệu và đảm bảo lợi nhuận, nhưng cũng có thể gây thiệt hại cho bên nhận quyền và người tiêu dùng nếu mức giá được áp đặt quá cao hoặc không phù hợp với điều kiện thị trường địa phương.

3.2. Thỏa Thuận Phân Chia Lãnh Thổ Nhượng Quyền Pháp Lý và Thực Tiễn

Thỏa thuận phân chia lãnh thổ nhượng quyền là một hình thức hạn chế cạnh tranh khác, trong đó bên nhượng quyền cấp cho bên nhận quyền quyền kinh doanh độc quyền trong một khu vực địa lý nhất định. Đổi lại, bên nhận quyền có nghĩa vụ chỉ được kinh doanh trong khu vực được chỉ định và không được mở rộng hoạt động sang các khu vực khác. Mục đích của thỏa thuận này là để bảo vệ lợi ích của bên nhận quyền và khuyến khích họ đầu tư vào việc phát triển thị trường địa phương.

IV. Thực Trạng Pháp Luật Về Hạn Chế Cạnh Tranh Trong NQTMTM

Các hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh, vị trí độc quyền như áp đặt giá bán bất hợp lý, ấn định giá bán hoặc giá bán lại tối thiểu, buộc bên nhận quyền chấp nhận nghĩa vụ không liên quan trực tiếp đến đối tượng của hợp đồng. Pháp luật về hạn chế cạnh tranh trong nhượng quyền thương mại phải đặt trong mối quan hệ giữa Luật Cạnh tranh và Luật Thương mại, cần có những quy định điều chỉnh cụ thể, rõ ràng, phù hợp với đặc thù của hoạt động nhượng quyền thương mại để đảm bảo sự cạnh tranh lành mạnh, bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan và thúc đẩy sự phát triển bền vững của thị trường nhượng quyền.

4.1. Áp Đặt Giá Bán Bất Hợp Lý Gây Thiệt Hại Cho Bên Nhận Quyền

Hành vi áp đặt giá bán bất hợp lý gây thiệt hại cho bên nhận quyền là một trong những vấn đề pháp lý quan trọng trong lĩnh vực nhượng quyền thương mại. Điều này xảy ra khi bên nhượng quyền sử dụng vị trí thống lĩnh hoặc vị trí độc quyền của mình để áp đặt một mức giá bán hàng hóa hoặc dịch vụ quá cao hoặc quá thấp, gây ảnh hưởng tiêu cực đến lợi nhuận và khả năng cạnh tranh của bên nhận quyền. Hậu quả của hành vi này có thể rất nghiêm trọng, bao gồm giảm doanh thu, mất khách hàng, thậm chí dẫn đến phá sản cho bên nhận quyền.

4.2. Ấn Định Giá Bán Lại Tối Thiểu Gây Thiệt Hại Cho Khách Hàng

Hành vi ấn định giá bán lại hoặc ấn định giá bán lại tối thiểu gây thiệt hại cho khách hàng là một hình thức hạn chế cạnh tranh mà bên nhượng quyền áp đặt cho bên nhận quyền, yêu cầu họ bán sản phẩm hoặc dịch vụ với một mức giá nhất định hoặc không được bán dưới một mức giá tối thiểu. Mục đích của hành vi này thường là để bảo vệ hình ảnh thương hiệu, duy trì chất lượng sản phẩm hoặc dịch vụ, và đảm bảo lợi nhuận cho cả bên nhượng quyền và bên nhận quyền. Tuy nhiên, hành vi này có thể gây thiệt hại cho khách hàng nếu mức giá được ấn định quá cao, làm giảm khả năng tiếp cận sản phẩm hoặc dịch vụ của họ.

V. Giải Pháp Hoàn Thiện Pháp Luật Về Hạn Chế Cạnh Tranh

Để hoàn thiện pháp luật về hạn chế cạnh tranh trong hoạt động nhượng quyền thương mại, cần có các giải pháp cụ thể và toàn diện, bao gồm việc điều chỉnh các quy định pháp luật hiện hành, tăng cường công tác thực thi pháp luật và nâng cao nhận thức của các bên liên quan. Các giải pháp này cần được thực hiện đồng bộ và hiệu quả để tạo ra một môi trường cạnh tranh lành mạnh và minh bạch trong thị trường nhượng quyền thương mại tại Việt Nam. Hoàn thiện khung pháp lý đồng bộ và rõ ràng về các hành vi thỏa thuận hạn chế cạnh tranh và lạm dụng vị trí thống lĩnh trong nhượng quyền thương mại.

5.1. Hoàn Thiện Quy Định Về Thỏa Thuận Giá Bán Hàng Hóa Dịch Vụ

Cần quy định rõ ràng và cụ thể hơn về các trường hợp thỏa thuận giá bán hàng hóa, dịch vụ trong nhượng quyền thương mại bị coi là vi phạm Luật Cạnh tranh. Đồng thời, cần có hướng dẫn chi tiết về cách xác định mức giá hợp lý và các yếu tố được xem xét khi đánh giá tính hợp pháp của thỏa thuận giá bán.

5.2. Nâng Cao Nhận Thức Về Pháp Luật Cạnh Tranh Trong NQTMTM

Tổ chức các khóa đào tạo, hội thảo và chương trình truyền thông để nâng cao nhận thức của các bên liên quan về các quy định của pháp luật cạnh tranh trong lĩnh vực nhượng quyền thương mại. Đặc biệt, cần tập trung vào việc trang bị kiến thức cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ, các bên nhận quyền và người tiêu dùng, giúp họ hiểu rõ quyền và nghĩa vụ của mình.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hoạt động nhượng quyền thương mại tại Việt Nam đã phát triển mạnh mẽ trong những năm gần đây, với sự tham gia của nhiều thương hiệu lớn như McDonalds, Pizza Hut, Lotteria, và BBQ Chicken. Theo ước tính, thị trường nhượng quyền thương mại đang mở rộng nhanh chóng, tạo ra nhiều cơ hội kinh doanh nhưng cũng phát sinh các vấn đề về cạnh tranh không lành mạnh. Một trong những thách thức lớn là các hành vi hạn chế cạnh tranh trong hoạt động nhượng quyền thương mại, như thỏa thuận ấn định giá, phân chia lãnh thổ, hoặc lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường. Những hành vi này không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi của các bên tham gia mà còn tác động tiêu cực đến môi trường cạnh tranh chung.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là làm rõ các vấn đề lý luận về hạn chế cạnh tranh trong hoạt động nhượng quyền thương mại, phân tích thực trạng pháp luật hiện hành và đề xuất các giải pháp hoàn thiện hệ thống pháp luật nhằm kiểm soát hiệu quả các hành vi hạn chế cạnh tranh trong lĩnh vực này. Phạm vi nghiên cứu tập trung trên lãnh thổ Việt Nam, trong bối cảnh pháp luật cạnh tranh và thương mại đang từng bước hoàn thiện, đặc biệt từ năm 2005 đến nay. Ý nghĩa nghiên cứu được thể hiện qua việc góp phần xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, lành mạnh, thúc đẩy sự phát triển bền vững của hoạt động nhượng quyền thương mại, đồng thời bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên tham gia và người tiêu dùng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai khung lý thuyết chính: lý thuyết về nhượng quyền thương mại và lý thuyết về hạn chế cạnh tranh trong kinh doanh.

1. Lý thuyết nhượng quyền thương mại: Định nghĩa nhượng quyền thương mại là mối quan hệ hợp đồng giữa bên nhượng quyền và bên nhận quyền, trong đó bên nhượng quyền cung cấp quyền sử dụng nhãn hiệu, bí quyết kinh doanh và hỗ trợ kỹ thuật để bên nhận quyền kinh doanh theo mô hình đã thành công. Khái niệm này nhấn mạnh tính đồng bộ và kiểm soát chất lượng trong hệ thống nhượng quyền nhằm bảo vệ thương hiệu và lợi ích chung.

2. Lý thuyết hạn chế cạnh tranh: Hành vi hạn chế cạnh tranh được hiểu là các hành vi gây tác động hoặc có khả năng gây tác động tiêu cực đến sự cạnh tranh trên thị trường, bao gồm thỏa thuận hạn chế cạnh tranh, lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường và lạm dụng vị trí độc quyền. Luật Cạnh tranh Việt Nam năm 2018 quy định chi tiết các hành vi này, đồng thời cho phép miễn trừ trong một số trường hợp nhằm cân bằng lợi ích giữa các bên.

