Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Tư tưởng Hồ Chí Minh về giữ gìn, phát huy BSVHDT là vấn đề khoa học có ý nghĩa lý luận và thực tiễn vô cùng sâu sắc. Chính vì thế, vấn đề này đã được đông đảo các nhà khoa học, nhà hoạch định chính sách quan tâm nghiên cứu. Các công trình nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa và giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Cuốn sách Giữ gìn và bảo vệ bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số Việt Nam, Nông Quốc Chấn, Vi Hồng Nhân, Hoàng Tuấn Cư (1996) đã đề cập đến vấn đề giữ gìn và bảo vệ bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số ở Việt Nam ở nhiều góc độ khác nhau. Thứ nhất, nhóm tác giả đã phân tích cụ thể và làm rõ bản sắc văn hóa các dân tộc Việt Nam và mối quan hệ giữa truyền thống, hiện đại trong sự phát triển văn hóa các dân tộc nước ta.
Thứ hai, nhóm tác giả nêu những đặc trưng văn hóa của các dân tộc vùng Tây Bắc ở Việt Nam. Từ đó, các tác giả đã đưa ra phương pháp giữ gìn bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số Việt Nam … Từ việc tổng quan cuốn sách này đã giúp NCS nhận diện cụ thể hơn về bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số Việt Nam và phương pháp giữ gìn, bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống. Cuốn sách Phát triển văn hóa, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc kết hợp với tinh hoa văn hóa nhân loại, Phạm Minh Hạc (1996) đã phân tích cụ thể sự nghiệp cách mạng của chúng ta có hôm nay là nhờ sự lãnh đạo của Đảng và Bác Hồ kính yêu, là sự thắng lợi của con người và văn hóa các dân tộc cư trú trên lãnh thổ Việt Nam. Đồng thời, tác giả đánh giá trong suốt thời kỳ cách mạng sôi động nhất hơn nửa thế kỷ qua, phát triển văn hóa với phương hướng giữ gìn và phát huy BSVHDT và kết hợp với tinh hoa văn hóa nhân loại luôn luôn là một nội dung cơ bản trong đường lối cách mạng của Đảng cộng sản và Nhà nước Việt Nam.
Do vậy, vấn đề giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa gắn liền với tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại luôn gắn bó, không tách rời nhau trong quá trình phát triển đất nước. 13 Cuốn sách Phát huy bản sắc văn hóa Việt Nam trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, Lê Như Hoa (1996) đã nghiên cứu tầm quan trọng và sự cần thiết của việc giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa Việt Nam trong thời kỳ đất nước mở cửa, tiến lên trên con đường công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Tác giả đã nêu rõ chủ trương công nghiệp hóa, hiện đại hóa do Đảng ta đề ra đã tạo động lực to lớn cho công cuộc đổi mới của đất nước với mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh. Để đạt được mục tiêu đó, tác giả nêu rõ văn hóa đóng vai trò vô cùng quan trọng bởi văn hóa được coi là nền tảng tinh thần của xã hội, là yếu tố nội sinh, là mục tiêu động lực của sự phát triển kinh tế xã hội.
Cuốn sách Một số vấn đề về bảo tồn và phát triển di sản văn hóa dân tộc, Hoàng Vinh (1997) đã phân tích những tiền đề lý luận về di sản văn hóa dân tộc. Trên cơ sở đó, tác giả đã đi sâu nghiên cứu vai trò, chức năng của di sản văn hóa đối với việc lựa chọn mô hình phát triển văn hóa dân tộc. Tác giả đã căn cứ vào những đòi hỏi cấp bách từ thực tiễn để tiến hành phân loại và mô tả thực trạng vốn di sản văn hóa dân tộc. Từ đó, tác giả tập trung làm rõ những tồn tại, nguyên nhân dẫn đến tổn thất, hư hại cho vốn di sản văn hóa dân tộc trong thời gian qua và đưa ra một số biện pháp cụ thể về xây dựng chính sách bảo tồn và phát triển di sản văn hóa dân tộc phù hợp với những đòi hỏi từ thực tiễn của đất nước.
Cuốn sách Hồ Chí Minh văn hóa và đổi mới, Đinh Xuân Lâm, Bùi Đình Phong (1998) đã nghiên cứu những tiếp cận tư tưởng Hồ Chí Minh từ nhiều khía cạnh chính trị, văn hóa, tư tưởng, đạo đức truyền thống dân tộc và ảnh hưởng của các trào lưu tư tưởng trên thế giới xưa và nay nhằm khám phá ở chiều sâu hơn nữa mối quan hệ giữa văn hóa và đổi mới trong tư tưởng của Hồ Chí Minh. Đồng thời, nhóm tác giả đã phân tích bản sắc văn hóa dân tộc theo quan điểm Hồ Chí Minh qua suy nghĩ và hành động của Người. Hơn nữa, nhóm tác giả nêu cụ thể di sản văn hóa truyền thống Hồ Chí Minh có cách ứng xử rất khoa học, biện chứng. Bên cạnh đó, các bài viết trong cuốn 14 sách đã nghiên cứu, đánh giá tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng một nền văn hóa Việt Nam có tính dân tộc, khoa học, đại chúng.