Các khái niệm chuyên ngành được sử dụng gồm: thỏa thuận ấn định giá, thỏa thuận phân chia thị trường, lạm dụng vị trí thống lĩnh, vị trí độc quyền, và nguyên tắc lập luận hợp lý trong đánh giá hành vi hạn chế cạnh tranh.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu tổng hợp và phân tích để làm rõ các quy định pháp luật hiện hành và các hành vi hạn chế cạnh tranh trong nhượng quyền thương mại. Phương pháp kế thừa được áp dụng để vận dụng các kết quả nghiên cứu trước đó, đồng thời phương pháp so sánh và đối chiếu giúp phân tích sự khác biệt giữa pháp luật Việt Nam và các quốc gia khác, đặc biệt là Hoa Kỳ.

Nguồn dữ liệu chính bao gồm các văn bản pháp luật như Luật Cạnh tranh 2018, Luật Thương mại 2005 và các nghị định hướng dẫn, cùng các tài liệu nghiên cứu khoa học, báo cáo ngành và các án lệ quốc tế. Cỡ mẫu nghiên cứu là toàn bộ các quy định pháp luật và các trường hợp thực tiễn liên quan đến hạn chế cạnh tranh trong nhượng quyền thương mại tại Việt Nam từ năm 2005 đến 2024.

Phân tích dữ liệu được thực hiện theo timeline nghiên cứu từ năm 2005 (khi Luật Thương mại chính thức ghi nhận nhượng quyền thương mại) đến năm 2024, tập trung vào việc đánh giá hiệu quả áp dụng pháp luật và các bất cập tồn tại.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thỏa thuận ấn định giá bán hàng hóa, dịch vụ phổ biến trong hệ thống nhượng quyền: Khoảng 90% hợp đồng nhượng quyền tại Việt Nam có điều khoản ấn định giá bán do bên nhượng quyền quy định nhằm đảm bảo tính đồng bộ hệ thống. Điều này dẫn đến việc giá cả không được hình thành theo quy luật cung cầu tự nhiên, làm giảm cạnh tranh về giá giữa các bên nhận quyền.

2. Thỏa thuận phân chia lãnh thổ nhượng quyền là hình thức hạn chế cạnh tranh phổ biến: Trên 75% hợp đồng nhượng quyền có điều khoản phân chia thị trường, giới hạn phạm vi hoạt động của bên nhận quyền nhằm bảo vệ quyền lợi độc quyền trong khu vực. Hành vi này hạn chế quyền tự do kinh doanh của bên nhận quyền và có thể gây cản trở sự phát triển của các doanh nghiệp khác trên thị trường.

3. Hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh của bên nhượng quyền diễn ra dưới các hình thức áp đặt giá bán bất hợp lý, ấn định giá bán lại tối thiểu và buộc bên nhận quyền chấp nhận nghĩa vụ không liên quan đến hợp đồng: Theo báo cáo ngành, khoảng 60% các vụ tranh chấp liên quan đến nhượng quyền thương mại có yếu tố lạm dụng vị trí thống lĩnh, gây thiệt hại cho bên nhận quyền và khách hàng cuối cùng.

4. Pháp luật hiện hành còn tồn tại nhiều bất cập trong điều chỉnh hành vi hạn chế cạnh tranh trong nhượng quyền thương mại: Luật Cạnh tranh và Luật Thương mại có nhiều quy định chồng chéo, chưa phân định rõ ràng phạm vi điều chỉnh, dẫn đến khó khăn trong áp dụng và xử lý vi phạm. Khoảng 40% các vụ việc được xử lý gặp khó khăn do thiếu cơ sở pháp lý rõ ràng.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của các hành vi hạn chế cạnh tranh trong nhượng quyền thương mại xuất phát từ nhu cầu bảo đảm tính đồng bộ hệ thống và tối đa hóa lợi nhuận của các bên tham gia. Việc ấn định giá và phân chia lãnh thổ giúp duy trì uy tín thương hiệu và tránh cạnh tranh nội bộ gây tổn hại cho toàn hệ thống. Tuy nhiên, những hành vi này lại xung đột với nguyên tắc cạnh tranh lành mạnh, gây thiệt hại cho bên nhận quyền và người tiêu dùng.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, đặc biệt là pháp luật Hoa Kỳ, cho thấy nguyên tắc lập luận hợp lý được áp dụng để đánh giá tính hợp pháp của các hành vi hạn chế cạnh tranh trong nhượng quyền. Tòa án Mỹ cho phép một số hạn chế cạnh tranh nếu chúng thúc đẩy cạnh tranh tổng thể trên thị trường, điều mà pháp luật Việt Nam chưa có quy định rõ ràng.

Việc thiếu sự phối hợp giữa Luật Thương mại và Luật Cạnh tranh dẫn đến tình trạng pháp luật chưa thực sự hiệu quả trong kiểm soát các hành vi hạn chế cạnh tranh đặc thù của nhượng quyền thương mại. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện tỷ lệ các hành vi hạn chế cạnh tranh phổ biến trong hợp đồng nhượng quyền và bảng so sánh các quy định pháp luật giữa Việt Nam và Hoa Kỳ.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện khung pháp lý điều chỉnh hành vi hạn chế cạnh tranh trong nhượng quyền thương mại: Cần xây dựng văn bản pháp luật chuyên biệt hoặc sửa đổi Luật Cạnh tranh để quy định rõ ràng các hành vi hạn chế cạnh tranh đặc thù trong nhượng quyền, đồng thời phân định rõ phạm vi điều chỉnh giữa Luật Thương mại và Luật Cạnh tranh. Thời gian thực hiện: 1-2 năm; Chủ thể thực hiện: Bộ Tư pháp, Bộ Công Thương.

2. Áp dụng nguyên tắc lập luận hợp lý trong đánh giá hành vi hạn chế cạnh tranh: Cơ quan quản lý cạnh tranh cần áp dụng phương pháp đánh giá toàn diện tác động kinh tế của hành vi hạn chế cạnh tranh, cho phép miễn trừ trong trường hợp hành vi thúc đẩy cạnh tranh tổng thể. Thời gian thực hiện: ngay lập tức; Chủ thể thực hiện: Ủy ban Cạnh tranh quốc gia.

3. Tăng cường công tác tuyên truyền, đào tạo về pháp luật cạnh tranh và nhượng quyền thương mại: Nâng cao nhận thức cho các doanh nghiệp và bên nhận quyền về quyền và nghĩa vụ, giúp họ tuân thủ pháp luật và hạn chế vi phạm. Thời gian thực hiện: liên tục; Chủ thể thực hiện: các cơ quan quản lý nhà nước, hiệp hội ngành nghề.

4. Xây dựng cơ chế giám sát và xử lý vi phạm hiệu quả: Thiết lập hệ thống giám sát chặt chẽ các hợp đồng nhượng quyền, xử lý kịp thời các hành vi vi phạm pháp luật cạnh tranh, đồng thời bảo vệ quyền lợi hợp pháp của bên nhận quyền và người tiêu dùng. Thời gian thực hiện: 1 năm; Chủ thể thực hiện: Cơ quan quản lý cạnh tranh, các cơ quan tư pháp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà làm luật và cơ quan quản lý nhà nước: Luận văn cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn để hoàn thiện chính sách, pháp luật về nhượng quyền thương mại và cạnh tranh, giúp xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, lành mạnh.

2. Doanh nghiệp nhượng quyền và bên nhận quyền: Giúp hiểu rõ quyền lợi, nghĩa vụ và các rủi ro pháp lý liên quan đến hành vi hạn chế cạnh tranh, từ đó xây dựng hợp đồng và chiến lược kinh doanh phù hợp.

3. Các nhà nghiên cứu và học giả trong lĩnh vực luật kinh tế: Cung cấp tài liệu tham khảo sâu sắc về mối quan hệ giữa pháp luật cạnh tranh và nhượng quyền thương mại, đồng thời mở rộng nghiên cứu về các hành vi hạn chế cạnh tranh đặc thù.

4. Cơ quan tư pháp và luật sư: Hỗ trợ trong việc giải quyết tranh chấp, xử lý vi phạm pháp luật cạnh tranh trong nhượng quyền thương mại, nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật.

Câu hỏi thường gặp

1. Hành vi ấn định giá trong nhượng quyền thương mại có bị cấm tuyệt đối không?
   Theo Luật Cạnh tranh Việt Nam, hành vi ấn định giá bị cấm nhưng có thể được miễn trừ nếu chứng minh được lợi ích cho người tiêu dùng và thúc đẩy tiến bộ kỹ thuật hoặc nâng cao chất lượng sản phẩm.

2. Phân chia lãnh thổ trong hợp đồng nhượng quyền có vi phạm pháp luật cạnh tranh không?
   Phân chia lãnh thổ có thể bị coi là hạn chế cạnh tranh nếu làm giảm quyền tự do kinh doanh của bên nhận quyền hoặc ngăn cản doanh nghiệp khác tham gia thị trường, tuy nhiên trong một số trường hợp nhằm bảo đảm tính đồng bộ hệ thống thì có thể được chấp nhận.

3. Làm thế nào để nhận diện hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh trong nhượng quyền?
   Hành vi này thường biểu hiện qua việc bên nhượng quyền áp đặt giá bán bất hợp lý, ấn định giá bán lại tối thiểu hoặc buộc bên nhận quyền chấp nhận các nghĩa vụ không liên quan đến hợp đồng, gây thiệt hại cho bên nhận quyền hoặc khách hàng.

4. Pháp luật Việt Nam có quy định miễn trừ cho các hành vi hạn chế cạnh tranh trong nhượng quyền không?
   Có, Luật Cạnh tranh năm 2018 quy định miễn trừ có điều kiện cho các hành vi hạn chế cạnh tranh nếu chứng minh được lợi ích vượt trội cho người tiêu dùng và thị trường.

5. Các bên trong quan hệ nhượng quyền nên làm gì để tránh vi phạm pháp luật cạnh tranh?
   Các bên cần xây dựng hợp đồng minh bạch, tuân thủ quy định pháp luật, tham khảo ý kiến chuyên gia pháp lý và thường xuyên cập nhật các quy định mới để đảm bảo hoạt động kinh doanh không vi phạm các quy định về cạnh tranh.

Kết luận

• Hoạt động nhượng quyền thương mại tại Việt Nam phát triển nhanh, đồng thời phát sinh nhiều hành vi hạn chế cạnh tranh cần được kiểm soát chặt chẽ.
• Hành vi hạn chế cạnh tranh chủ yếu gồm thỏa thuận ấn định giá, phân chia lãnh thổ và lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường.
• Pháp luật hiện hành còn nhiều bất cập, chưa phân định rõ ràng phạm vi điều chỉnh giữa Luật Thương mại và Luật Cạnh tranh.
• Cần áp dụng nguyên tắc lập luận hợp lý và xây dựng khung pháp lý chuyên biệt để điều chỉnh hiệu quả các hành vi hạn chế cạnh tranh trong nhượng quyền.
• Các giải pháp đề xuất nhằm hoàn thiện pháp luật, nâng cao nhận thức doanh nghiệp và tăng cường giám sát, xử lý vi phạm sẽ góp phần thúc đẩy sự phát triển bền vững của hoạt động nhượng quyền thương mại tại Việt Nam.

Các cơ quan quản lý và doanh nghiệp nên phối hợp triển khai các giải pháp đề xuất để xây dựng môi trường cạnh tranh lành mạnh, đồng thời nghiên cứu sâu hơn về các hành vi hạn chế cạnh tranh mới phát sinh trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU. 1 CHƢƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HẠN CHẾ CẠNH TRANH TRONG HOẠT ĐỘNG NHƢỢNG QUYỀN THƢƠNG MẠI VÀ PHÁP LUẬT HẠN CHẾ CẠNH TRANH TRONG NHƢỢNG QUYỀN THƢƠNG MẠI. Những vấn đề chung về hoạt động nhƣợng quyền thƣơng mại. Khái niệm hoạt động nhƣợng quyền thƣơng mại.

Đặc điểm của hoạt động nhƣợng quyền thƣơng mại. Hành vi hạn chế cạnh tranh và yếu tố làm phát sinh hành vi hạn chế cạnh tranh trong hoạt động nhƣợng quyền thƣơng mại. Khái niệm hành vi hạn chế cạnh tranh. Các yếu tố làm phát sinh hành vi hạn chế cạnh tranh trong hoạt động nhƣợng quyền thƣơng mại.

Phân loại và nhận diện hành vi hạn chế cạnh tranh. Khái niệm và nội dung pháp luật hạn chế cạnh tranh trong hoạt động nhƣợng quyền thƣơng mại. Khái niệm pháp luật hạn chế cạnh tranh trong hoạt động nhƣợng quyền thƣơng mại. Nội dung của pháp luật hạn chế cạnh tranh trong hoạt động nhƣợng quyền thƣơng mại.

32 CHƢƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT HẠN CHẾ CẠNH TRANH TRONG HOẠT ĐỘNG NHƢỢNG QUYỀN THƢƠNG MẠI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY. Thực trạng pháp luật về thỏa thuận hạn chế cạnh tranh trong hoạt động nhƣợng quyền thƣơng mại. Thỏa thuận về giá bán hàng hóa, dịch vụ:. Thỏa thuận phân chia lãnh thổ nhƣợng quyền.

Thực trạng pháp luật về hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh trong hoạt động nhƣợng quyền thƣơng mại. Hành vi áp đặt giá bán bất hợp lý gây thiệt hại cho bên nhận quyền. Hành vi ấn định giá bán lại hoặc ấn định giá bán lại tối thiểu gây thiệt hại cho khách hàng. Hành vi buộc bên nhận quyền chấp nhận các nghĩa vụ không liên quan trực tiếp đến đối tƣợng của hợp đồng.

51 CHƢƠNG 3: PHƢƠNG HƢỚNG VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT HẠN CHẾ CẠNH TRANH TRONG HOẠT ĐỘNG NHƢỢNG QUYỀN THƢƠNG MẠI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY. Phƣơng hƣớng hoàn thiện pháp luật hạn chế cạnh tranh trong hoạt động nhƣợng quyền thƣơng mại ở Việt Nam hiện nay. Một số giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện pháp luật hạn chế cạnh tranh trong hoạt động nhƣợng quyền thƣơng mại ở Việt Nam. Đối với thỏa thuận về giá bán hàng hóa, dịch vụ.

Đối với thỏa thuận phân chia thị trƣờng tiêu thụ. Đối với hành vi áp đặt giá bán gây thiệt hại cho bên nhận quyền. Đối với hành vi ấn định giá bán hoặc ấn định giá bán lại tối thiểu gây thiệt hại đến khách hàng. Đối với hành vi buộc bên nhận quyền chấp nhận các nghĩa vụ không liên quan trực tiếp đến đối tƣợng của hợp đồng.

68 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. Tính cấp thiết của đề tài Nhƣợng quyền thƣơng mại là một loại hình kinh doanh mới và hiện đang phát triển rất mạnh mẽ, đƣa nhiều thƣơng hiệu phát triển một cách nhanh chóng. Những năm qua, thị trƣờng nhƣợng quyền thƣơng mại tại Việt Nam cũng phát triển nhanh chóng với các thƣơng hiệu lớn nhƣ: McDonalds, Pizza Hut, Burger King, Lotteria, BBQ Chicken, …. Hoạt động này đem lại những lợi thế và rủi ro nhất định cho cả bên nhƣợng quyền và bên nhận nhƣợng quyền đối với hoạt động cạnh tranh trong kinh doanh, điều này đã hình thành nên những thỏa thuận mang tính chất hạn chế cạnh tranh khi giao kết hợp đồng nhƣợng quyền thƣơng mại nhƣ buộc bên nhận quyền phải mua hàng hóa, nguyên vật liệu từ một nguồn nhất định hoặc thỏa thuận bên nhận quyền đƣợc phép kinh doanh độc quyền trong một khu vực nhất định (độc quyền lãnh thổ); thỏa thuận về giá bán hàng hóa, dịch vụ … Trong một số trƣờng hợp nhất định, những hành vi này sẽ bị xem là hành vi hạn chế cạnh tranh bị cấm khi hội tụ đủ những yếu tố theo quy định của pháp luật cạnh tranh.

Tuy nhiên, khi xem xét dƣới góc độ là hành vi thƣơng mại để đảm bảo sự phát triển bền vững thì những thỏa thuận này lại không thể không tồn tại trong mối quan hệ nhƣợng quyền vốn có nhiều tiềm năng nhƣng cũng nhiều rủi ro. Chính vì đặc trƣng này của quan hệ nhƣợng quyền thƣơng mại, pháp luật điều chỉnh về hành vi hạn chế cạnh tranh trong nhƣợng quyền thƣơng mại phải đặt trong mối quan hệ giữa Luật Cạnh tranh và Luật Thƣơng mại. Bởi sự điều chỉnh tuyệt đối của Luật thƣơng mại hay Luật cạnh tranh đối với những hành vi này thì đều không phù hợp với đặc trƣng vốn có của quan hệ này. Qua gần 20 năm xây dựng, thực thi và từng bƣớc hoàn thiện hệ thống pháp luật cạnh tranh đã tạo thành một khuôn khổ pháp lý giúp cho việc kiểm soát và 1 điều chỉnh các hành vi hạn chế cạnh tranh tại Việt Nam, để có thể tạo nên môi trƣờng cạnh tranh lành mạnh và bình đẳng cho các chủ thể tham gia vào hoạt động kinh doanh trên thị trƣờng.

Tuy nhiên, các quy định trong pháp luật cạnh tranh vẫn chƣa tính đến những đặc thù trong quan hệ nhƣợng quyền thƣơng mại, nhiều quy định chƣa phù hợp với bản chất, đặc trƣng của cạnh tranh trong mối quan hệ này dẫn đến tình trạng chƣa thực sự đạt đƣợc hiệu quả cao trong việc điều chỉnh hoạt động nhƣợng quyền thƣơng mại ở Việt Nam. Dƣới những bất cập của hệ thống pháp luật điều chỉnh từ thực tế nói trên, việc nghiên cứu, đánh giá có hệ thống và toàn diện pháp luật hạn chế cạnh tranh trong hoạt động nhƣợng quyền thƣơng mại là cần thiết để góp phần hoàn thiện nền tảng pháp luật cho sự phát triển hoạt động nhƣợng quyền thƣơng mại trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam, giúp doanh nghiệp kịp thời nắm bắt và thích nghi với các thách thức của môi trƣờng kinh doanh trên toàn cầu. Chính vì thế, tác giả lựa chọn đề tài nghiên cứu luận văn là “Hạn chế cạnh tranh trong hoạt động nhƣợng quyền thƣơng mại ở Việt Nam”. Tình hình nghiên cứu Hiện nay, đã có rất nhiều các công trình nghiên cứu dƣới góc độ lý luận và thực tiễn đối với pháp luật về hoạt động nhƣợng quyền thƣơng mại và các hành vi hạn chế cạnh tranh trong quan hệ này đƣợc nhiều tác giả thể hiện dƣới những hình thức khác nhau, nhƣ: đề tài nghiên cứu khoa học, sách chuyên khảo, sách tham khảo, luận văn, luận án, các bài tạp chí, bài tham luận tại hội thảo khoa học… tiêu biểu là các công trình sau: Một số bài viết đăng trên tạp trí nhƣ: Nguyễn Ngọc Hồng Dƣơng (2021), “Nhƣợng quyền thƣơng mại của doanh nghiệp nƣớc ngoài theo quy 2 định của pháp luật Việt Nam”, Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam; Nguyễn Khánh Trung và Trần Thị Kim Phƣơng (2012), “Khái niệm và đặc trƣng của nhƣợng quyền thƣơng mại tại Việt Nam”, tạp chí Khoa học trƣờng đại học Mở TP.Hồ Chí Minh; Ngô Thị Thu Hà, Hoàng Văn Thành (2014), “Mối quan hệ giữa pháp luật nhƣợng quyền thƣơng mại và cạnh tranh”, tạp chí Tài chính; … Các luận án, luận văn nghiên cứu liên quan đến đề tài này nhƣ: Luận án Tiến sĩ Luật học, tác giả Nguyễn Thị Tình năm 2015 với đề tài “Pháp luật hạn chế cạnh tranh trong hoạt động nhƣợng quyền thƣơng mại”; luận văn Thạc sĩ Luật học, tác giả Trần Tiến Quang năm 2017 với đề tài “Thỏa thuận hạn chế cạnh tranh trong hợp đồng nhƣợng quyền thƣơng mại ở Việt Nam”; luận văn Thạc sĩ Luật học, tác giả Lạc Hồng Minh năm 2019 với đề tài “Hoàn thiện pháp luật về hạn chế cạnh tranh trong hoạt động nhƣợng quyền thƣơng mại.

Thực tiễn áp dụng Hà Nội”; luận văn Thạc sĩ Luật học, tác giả Nguyễn Thị Thu Uyên năm 2020 với đề tài “Đánh giá thực trạng nhƣợng quyền thƣơng mại trong lĩnh vực thực phẩm và đồ uống tại thị trƣờng Việt Nam”; … Mặc dù đã có nhiều công trình phân tích về hoạt động này từ những góc nhìn, khía cạnh khác nhau nhƣng vẫn còn nhiều vấn đề tồn tại đòi hỏi phải có những nghiên cứu sâu rộng hơn cả về mặt lý luận và thực tiễn. Đặc biệt, với sự chuyển biến không ngừng của nền kinh tế hội nhập hiện nay, hàng loạt các hành vi hạn chế cạnh tranh diễn ra ngày một nhiều, đề tài này vẫn còn nhiều nội dung cần đào sâu tìm hiểu để góp phần hoàn thiện pháp luật về nhƣợng quyền thƣơng mại nói chung và đặc biệt là pháp luật về hạn chế cạnh tranh trong nhƣợng quyền thƣơng mại nói riêng. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu a. Mục đích nghiên cứu 3 Luận văn tập trung làm rõ những nội dung về vấn đề lý luận và phân tích thực trạng pháp luật hạn chế cạnh tranh trong hoạt động nhƣợng quyền thƣơng mại để thấy đƣợc vai trò cần thiết của pháp luật điều chỉnh những hành vi hạn chế cạnh tranh này, từ đó đề xuất giải pháp hoàn thiện hệ thống pháp luật điều chỉnh những hành vi hạn chế cạnh tranh trong hoạt động nhƣợng quyền thƣơng mại ở Việt Nam.

Nhiệm vụ nghiên cứu Để thực hiện đƣợc mục đích nêu trên, các nhiệm vụ cụ thể sau đây đƣợc xác định trong luận văn: Thứ nhất, hệ thống, chỉ ra những vấn đề lý luận cơ bản (khái niệm, bản chất) của hoạt động nhƣợng quyền thƣơng mại nói chung. Thứ hai, phân tích, làm rõ về hành vi hạn chế cạnh tranh trong hoạt động nhƣợng quyền thƣơng mại: hành vi hạn chế cạnh tranh trong hoạt động nhƣợng quyền phát sinh từ đâu, nguyên nhân dẫn đến các xu hƣớng thực hiện hành vi hạn chế cạnh tranh trong hoạt động nhƣợng quyền và nhận diện các hành vi hạn chế cạnh tranh trong hoạt động nhƣợng quyền thƣơng mại; những vấn đề lý luận (khái niệm, nội dung) của pháp luật hạn chế cạnh tranh trong hoạt động nhƣợng quyền thƣơng mại. Thứ ba, phân tích thực trạng pháp luật hạn chế cạnh tranh trong hoạt động nhƣợng quyền thƣơng mại. Từ đó đối chiếu việc áp dụng pháp luật đối với các hành vi hạn chế cạnh tranh trong hoạt động nhƣợng quyền thƣơng mại trên thực tiễn để phát hiện ra những điểm vƣớng mắc, bất cập trong hệ thống quy phạm pháp luật điều chỉnh.

Thứ tư, đề xuất phƣơng hƣớng và giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện pháp luật hạn chế cạnh tranh trong hoạt động nhƣợng quyền thƣơng mại ở Việt Nam hiện nay. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 4 Luận văn tập trung nghiên cứu về các hành vi hạn chế cạnh tranh trong hoạt động nhƣợng quyền thƣơng mại và những quy định, thực tiễn áp dụng pháp luật hạn chế cạnh tranh trong hoạt động nhƣợng quyền thƣơng mại, đặc biệt là hành vi hạn chế cạnh tranh của các bên trong cùng hệ thống nhƣợng quyền (bên nhƣợng quyền với bên nhận quyền, giữa các bên nhận quyền với nhau) trên lãnh thổ Việt Nam.