Do vậy, tư duy văn hóa Hồ Chí Minh là cách ứng xử màu nhiệm giúp dân tộc Việt Nam tồn tại và phát triển trong một thế giới đầy biến động để vươn tới tương lai tươi sáng. Cuốn sách Cơ sở khoa học và nền tảng văn hóa của tư tưởng Hồ Chí Minh, Thành Duy (1998) đã nghiên cứu làm rõ nguồn gốc, quá trình hình thành nền văn hóa Việt Nam với những đặc trưng cụ thể. Đồng thời, tác giả đã làm rõ thực trạng tình hình nghiên cứu và phát triển văn hóa ở Việt Nam, quan điểm của Hồ Chí Minh về nội hàm khái niệm văn hóa, về phương pháp làm việc biện chứng (biểu hiện của triết lý văn hóa). Trên cơ sở đó, tác giả đã phân tích văn hóa chính trị Việt Nam từ truyền thống đến hiện đại và nêu rõ bản chất nhân văn của nền văn hóa Việt Nam.
Thông qua nội dung cuốn sách này đã giúp nghiên cứu sinh nhận biết về nguồn gốc và quá trình hình thành nền văn hóa Việt Nam, văn hóa chính trị Việt Nam từ truyền thống đến hiện đại và bản chất nhân văn của nền văn hóa Việt Nam. Cuốn sách Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng và phát triển nền văn hóa mới ở Việt Nam, Đỗ Huy (2000) đã đi sâu nghiên cứu và làm rõ định hướng cơ bản của Hồ Chí Minh về xây dựng và phát triển một nền văn hóa mới ở Việt Nam. Đồng thời, tác giả đã phân tích tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng và phát triển một nền văn hóa giáo dục mới đối với sự nghiệp nâng cao dân trí,… Qua đó, tác giả đã khẳng định tư tưởng văn hóa chính trị của Hồ Chí Minh có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng và phát triển nền văn hóa mới ở Việt Nam. Tuy nhiên, khi đề cập đến nền văn hóa mới, tác giả chưa phân tích, đánh giá biện pháp giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số ở tỉnh Sơn La trong giai đoạn cách mạng mới nhằm góp phần thực hiện mục tiêu xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc.
Cuốn sách Bản sắc dân tộc và hiện đại hóa trong văn hóa, Hoàng Trinh (2000) đã đi sâu phân tích những quan niệm khoa học về bản sắc dân tộc và 15 hiện đại hóa trong văn hóa. Qua đó, tác giả khẳng định hiện đại hóa chỉ có thể thành công nếu bản sắc dân tộc được sử dụng như một động lực. Đồng thời, tác giả đã đánh giá bản sắc dân tộc của văn hóa sẽ phát huy hiệu quả trong một đất nước hiện đại hóa. Do đó, tác giả nêu rõ quan điểm bản sắc dân tộc và hiện đại hóa có mối quan hệ chặt chẽ trong tiến trình phát triển của đất nước gắn liền với văn minh và trí tuệ.
Đồng thời, tác giả đã nhấn mạnh văn hóa với nội hàm phong phú có ý nghĩa quan trọng và trở thành mối quan tâm của nhiều nước trên thế giới. Do đó, đất nước muốn phát triển theo hướng hiện đại hóa phải lấy văn hóa làm mục tiêu, động lực của sự phát triển. Tác giả đã phân tích xây dựng một nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc tạo nên động lực cho công cuộc xây dựng CNXH và bảo vệ Tổ quốc là mục tiêu của ĐCSVN trong thời kỳ đẩy mạnh sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Cuốn sách Đỉnh cao tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa, Bùi Đình Phong (2001) đã nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa ở những khía cạnh khác nhau và xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.
Tác giả đã phân tích tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa xuyên suốt cuộc đời hoạt động cách mạng của Người và nêu rõ quan điểm của Hồ Chí Minh về văn hóa là rường cột trong việc xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, góp phần vào sự tiến bộ và văn minh của loài người. Đồng thời, tác giả khẳng định phải giáo dục văn hóa và phải làm cho mọi người hiểu ý nghĩa, tầm quan trọng của văn hóa, làm cho văn hóa ăn sâu vào tâm lý quốc dân, văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi, văn hóa lãnh đạo quốc dân để thực hiện độc lập, tự cường, tự chủ như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dạy. Bên cạnh đó, tác giả phân tích xây dựng văn hóa là một cuộc cách mạng trên lĩnh vực tư tưởng-văn hóa và văn hóa có mặt trong suốt quá trình cách mạng giải phóng dân tộc, xây dựng chế độ dân chủ nhân dân, tiến dần lên CNXH. Xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh phải kết hợp thống nhất, nhuần nhuyễn giữa kinh tế, văn hóa, xã hội và chính trị.
16 Cuốn sách Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc, Nguyễn Khoa Điềm (2002) đã phản ánh những nét về tính tiên tiến của nền văn hóa mà nhân dân đang xây dựng, về bản sắc văn hóa dân tộc. Đồng thời, tác giả phân tích thực trạng văn hóa Việt Nam và đề xuất một số giải pháp xây dựng, phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, đáp ứng những đòi hỏi của cuộc sống. Đồng thời, tác giả đã nêu rõ định hướng, chiến lược xây dựng, nền tảng tinh thần xã hội và phấn đấu phát triển đất nước vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh.