Luận án giới hạn tự do hợp đồng trong thương mại theo pháp luật Việt Nam - ĐH Luật Hà Nội

Luận án tiến sĩ luật học phân tích giới hạn tự do hợp đồng trong hoạt động thương mại theo pháp luật Việt Nam, đánh giá tác động và thực tiễn áp dụng.

• Tác giả: Nguyen Thi Kim Thanh
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Cương
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Giới Hạn Tự Do Hợp Đồng Trong Thương Mại Theo Pháp Luật Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC NHỮNG CHỮ VIẾT TẮT
• MỤC LỤC
• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI
• 1.1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI
• 1.1.1. Nhóm công trình nghiên cứu liên quan đến những vấn đề lý luận về giới hạn tự do hợp đồng và pháp luật về giới hạn tự do hợp đồng trong hoạt động thương mại
• 1.1.2. Nhóm công trình nghiên cứu liên quan đến việc đánh giá thực trạng pháp luật về giới hạn tự do hợp đồng trong hoạt động thương mại
• 1.1.3. Nhóm công trình nghiên cứu liên quan đến việc hoàn thiện pháp luật về giới hạn tự do hợp đồng trong hoạt động thương mại
• 1.2. ĐÁNH GIÁ NHỮNG KẾT QUẢ CỦA CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.2.1. Những thành tựu trong nghiên cứu mà luận án kế thừa và tiếp tục phát triển
• 1.2.2. Những vấn đề còn bỏ ngỏ, chưa được giải quyết thấu đáo cần tiếp tục nghiên cứu
• 1.3. CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU, CÂU HỎI VÀ GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU
• 1.4. TIỂU KẾT
• 2. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ GIỚI HẠN TỰ DO HỢP ĐỒNG TRONG HOẠT ĐỘNG THƯƠNG MẠI VÀ KHÁI QUÁT PHÁP LUẬT VỀ GIỚI HẠN TỰ DO HỢP ĐỒNG TRONG HOẠT ĐỘNG THƯƠNG MẠI
• 1.1. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ GIỚI HẠN TỰ DO HỢP ĐỒNG TRONG HOẠT ĐỘNG THƯƠNG MẠI
• 1.1.1. Khái quát về hợp đồng trong hoạt động thương mại
• 1.1.2. Khái niệm hợp đồng trong hoạt động thương mại
• 1.1.3. Đặc điểm của hợp đồng trong hoạt động thương mại
• 1.1.4. Phân loại hợp đồng trong hoạt động thương mại
• 1.1.5. Khái niệm, đặc điểm giới hạn tự do hợp đồng trong hoạt động thương mại
• 1.2. KHÁI QUÁT PHÁP LUẬT VỀ GIỚI HẠN TỰ DO HỢP ĐỒNG TRONG HOẠT ĐỘNG THƯƠNG MẠI
• 1.2.1. Sự cần thiết quy định giới hạn tự do hợp đồng trong hoạt động thương mại
• 1.2.2. Khái niệm và đặc điểm pháp luật về giới hạn tự do hợp đồng trong hoạt động thương mại
• 1.2.3. Cấu trúc pháp luật về giới hạn tự do hợp đồng trong hoạt động thương mại
• 1.2.3.1. Cấu trúc hình thức pháp luật về giới hạn tự do hợp đồng trong hoạt động thương mại
• 1.2.3.2. Cấu trúc nội dung pháp luật về giới hạn tự do hợp đồng trong hoạt động thương mại
• 1.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 3. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ GIỚI HẠN TỰ DO HỢP ĐỒNG TRONG HOẠT ĐỘNG THƯƠNG MẠI
• 2.1. THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ GIỚI HẠN TỰ DO HỢP ĐỒNG TRONG HOẠT ĐỘNG THƯƠNG MẠI LIÊN QUAN ĐẾN CHỦ THỂ HỢP ĐỒNG
• 2.1.1. Quy định pháp luật về giới hạn tự do hợp đồng liên quan đến điều kiện chủ thể hợp đồng
• 2.1.2. Chủ thể hợp đồng trong hoạt động thương mại phải là thương nhân hoặc ít nhất một bên là thương nhân
• 2.1.3. Quy định pháp luật về giới hạn tự do hợp đồng liên quan đến việc lựa chọn đối tác của hợp đồng
• 2.2. THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ GIỚI HẠN TỰ DO HỢP ĐỒNG TRONG HOẠT ĐỘNG THƯƠNG MẠI LIÊN QUAN ĐẾN NỘI DUNG HỢP ĐỒNG
• 2.2.1. Điều khoản thỏa thuận không vi phạm điều cấm của luật
• 2.2.2. Điều khoản thỏa thuận về đối tượng của hợp đồng
• 2.2.3. Điều khoản thỏa thuận hạn chế cạnh tranh
• 2.2.4. Điều khoản thỏa thuận sử dụng ngoại tệ thanh toán hợp đồng
• 2.3. THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ GIỚI HẠN TỰ DO HỢP ĐỒNG TRONG HOẠT ĐỘNG THƯƠNG MẠI LIÊN QUAN ĐẾN HÌNH THỨC HỢP ĐỒNG
• 2.3.1. Trường hợp hợp đồng phải được lập thành văn bản
• 2.3.2. Trường hợp hợp đồng phải được công chứng, chứng thực
• 2.3.3. Trường hợp hợp đồng phải được đăng ký
• 2.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 4. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯỚNG, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THI HÀNH PHÁP LUẬT VỀ GIỚI HẠN TỰ DO HỢP ĐỒNG TRONG HOẠT ĐỘNG THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM
• 3.1. PHƯƠNG HƯỚNG HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ GIỚI HẠN TỰ DO HỢP ĐỒNG TRONG HOẠT ĐỘNG THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM
• 3.1.1. Kế thừa các nội dung còn phù hợp và khắc phục những hạn chế còn tồn tại trong quy định pháp luật về giới hạn tự do hợp đồng trong hoạt động thương mại
• 3.1.2. Bảo đảm sự tương thích pháp luật Việt Nam về giới hạn tự do hợp đồng trong hoạt động thương mại với pháp luật của các nước khác trên thế giới
• 3.2. CÁC GIẢI PHÁP CỤ THỂ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ GIỚI HẠN TỰ DO HỢP ĐỒNG TRONG HOẠT ĐỘNG THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM
• 3.2.1. Cần sửa đổi, bổ sung quy định về giới hạn tự do hợp đồng trong hoạt động thương mại liên quan đến chủ thể hợp đồng
• 3.2.2. Cần sửa đổi, bổ sung quy định về giới hạn tự do hợp đồng trong hoạt động thương mại liên quan đến nội dung hợp đồng
• 3.2.3. Cần sửa đổi, bổ sung quy định về giới hạn tự do hợp đồng trong hoạt động thương mại liên quan đến hình thức hợp đồng
• 3.3. GIẢI PHÁP CỤ THỂ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THI HÀNH PHÁP LUẬT VỀ GIỚI HẠN TỰ DO HỢP ĐỒNG TRONG HOẠT ĐỘNG THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM
• 3.3.1. Nhóm giải pháp được thi hành bởi các cơ quan nhà nước có thẩm quyền
• 3.3.2. Nhóm giải pháp được thi hành bởi các chủ thể giao kết hợp đồng
• 3.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về giới hạn tự do hợp đồng trong thương mại

Giới hạn tự do hợp đồng trong thương mại là một khái niệm quan trọng trong pháp luật Việt Nam. Giới hạn tự do hợp đồng không chỉ thể hiện quyền tự do thỏa thuận của các bên mà còn phải tuân thủ các quy định pháp luật nhằm bảo vệ lợi ích công cộng và quyền lợi của bên yếu thế. Theo Bộ luật Dân sự và Luật Thương mại, các bên có quyền tự do lựa chọn đối tác, nội dung và hình thức hợp đồng. Tuy nhiên, sự tự do này không phải là tuyệt đối. Các quy định pháp luật đặt ra nhằm đảm bảo rằng các thỏa thuận không vi phạm các điều cấm của pháp luật, không xâm phạm đến trật tự công cộng và lợi ích của các chủ thể khác. Điều này cho thấy sự cần thiết của việc quy định giới hạn tự do hợp đồng trong hoạt động thương mại để bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia giao kết hợp đồng.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của giới hạn tự do hợp đồng

Khái niệm giới hạn tự do hợp đồng trong thương mại được hiểu là những quy định pháp luật nhằm điều chỉnh quyền tự do thỏa thuận của các bên trong hợp đồng. Đặc điểm của giới hạn tự do hợp đồng bao gồm tính linh hoạt và tính bắt buộc. Các bên có thể tự do thỏa thuận nội dung hợp đồng, nhưng phải tuân thủ các quy định pháp luật hiện hành. Điều này đảm bảo rằng các hợp đồng được ký kết không chỉ có giá trị pháp lý mà còn phù hợp với các quy định về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và cạnh tranh. Việc quy định giới hạn tự do hợp đồng cũng nhằm bảo vệ các bên yếu thế trong giao dịch thương mại, đảm bảo rằng họ không bị thiệt thòi trong các thỏa thuận không công bằng.

II. Thực trạng pháp luật về giới hạn tự do hợp đồng

Thực trạng pháp luật về giới hạn tự do hợp đồng trong thương mại tại Việt Nam hiện nay cho thấy nhiều vấn đề cần được giải quyết. Các quy định pháp luật hiện hành như Bộ luật Dân sự và Luật Thương mại đã có những quy định rõ ràng về quyền tự do thỏa thuận, tuy nhiên, vẫn còn tồn tại nhiều bất cập. Một số quy định chưa thực sự đồng bộ, dẫn đến việc áp dụng pháp luật gặp khó khăn. Các chủ thể tham gia hợp đồng thường gặp phải những rào cản trong việc thực hiện quyền tự do thỏa thuận của mình. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi của các bên mà còn làm giảm tính cạnh tranh trong thị trường. Việc đánh giá thực trạng này là cần thiết để có những giải pháp hoàn thiện hơn cho pháp luật về giới hạn tự do hợp đồng.

2.1. Những bất cập trong quy định pháp luật

Một trong những bất cập lớn nhất trong quy định pháp luật về giới hạn tự do hợp đồng là sự thiếu đồng bộ giữa các văn bản pháp luật. Nhiều quy định còn chồng chéo, gây khó khăn cho các bên trong việc xác định quyền và nghĩa vụ của mình. Hơn nữa, một số quy định không còn phù hợp với thực tiễn giao dịch thương mại hiện nay. Điều này dẫn đến việc thực thi pháp luật không hiệu quả, làm giảm niềm tin của các chủ thể vào hệ thống pháp luật. Cần có những nghiên cứu sâu hơn để chỉ ra những điểm yếu trong quy định pháp luật hiện hành và đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm cải thiện tình hình này.

III. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về giới hạn tự do hợp đồng

Để hoàn thiện pháp luật về giới hạn tự do hợp đồng, cần thiết phải có những giải pháp cụ thể và khả thi. Trước hết, cần tiến hành rà soát và sửa đổi các quy định pháp luật hiện hành để đảm bảo tính đồng bộ và thống nhất. Việc này sẽ giúp các chủ thể dễ dàng hơn trong việc thực hiện quyền tự do thỏa thuận của mình. Thứ hai, cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật cho các chủ thể tham gia giao dịch thương mại, giúp họ hiểu rõ hơn về quyền và nghĩa vụ của mình trong hợp đồng. Cuối cùng, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực thi pháp luật, nhằm đảm bảo rằng các quy định về giới hạn tự do hợp đồng được áp dụng một cách công bằng và hiệu quả.

3.1. Đề xuất các giải pháp cụ thể

Các giải pháp cụ thể để hoàn thiện pháp luật về giới hạn tự do hợp đồng bao gồm việc xây dựng một khung pháp lý rõ ràng hơn cho các loại hợp đồng thương mại. Cần có các quy định cụ thể về quyền và nghĩa vụ của các bên trong hợp đồng, cũng như các điều khoản cần thiết để bảo vệ quyền lợi của bên yếu thế. Bên cạnh đó, việc áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý và thực thi pháp luật cũng là một giải pháp hữu hiệu, giúp tăng cường tính minh bạch và hiệu quả trong giao dịch thương mại. Những giải pháp này không chỉ giúp cải thiện tình hình thực thi pháp luật mà còn nâng cao tính cạnh tranh và phát triển bền vững cho nền kinh tế.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Bản chất của hợp đồng là sự tự do thỏa thuận của các chủ thể khi tham gia vào các quan hệ giao dịch. Trong hệ thống pháp luật Việt Nam, nguyên tắc tôn trọng tự do hợp đồng được ghi nhận tại Bộ luật Dân sự, Luật Thương mại và nhiều văn bản pháp luật chuyên ngành, bao quát toàn bộ quá trình từ xác lập, thực hiện đến chấm dứt hợp đồng. Tuy nhiên, quyền tự do hợp đồng không phải là quyền tuyệt đối. Nhằm bảo đảm trật tự công cộng, bảo vệ lợi ích chung của toàn xã hội, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của bên thứ ba và đặc biệt là bảo vệ bên yếu thế (như người tiêu dùng) trong các hợp đồng theo mẫu, điều kiện giao dịch chung, pháp luật đặt ra các giới hạn đối với quyền tự do hợp đồng.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định xuất phát từ thực tiễn: mặc dù tự do hợp đồng đã được đề cập trong nhiều công trình khoa học pháp lý, nhưng vấn đề giới hạn tự do hợp đồng nói chung và giới hạn tự do hợp đồng trong hoạt động thương mại nói riêng mới chỉ được nghiên cứu tản mạn, quy mô nhỏ hẹp, thiếu tính hệ thống toàn diện. Hệ thống quy định hiện hành về vấn đề này nằm rải rác ở nhiều đạo luật khác nhau như Bộ luật Dân sự (BLDS 2015), Luật Thương mại (LTM 2005), Luật Cạnh tranh (2018), Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (LBVQLNTD 2010), Luật Doanh nghiệp (LDN 2020), Luật Đầu tư (2020) và các văn bản hướng dẫn thi hành. Các quy định này còn bộc lộ những điểm mâu thuẫn, chồng chéo, chưa tương thích hoàn toàn, gây khó khăn cho các cơ quan áp dụng pháp luật và các chủ thể tham gia quan hệ hợp đồng thương mại.

Mục đích nghiên cứu của luận án là trên cơ sở các vấn đề lý luận về giới hạn tự do hợp đồng, đánh giá thực trạng quy định pháp luật và thực tiễn thi hành pháp luật về giới hạn tự do hợp đồng trong hoạt động thương mại tại Việt Nam, từ đó đề xuất phương hướng cùng các giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật và nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật trong thời gian tới.

Nhiệm vụ nghiên cứu được luận án xác định cụ thể theo 4 nội dung đánh số trong văn bản:

1. Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài, điểm lại các công trình khoa học trong và ngoài nước có liên quan; đánh giá tổng quan, chỉ ra cơ sở lý thuyết, câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu.
2. Nghiên cứu và làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về giới hạn tự do hợp đồng trong hoạt động thương mại như khái niệm, đặc điểm, nguyên tắc và cấu trúc pháp luật về giới hạn tự do hợp đồng trong hoạt động thương mại.
3. Phân tích, đánh giá những ưu điểm, hạn chế và thực tiễn thi hành pháp luật về giới hạn tự do hợp đồng trong hoạt động thương mại ở Việt Nam thời gian qua.
4. Nghiên cứu kinh nghiệm pháp luật của một số quốc gia, so sánh, đối chiếu nhằm đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật tại Việt Nam.

Hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu của đề tài được thiết lập tương ứng:

STT	Câu hỏi nghiên cứu	Giả thuyết nghiên cứu
1	Vai trò của giới hạn tự do hợp đồng trong hoạt động thương mại?	Giới hạn tự do hợp đồng là mặt đối lập của tự do hợp đồng. Giới hạn tự do hợp đồng là sự hạn chế của pháp luật đối với thỏa thuận của các bên khi cần thiết vì lợi ích cộng đồng, bảo đảm trật tự xã hội, bảo vệ quyền lợi của chính các bên tham gia và bảo vệ bên yếu thế.
2	Giới hạn tự do hợp đồng trong hoạt động thương mại cần được luật hóa như thế nào?	Cần được luật hóa thông qua các quy phạm cấm đoán hoặc quy phạm bắt buộc tuân thủ trong quá trình xác lập, thực hiện, chấm dứt hợp đồng; ghi nhận từ Hiến pháp đến các Bộ luật, luật chuyên ngành để tránh sự can thiệp tùy tiện, bảo đảm quyền con người và trật tự kinh tế.
3	Thực trạng các quy định pháp luật Việt Nam về giới hạn tự do hợp đồng như thế nào? Việc thi hành những quy định này có những thành công và bất cập ra sao ở Việt Nam?	Pháp luật Việt Nam đã đạt được những bước phát triển nhất định nhưng vẫn còn tồn tại mâu thuẫn, chồng chéo giữa các văn bản; thực tiễn áp dụng của Tòa án và các cơ quan quản lý nhà nước còn gặp nhiều vướng mắc, khó khăn.
4	Phương hướng và những giải pháp cụ thể nào được đặt ra nhằm hoàn thiện các quy định pháp luật về giới hạn tự do hợp đồng trong hoạt động thương mại?	Đặt ra yêu cầu sửa đổi, bổ sung đồng bộ các văn bản luật như LTM (2005), LBVQLNTD (2010), BLDS (2015) và các văn bản hướng dẫn; đồng thời ban hành các giải pháp nâng cao hiệu quả thi hành từ phía cơ quan công quyền và chủ thể hợp đồng.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Những vấn đề lý luận, thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành các quy định pháp luật về giới hạn tự do hợp đồng trong hoạt động thương mại ở Việt Nam.
• Phạm vi nghiên cứu về nội dung: Tập trung vào 3 khía cạnh nền tảng cấu thành quan hệ hợp đồng: giới hạn tự do hợp đồng liên quan đến chủ thể, liên quan đến nội dung và liên quan đến hình thức hợp đồng.
• Phạm vi nghiên cứu về không gian: Lãnh thổ Việt Nam, có sự nghiên cứu so sánh, đối chiếu với pháp luật của một số quốc gia (như CHLB Đức, Hoa Kỳ, Pháp, Anh, Trung Quốc, Canada, Israel, Ba Lan...) và các điều ước quốc tế, bộ nguyên tắc quốc tế liên quan.
• Phạm vi nghiên cứu về thời gian: Nghiên cứu các quy định pháp luật gắn liền với tiến trình hình thành và phát triển của chế định hợp đồng tại Việt Nam qua các giai đoạn lập pháp (từ thời kỳ Pháp lệnh Hợp đồng kinh tế 1989, Pháp lệnh Hợp đồng dân sự 1991, BLDS 1995, BLDS 2005 đến BLDS 2015 và các luật chuyên ngành đương đại).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tình hình nghiên cứu được tác giả phân tích và hệ thống hóa theo các nhóm công trình trong nước và quốc tế:

Nhóm công trình nghiên cứu về lý luận giới hạn tự do hợp đồng và hợp đồng trong hoạt động thương mại:

• Về khái niệm và đặc điểm hợp đồng thương mại: Sách chuyên khảo của Nguyễn Thị Dung (chủ biên, 2012) khẳng định tính chất tương đối của thuật ngữ và chỉ rõ đặc trưng về thành phần chủ thể, mục đích lợi nhuận, tính đền bù. Giáo trình của Nguyễn Viết Tý và Nguyễn Thị Dung (đồng chủ biên, 2017) xác định hợp đồng thương mại là hợp đồng dân sự đặc thù theo mối quan hệ giữa cái chung và cái riêng. Bài viết của Vũ Thị Lan Anh (2008, 2010) phân tích sự chuyển dịch từ chế định hợp đồng kinh tế sang hợp đồng dân sự theo BLDS 2005, đối chiếu quy định Bộ luật Thương mại Đức, Bộ luật Thương mại Thống nhất Hoa Kỳ (UCC), Luật Hợp đồng Trung Quốc 1999. Sách chuyên khảo của Vũ Quang (chủ biên, 2016) và giáo trình của Popondopulo V.F. (2005, Đại học Tổng hợp Saint Petersburg) phân tích đặc trưng của hợp đồng thương mại trong điều kiện hội nhập và truyền thống pháp luật Anh - Mỹ.
• Về khái niệm, đặc điểm và nguyên tắc giới hạn tự do hợp đồng: Raymond Youngs (2000) phân tích các hạn chế hiến định đối với tự do hợp đồng tại Đức và Anh. Peter Cserne (2003) phân tích nguyên nhân hạn chế tự do hợp đồng từ góc độ triết học, chính sách và sự bảo vệ quyền tự chủ cá nhân. Maria Rosaria Marella (2008) tiếp cận giới hạn tự do hợp đồng tại châu Âu thông qua các mô hình gia trưởng và sự gắn kết lợi ích cá nhân với cộng đồng. Ở Việt Nam, Bùi Thị Đào (2014), Nguyễn Thị Dung (2015), Bùi Ngọc Cường (1997), Nguyễn Minh Đức (2018), Nguyễn Tiến Đức (2018), Nguyễn Văn Quân (2019) phân tích việc giới hạn quyền tự do kinh doanh và quyền tự do hợp đồng dựa trên cơ sở Hiến pháp 1992, Hiến pháp 2013 và Công ước Nhân quyền Châu Âu nhằm bảo đảm trật tự công cộng. Trần Kiên và Nguyễn Khắc Thu (2019), Pavlina Kazanecka (2018), Nguyễn Văn Hiển và Trương Hồng Quang (2019) chỉ ra các tiêu chí hạn chế quyền theo luật định.
• Về các nguyên tắc giới hạn tự do hợp đồng: Marco P. Falco (2016) nghiên cứu nguyên tắc thiện chí (Good Faith) và tính hợp lý (Reasonableness) trong pháp luật Canada. Matthias E. Storme (2005) nghiên cứu các quy tắc bắt buộc và không bắt buộc trong Luật Hợp đồng Châu Âu (PECL). Łukasz Romański (2016) phân tích các nguyên tắc truyền thống La Mã như Lex privata và Impossibilium nulla obligatio. Ngô Huy Cương (2008, 2013) phân tích lý thuyết tự do ý chí và sự tiếp nhận ý chí trong pháp luật Việt Nam, nhấn mạnh ba lý do giới hạn tự do ý chí: cân đối lợi ích cá nhân với cộng đồng, bảo vệ bên yếu thế và định hướng phát triển kinh tế có trật tự.

Nhóm công trình nghiên cứu về nội dung pháp luật điều chỉnh giới hạn tự do hợp đồng:

• Về chủ thể: Nguyễn Thị Thu Trang (2018) nghiên cứu giới hạn tự do lựa chọn đối tác của chủ thể cung ứng dịch vụ công ích. Nhóm tác giả Đỗ Ngọc Diễm Phương, Nguyễn Thị Thanh Lan, Đỗ Thị Trâm (2010), Phạm Hoàng Giang (2007), Nguyễn Thị Vân Anh (2004) làm rõ điều kiện chủ thể và tư cách thương nhân. Kỷ yếu Viện Luật so sánh (2018) gồm các bài viết của Phạm Quý Đạt (pháp luật Pháp), Hà Thị Út (pháp luật Đức), Đặng Thị Hằng Tuyến (pháp luật Anh), Đỗ Thị Ánh Hồng (pháp luật Mỹ) phân tích điều kiện năng lực chủ thể và hợp đồng vô hiệu do vi phạm điều kiện chủ thể.
• Về nội dung: Bùi Đăng Hiếu (2001), Phạm Nguyễn Linh (2008) phân tích hợp đồng vô hiệu do vi phạm điều cấm của luật và trái đạo đức xã hội. Michael J. Trebilcock (1993), Trần Thị Bảo Anh và Nguyễn Thị Yến (2012), Nguyễn Thị Dung (2016) phân tích giới hạn về đối tượng hợp đồng là hàng hóa, dịch vụ kinh doanh có điều kiện hoặc cấm kinh doanh. Nguyễn Thị Tình (2015, 2020), Vũ Đăng Hải Yến (2006) phân tích kiểm soát thỏa thuận hạn chế cạnh tranh. Nguyễn Thị Thủy (2017), Luật sư Duyên Trần (2021) phân tích hạn chế sử dụng ngoại tệ thanh toán. Sinai A. Deutch (1993), Jean Calais-Auloy (Minor, 1984), Nguyễn Trọng Điệp và Cao Thị Hồng Giang (2016), Mễ Lương (2008) nghiên cứu bảo vệ bên yếu thế và người tiêu dùng trong hợp đồng theo mẫu.
• Về hình thức: Lê Thị Bích Thọ (2003), Đỗ Văn Đại (2013) nghiên cứu hình thức bắt buộc của hợp đồng trong pháp luật dân sự và kinh tế.

Nhóm công trình nghiên cứu về giải pháp và nâng cao hiệu quả thi hành:

• Harold C. Havighurst (1979), Melvin Aron Eisenberg (1995), Nguyễn Đức Minh (2008), Nguyễn Thị Vân Anh (2010), Vũ Minh Hải (2011, 2017) đề cập vai trò quản lý nhà nước của Tòa án, cơ quan hành chính, các hiệp hội bảo vệ người tiêu dùng và ý thức tuân thủ pháp luật của các chủ thể xác lập hợp đồng.

Khoảng trống và vị trí luận án lựa chọn giải quyết: Các công trình trước đây chỉ tiếp cận từng khía cạnh riêng lẻ hoặc nghiên cứu chung trong pháp luật dân sự. Luận án lựa chọn vị trí là công trình chuyên khảo nghiên cứu có hệ thống, toàn diện về giới hạn tự do hợp đồng chuyên biệt trong hoạt động thương mại tại Việt Nam, bao quát từ cơ sở lý luận, phân tích thực trạng pháp luật thực định trên 3 phương diện (chủ thể, nội dung, hình thức) đến thực tiễn áp dụng và đề xuất giải pháp đồng bộ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết được luận án sử dụng bao gồm:

1. Học thuyết về quyền con người, quyền công dân: Quyền tự do hợp đồng và tự do kinh doanh là bộ phận cấu thành của quyền con người. Theo Điều 14 Hiến pháp 2013, quyền con người, quyền công dân chỉ có thể bị hạn chế theo quy định của luật trong trường hợp cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội, đạo đức xã hội, sức khỏe của cộng đồng. Việc xác định giới hạn tự do hợp đồng phải dựa trên nền tảng bảo vệ và tôn trọng quyền con người trong khuôn khổ pháp luật.
2. Học thuyết tự do ý chí và sự can thiệp của Nhà nước: Ý chí là yếu tố hình thành hợp đồng và phát sinh hậu quả pháp lý. Tuy nhiên, thuyết tự do ý chí cổ điển bộc lộ hạn chế khi vị thế đàm phán giữa các bên không bình đẳng hoặc khi tự do cá nhân xâm hại lợi ích công cộng. Sự can thiệp của Nhà nước vào quan hệ hợp đồng là tất yếu nhằm tái lập sự bình đẳng thực chất, bảo vệ bên yếu thế và duy trì trật tự kinh tế.
3. Học thuyết Mác - Lênin về con người và quan hệ kinh tế: Bản chất con người là "tổng hòa những mối quan hệ xã hội". Việc xác lập và thực hiện hợp đồng thương mại không đơn thuần là giao dịch cá nhân mà luôn đặt trong mối liên hệ hữu cơ với lợi ích của Nhà nước và toàn xã hội.

Phương pháp nghiên cứu thực tế được triển khai:

• Phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử: Tiếp cận các hiện tượng pháp lý trong sự vận động, phát triển gắn liền với điều kiện kinh tế - xã hội qua các thời kỳ lập pháp tại Việt Nam.
• Phương pháp phân tích và tổng hợp: Sử dụng xuyên suốt trong Chương 1, Chương 2 và Chương 3 nhằm phân tích các khái niệm, quy định pháp luật thực định, sau đó tổng hợp thành các luận điểm lý luận và giải pháp lập pháp.
• Phương pháp so sánh luật học: Sử dụng trong Chương 1 và Chương 2 nhằm đối chiếu quy định của pháp luật Việt Nam với pháp luật của các quốc gia thuộc hệ thống Civil Law (CHLB Đức, Pháp, Ba Lan), Common Law (Hoa Kỳ, Anh, Canada), châu Á (Trung Quốc, Singapore, Nhật Bản), Israel và các văn bản mẫu quốc tế (PECL, UCC, Luật mẫu UNCTAD) để tìm ra điểm tương đồng, khác biệt và bài học kinh nghiệm.
• Phương pháp thống kê: Sử dụng trong Chương 2 nhằm thu thập, phân loại, tổng hợp các số liệu phản ánh đặc trưng của đối tượng nghiên cứu liên quan đến quy định và thực tiễn áp dụng giới hạn tự do hợp đồng trong hoạt động thương mại.

Nguồn tư liệu và dữ liệu nghiên cứu:

• Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật của Việt Nam: Hiến pháp (1992, 2013), Pháp lệnh Hợp đồng kinh tế (1989), Pháp lệnh Hợp đồng dân sự (1991), Bộ luật Dân sự (1995, 2005, 2015), Luật Thương mại (2005), Luật Cạnh tranh (2004, 2018), Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (2010), Luật Doanh nghiệp (2014, 2020), Luật Đầu tư (2014, 2020) và các văn bản hướng dẫn thi hành.
• Hệ thống pháp luật quốc tế và nước ngoài: Các bộ luật thương mại, dân sự của CHLB Đức (BGB, HGB), Pháp, Hoa Kỳ (UCC), Trung Quốc, Công ước Châu Âu về Nhân quyền, Bộ nguyên tắc Luật Hợp đồng Châu Âu (PECL).
• Dữ liệu thực tiễn: Thực tiễn xét xử của Tòa án nhân dân, hoạt động quản lý nhà nước của Cục Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng (VCCA), Hội đồng Cạnh tranh (VCC), hoạt động công chứng, chứng thực và đăng ký giao dịch.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Những vấn đề lý luận về giới hạn tự do hợp đồng trong hoạt động thương mại và khái quát pháp luật về giới hạn tự do hợp đồng trong hoạt động thương mại

Chương 1 xây dựng khung lý luận nền tảng cho toàn bộ luận án, tập trung vào các nội dung:

1. Khái quát về hợp đồng trong hoạt động thương mại:

• Dựa trên luận điểm của C. Mác trong bộ Tư bản về bản giao kèo phản ánh quan hệ kinh tế và phân tích quan điểm pháp lý của nhiều quốc gia (Đức, Singapore, Anh, Hoa Kỳ, Trung Quốc), luận án khẳng định hợp đồng trong hoạt động thương mại là một dạng hợp đồng dân sự đặc thù.
• Luận án phân tích sự phát triển lập pháp tại Việt Nam: từ giai đoạn phân chia rạch ròi giữa hợp đồng dân sự (Pháp lệnh HĐDS 1991, BLDS 1995) và hợp đồng kinh tế (Pháp lệnh HĐKT 1989) đến giai đoạn thống nhất áp dụng khái niệm hợp đồng dân sự theo BLDS 2005 và BLDS 2015, trong đó hợp đồng thương mại là các thỏa thuận do thương nhân xác lập nhằm mục đích lợi nhuận.
• Các đặc trưng cơ bản gồm: thành phần chủ thể (phải có ít nhất một bên là thương nhân), mục đích tìm kiếm lợi nhuận thường xuyên và tính chất đền bù của hợp đồng.

2. Khái niệm, đặc điểm và nguyên tắc giới hạn tự do hợp đồng trong hoạt động thương mại:

• Khái niệm: Giới hạn tự do hợp đồng trong hoạt động thương mại là ranh giới mang tính bắt buộc do pháp luật quy định nhằm can thiệp vào quyền tự do ý chí của các chủ thể khi xác lập, thực hiện hoặc chấm dứt hợp đồng, buộc các bên phải tuân theo các điều kiện nhất định hoặc không được thực hiện các hành vi bị cấm đoán.
• Đặc điểm: Giới hạn tự do hợp đồng mang tính hợp hiến; phản ánh sự can thiệp có kiểm soát của Nhà nước vào quan hệ thị trường; được biểu hiện dưới hai dạng quy phạm: cấm đoán không được làm hoặc bắt buộc phải thực hiện theo quy chuẩn nhất định; hướng đến mục tiêu cân bằng lợi ích cá nhân với lợi ích công cộng và bảo vệ bên yếu thế.
• Các nguyên tắc giới hạn: Nguyên tắc thiện chí và trung thực; nguyên tắc bảo đảm trật tự công cộng và an ninh kinh tế; nguyên tắc bảo vệ bên yếu thế; nguyên tắc không phân biệt đối xử và bảo đảm cạnh tranh lành mạnh.

3. Khái quát pháp luật về giới hạn tự do hợp đồng trong hoạt động thương mại:

• Sự cần thiết khách quan: Ngăn ngừa sự lạm dụng tự do ý chí xâm phạm lợi ích quốc gia, lợi ích xã hội; kiểm soát hành vi độc quyền, hạn chế cạnh tranh; bảo vệ người tiêu dùng trước các hợp đồng soạn sẵn; bảo đảm tính ổn định và an toàn pháp lý của nền kinh tế.
• Cấu trúc pháp luật:
  • Cấu trúc hình thức: Gồm các quy định hiến định về quyền con người, quyền kinh doanh tại Hiến pháp; các nguyên tắc nền tảng trong BLDS; các quy định chuyên ngành tại Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, Luật Doanh nghiệp, Luật Đầu tư và các nghị định, thông tư hướng dẫn.
  • Cấu trúc nội dung: Bao gồm 3 nhóm quy phạm điều chỉnh trực tiếp: giới hạn về chủ thể, giới hạn về nội dung và giới hạn về hình thức hợp đồng.

Chương 2. Thực trạng pháp luật về giới hạn tự do hợp đồng trong hoạt động thương mại

Chương 2 phân tích chi tiết các quy định thực định và đánh giá thực tiễn thi hành pháp luật tại Việt Nam theo 3 trụ cột nội dung:

1. Thực trạng pháp luật về giới hạn tự do hợp đồng liên quan đến chủ thể hợp đồng:

• Điều kiện năng lực chủ thể: Quy định về độ tuổi, năng lực hành vi dân sự của cá nhân, điều kiện thành lập và hoạt động hợp pháp của pháp nhân; các trường hợp hợp đồng vô hiệu khi chủ thể không đủ thẩm quyền đại diện hoặc người ký kết bị hạn chế nhận thức.
• Tư cách thương nhân: Phân tích quy định chủ thể trong hoạt động thương mại phải là thương nhân hoặc ít nhất một bên là thương nhân (theo Luật Thương mại 2005). Luận án chỉ ra các hạn chế đối với cá nhân hoạt động thương mại một cách độc lập, thường xuyên không phải đăng ký kinh doanh theo Nghị định 39/2007/NĐ-CP.
• Giới hạn quyền tự do lựa chọn đối tác: Pháp luật quy định nghĩa vụ bắt buộc giao kết hợp đồng đối với các chủ thể cung cấp dịch vụ công ích, tiện ích công cộng (điện, nước, viễn thông, khám chữa bệnh) nhằm bảo đảm quyền tiếp cận an sinh thiết yếu của người dân, loại trừ quyền từ chối giao kết tùy tiện của bên cung ứng có vị trí độc quyền.

2. Thực trạng pháp luật về giới hạn tự do hợp đồng liên quan đến nội dung hợp đồng:

• Thỏa thuận không vi phạm điều cấm của luật và không trái đạo đức xã hội: Đánh giá sự chuyển đổi quan trọng từ khái niệm "điều cấm của pháp luật" (BLDS 2005) sang "điều cấm của luật" (BLDS 2015), bảo đảm việc hạn chế quyền chỉ được quy định ở tầm văn bản luật.
• Giới hạn về đối tượng hợp đồng: Đối tượng là hàng hóa, dịch vụ phải tuân thủ danh mục ngành nghề cấm đầu tư kinh doanh và ngành nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện theo quy định của Luật Đầu tư (2014, 2020) và Luật Doanh nghiệp (2020).
• Bảo vệ bên yếu thế (người tiêu dùng) trong hợp đồng theo mẫu, điều kiện giao dịch chung: Kiểm soát việc đăng ký hợp đồng theo mẫu theo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2010; xử lý các điều khoản bất công bằng, điều khoản loại trừ hoặc hạn chế vô lý trách nhiệm của bên bán, chuyển giao rủi ro cho người tiêu dùng.
• Kiểm soát thỏa thuận hạn chế cạnh tranh: Phân tích các thỏa thuận bị cấm theo Luật Cạnh tranh 2018 (thỏa thuận ấn định giá hàng hóa dịch vụ, phân chia thị trường tiêu thụ, hạn chế sản lượng, ngăn cản chủ thể khác tham gia thị trường), đánh giá tác động đối với hoạt động nhượng quyền thương mại và đại lý.
• Điều khoản thỏa thuận sử dụng ngoại tệ: Đánh giá quy định hạn chế sử dụng ngoại hối trên lãnh thổ Việt Nam theo Pháp lệnh Ngoại hối và Thông tư 32/2013/TT-NHNN của Ngân hàng Nhà nước; phân tích thực tiễn phán quyết của Tòa án về tính vô hiệu từng phần của điều khoản thanh toán bằng ngoại tệ.

3. Thực trạng pháp luật về giới hạn tự do hợp đồng liên quan đến hình thức hợp đồng:

• Trường hợp luật định bắt buộc bằng văn bản: Mua bán hàng hóa quốc tế, hợp đồng dịch vụ logistics, hợp đồng nhượng quyền thương mại, hợp đồng đại lý, hợp đồng ủy thác...
• Trường hợp bắt buộc phải công chứng, chứng thực: Hợp đồng mua bán, chuyển nhượng bất động sản kinh doanh, chuyển nhượng dự án theo Luật Kinh doanh bất động sản.
• Trường hợp bắt buộc phải đăng ký: Hợp đồng chuyển giao công nghệ, hợp đồng chuyển quyền sở hữu công nghiệp theo Luật Sở hữu trí tuệ, hợp đồng kinh tế theo mẫu thuộc danh mục phải đăng ký tại Cục Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng.

Chương 3. Phương hướng, giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật về giới hạn tự do hợp đồng trong hoạt động thương mại ở Việt Nam

Chương 3 đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện gồm ba nhóm chính:

1. Phương hướng hoàn thiện pháp luật:

• Kế thừa các nội dung còn phù hợp của hệ thống pháp luật hiện hành và kiên quyết khắc phục những bất cập, mâu thuẫn giữa BLDS 2015 với LTM 2005 và các luật chuyên ngành.
• Bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ của hệ thống pháp luật điều chỉnh quan hệ thương mại.
• Bảo đảm sự tương thích của pháp luật Việt Nam về giới hạn tự do hợp đồng với các cam kết quốc tế, điều ước quốc tế (ASEAN, CPTPP, EVFTA) và thông lệ thương mại quốc tế (UCC, PECL, UNCTAD).

2. Các giải pháp cụ thể hoàn thiện pháp luật:

• Về giới hạn chủ thể: Sửa đổi Luật Thương mại nhằm làm rõ khái niệm thương nhân, tiêu chí xác định tư cách thương nhân; quy định cụ thể cơ chế giao kết bắt buộc và giới hạn từ chối giao kết đối với doanh nghiệp có vị trí độc quyền, thống lĩnh thị trường hoặc cung cấp dịch vụ công ích thiết yếu.
• Về giới hạn nội dung:
  • Cụ thể hóa tiêu chí xác định "đạo đức xã hội" và phạm vi "điều cấm của luật" trong áp dụng án lệ thương mại.
  • Sửa đổi, bổ sung Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và Luật Thương mại để kiểm soát chặt chẽ các điều khoản miễn trừ trách nhiệm không công bằng trong hợp đồng điện tử, hợp đồng theo mẫu.
  • Hoàn thiện quy định về thỏa thuận hạn chế cạnh tranh, xác định rõ tiêu chí miễn trừ đối với các thỏa thuận mang lại hiệu quả kinh tế hoặc thúc đẩy tiến bộ kỹ thuật.
  • Sửa đổi quy định về ngoại hối, tạo cơ chế xử lý linh hoạt đối với điều khoản thanh toán ngoại tệ trong hợp đồng có yếu tố nước ngoài mà không làm vô hiệu toàn bộ hợp đồng.
• Về giới hạn hình thức: Thống nhất các quy định về hình thức hợp đồng điện tử tương đương với văn bản truyền thống; rà soát, bãi bỏ các yêu cầu công chứng, chứng thực hoặc đăng ký bắt buộc không cần thiết nhằm giảm chi phí giao dịch cho thương nhân.

3. Giải pháp nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật:

• Nhóm giải pháp đối với cơ quan nhà nước có thẩm quyền: Nâng cao chất lượng hoạt động xét xử của Tòa án và Trọng tài thương mại; tăng cường năng lực giám sát, kiểm soát của Cục Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng (VCCA), Hội đồng Cạnh tranh (VCC); tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra của các cơ quan quản lý thị trường.
• Nhóm giải pháp đối với các chủ thể xác lập hợp đồng: Nâng cao ý thức thượng tôn pháp luật và văn hóa kinh doanh của thương nhân; nâng cao hiểu biết pháp luật, ý thức tự bảo vệ và kỹ năng phản ánh, khiếu nại, khởi kiện của người tiêu dùng khi quyền lợi bị xâm phạm.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận:

• Luận án đã hệ thống hóa các vấn đề lý luận nền tảng liên quan đến hợp đồng thương mại và giới hạn tự do hợp đồng trong hoạt động thương mại.
• Xây dựng các định nghĩa khoa học về giới hạn tự do hợp đồng trong hoạt động thương mại và pháp luật về giới hạn tự do hợp đồng trong hoạt động thương mại.
• Phân tích và làm rõ các đặc điểm, nguyên tắc cốt lõi, cùng cấu trúc hình thức và nội dung của pháp luật điều chỉnh giới hạn tự do hợp đồng, tạo cơ sở lý luận hỗ trợ quá trình lập pháp tại Việt Nam.

Đóng góp về mặt thực tiễn:

• Phân tích, đánh giá toàn diện thực trạng các quy định pháp luật thực định Việt Nam điều chỉnh giới hạn tự do hợp đồng trên cả 3 phương diện: chủ thể, nội dung và hình thức hợp đồng.
• Chỉ ra những điểm bất cập, mâu thuẫn, chồng chéo cụ thể giữa các đạo luật then chốt (BLDS 2015, LTM 2005, Luật Cạnh tranh 2018, LBVQLNTD 2010) và những vướng mắc trong thực tiễn thi hành của cơ quan tư pháp và hành chính.
• Đề xuất hệ thống phương hướng và các nhóm giải pháp cụ thể sửa đổi, bổ sung các đạo luật có liên quan, đồng thời đưa ra các giải pháp thực thi đồng bộ từ phía cơ quan nhà nước và các chủ thể giao kết hợp đồng, bảo đảm tính tương thích với pháp luật quốc tế.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

• Do tính chất đa dạng và phức tạp của hoạt động thương mại, luận án tập trung nghiên cứu giới hạn tự do hợp đồng trên ba khía cạnh chung nhất (chủ thể, nội dung, hình thức) mà chưa thể đi sâu vào từng loại hợp đồng dịch vụ thương mại đặc thù chuyên ngành riêng biệt.
• Phạm vi nghiên cứu chủ yếu tập trung vào không gian pháp lý lãnh thổ Việt Nam với một số so sánh quốc tế mang tính điển hình.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Tiếp tục nghiên cứu chuyên sâu về cơ chế giới hạn tự do hợp đồng đối với các loại hình giao dịch thương mại mới phát sinh, đặc biệt là hợp đồng thương mại điện tử, hợp đồng thông minh (smart contract) trên nền tảng kỹ thuật số và công nghệ chuỗi khối (blockchain).
• Mở rộng nghiên cứu cơ chế giải quyết tranh chấp hợp đồng thương mại quốc tế khi có sự xung đột pháp luật về giới hạn tự do hợp đồng giữa các quốc gia.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn đối với nhiều đối tượng:

• Cơ quan lập pháp và cơ quan quản lý nhà nước: Cung cấp cơ sở khoa học và các kiến nghị cụ thể cho việc rà soát, sửa đổi, bổ sung Luật Thương mại 2005, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2010 và các văn bản hướng dẫn thi hành.
• Cơ quan tài phán và thực thi pháp luật (Thẩm phán, Trọng tài viên, Công chứng viên, Chấp hành viên): Hỗ trợ giải thích và áp dụng thống nhất các quy định về điều kiện hiệu lực của hợp đồng, xử lý điều khoản vô hiệu do vi phạm điều cấm của luật, trái đạo đức xã hội hoặc vi phạm pháp luật cạnh tranh, quản lý ngoại hối.
• Cơ sở đào tạo và nghiên cứu: Cung cấp nguồn tài liệu tham khảo hệ thống cho giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Luật Kinh tế, Luật Dân sự trong quá trình giảng dạy, học tập và nghiên cứu về pháp luật hợp đồng.
• Thương nhân và các tổ chức đại diện người tiêu dùng: Giúp các doanh nghiệp nhận diện rõ các giới hạn pháp lý cần tuân thủ khi soạn thảo, đàm phán hợp đồng, phòng tránh rủi ro pháp lý; đồng thời giúp người tiêu dùng hiểu rõ các quyền lợi được pháp luật bảo vệ trong các giao dịch có sử dụng hợp đồng theo mẫu.

Câu hỏi thường gặp

1. Bản chất của việc đặt ra giới hạn tự do hợp đồng trong hoạt động thương mại là gì?
   Giới hạn tự do hợp đồng không nhằm triệt tiêu quyền tự do kinh doanh hay quyền tự do ý chí của các bên, mà là sự can thiệp cần thiết của Nhà nước bằng pháp luật nhằm thiết lập ranh giới pháp lý bắt buộc, giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa lợi ích cá nhân của thương nhân với lợi ích chung của toàn xã hội, bảo vệ trật tự công cộng và bảo vệ bên yếu thế (như người tiêu dùng).

2. Pháp luật Việt Nam giới hạn tự do hợp đồng thương mại trên những phương diện cơ bản nào?
   Pháp luật giới hạn trên 3 phương diện chính: (i) Về chủ thể (yêu cầu năng lực hành vi, tư cách thương nhân, nghĩa vụ bắt buộc giao kết của đơn vị cung ứng dịch vụ công ích); (ii) Về nội dung (cấm vi phạm điều cấm của luật, trái đạo đức xã hội; kiểm soát đối tượng kinh doanh có điều kiện; kiểm soát hợp đồng theo mẫu; cấm thỏa thuận hạn chế cạnh tranh; cấm thanh toán bằng ngoại tệ trái phép); (iii) Về hình thức (bắt buộc lập thành văn bản, công chứng, chứng thực hoặc đăng ký đối với một số loại hợp đồng nhất định).

3. Tại sao các chủ thể cung cấp dịch vụ công ích hoặc tiện ích công cộng lại bị giới hạn quyền tự do lựa chọn đối tác?
   Các chủ thể cung ứng dịch vụ công ích (như điện, nước, y tế, viễn thông thiết yếu) thường nắm giữ vị trí độc quyền tự nhiên hoặc độc quyền nhà nước. Để bảo đảm quyền con người, quyền tiếp cận các dịch vụ sinh hoạt thiết yếu của mọi cá nhân, tổ chức trong xã hội, pháp luật buộc các đơn vị này phải chấp nhận giao kết hợp đồng khi có yêu cầu hợp lệ, không được tùy tiện từ chối đối tác.

4. Thỏa thuận sử dụng ngoại tệ trong hợp đồng thương mại tại Việt Nam chịu những giới hạn pháp lý nào?
   Theo quy định pháp luật về quản lý ngoại hối (Pháp lệnh Ngoại hối và các văn bản của Ngân hàng Nhà nước), trên lãnh thổ Việt Nam, mọi giao dịch, thanh toán,

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Những vẫn dé lý luận vẻ giới han tu do hợp đồng trong hoạt đồng, thương mại và pháp luất vé giới han tự do hop đẳng trong hoat động thương mai Chương 2. Thực trang pháp luật về giới hạn tư do hợp đẳng trong hoạt động, thương mại Chương 3. Phương hướng, giải pháp nhằm hoàn thiên pháp luật vả nâng cao "hiểu quả thí hành pháp ludt vẻ giới han tự do hợp đẳng trong hoạt động thương mai ở Việt Nam.

7 TONG QUAN TINH HÌNH NGHIÊN CỨU DE TÀI 1. TÔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI Giới hạn tw do hợp đồng là một trong những nội dung được nhiều học giả trong nước và ngoài nước quan tâm nghiên cứu. Nghiên cứu các công trinh là sách chuyên khảo, giáo trinh, ludn án, các bai đăng tạp chí ở trong nước vả ngoi nước có liên quan, NCS tập trung nhân xét và đánh giá sự liền quan của các công tình. nghiền cửa nay đối với nội dung của luên án theo những van để cơ bản sau đây.

Nhóm công trình nghiên cứu liên quan đến những vấn đề lý luận về giới hạn tự do hợp dong và pháp luật về giới hạn or do hop đồng trong hoạt động tưng mi Thứ nhất các công trình nghiên cứ liên quan đến khái niệm và đặc điểm hop đông trong hoạt động thương mai Trong cuốn sách chuyên khảo: “Một số hợp đồng đặc thù trong hoạt đông Thương mat và if năng đầm phản, soạn thdo do tác già Nguyễn Thi Dung làm chủ biên, Nha xuất bản (NXB) Công an nhân dân năm 2012, nhóm tác giả cho rằng khái niêm hợp đồng trong hoạt động thương mại mang tính chất tương đối vả chưa được luật hứa trong các văn bản quy pham pháp uất. Nhóm tác giã khẳng định khí BLDS (2005) được ban hành đã tao ra sự thống nhất trong việc điều chỉnh quan hệ hop đồng và các hop đồng phát sinh trong moi lĩnh vực cụ thể đều được điểu chỉnh. Hop đồng trong hoạt đông thương mai là mốt loại hop đồng dân sự nhưng nó có đặc trừng rigng Dựa trên những đặc trưng chỉ có trong hoạt động thương mai, nhóm tác giã đưa ra một khái niệm cụ thé về hợp đẳng trong hoạt động thương mai như sau: “Hop đẳng trong hoạt đông thương mat là sự thỏa thận giữa các thương nhân hoặc giữa thương nhân với người có liên quan về việc xác lập, thay đãi hoặc ché cit quyền và nghia vụ trong hoat đông thương mat của mabah Ngoài việc đưa ra khái niệm hop đồng trong hoạt đồng thương mai, công trình của nhóm tác giả còn để cập đến đặc trừng của loại hợp đẳng này như thành phản chủ thể, mục đích hợp đông va tính dén bù của hợp đông. Trong giáo trình “Ludt Thương mat Việt Nam - tập 2°, do tác gã Nguyễn Viết Ty va Nguyễn Thi Dung là đồng chủ biển, NXB Tu pháp năm 2017, các tắc giả thể hiện quan điểm của minh vẻ khải niệm hợp đồng trong hoạt động thương, mai dựa trên nhiễu tiêu chí khác nhau.

Các tác gid cùng thống nhất quan điểm: “Hop đồng trong lĩnh vực thương mai là hợp đồng dân sự đặc thì. Hop đồng dân 8 sựvà hop đồng trong lĩnh vực thương mat cỏ quan hệ biện ching và đây là mỗt quan lộ giữa cái chung và cái riêng. Trong đó, hop đồng dân sự là cái chung. cồn hop đồng trong lĩnh vực thương mat là cái riêng, Trong bai viết “Hop đồng thương mại và pháp luật về hợp đồng thương mat của môi số nuốc trên thé giới" của tae giã Vũ Thi Lan Anh được đăng trên tạp chi Luật học số 11 năm 2008, tác giả phân tích hợp đồngthương mại ở Việt Nam trước ngây 1/1/2006 và sau ngày 1/1/2006.

Trước ngây 1/1/2006, các hợp ding được phân biết thành hop đồng dân sự vả hop đồng lanh tế. Các quan hệ hop đồng kinh tế được điều chỉnh bởi Pháp lệnh hợp đồng kinh tế (1989), quan hệ hợp đồng dân. sự được điểu chỉnh bởi Pháp lệnh hợp đồng đến sự (1991) va từ ngày 1/7/1996 được điều chỉnh bằng BLDS (1995). Năm 2005, BLDS (2005) được ban hảnh va có hiệu lực từ ngày 1/1/2006.

Ké từ thời điểm này, khái niệm hợp dong kinh tế không, còn tổn tại. Moi hợp đồng đều được gọi chung là hợp đồng dân sự va chịu sự điều chỉnh của BLDS (2005). Cũng trong bai viết nay, tác gid còn tình bảy quan điểm về hợp đồng thương mai của các quốc gia khác nhau, thi dụ Bộ luật Thương mại Đức đã không đưa ra khái niệm hợp đồng thương mai, cũng không phân biết hop đồng thương mai và hợp đồng dân sư Những hợp đồng nào được xác lập từ hành wi thương mại sẽ chịu sự điều chỉnh của Bộ luật Thương mại. Để phân biết hành vi thương mại va với hành vi dân sự, Điểu 343 Bộ luật Thương mai Đức sắc định "hành vi thương mại là mọi hành vi của thương nhân gắn lién với việc tiến hành hoạt đồng kinh doanh của mình.

Ngoài ra, trong quy định của Bé luật Thương mai Đức còn quy định một số hành vi không phải do thương nhân thực hiện nhưng van mang bên chat của hành vi thương mại (Điểu 1), Bộ luật Thương mai Hoa Kỳ (UCC) cũng không đưa ra khải niệm cụ thể về giao dịch thương mại hay hợp đồng thương, mai, ma chỉ đưa ra những quy định về giao kết hợp dong, vẻ diéu kiện mua ban hàng hóa, các biện pháp đâm bảo mua bán hang hóa. Luét hợp ding của Trung Quốc (1999) thông nhất điều chỉnh moi hop đồng cho dù chúng phát sinh từ đời sống, tiêu ding hay sản xuất kinh doanh, nghĩa là cũng không có sự phân biệt hop đồng thương mại và hợp đẳng dân sự Bên canh đỏ, tác giả còn chỉ ra những đặc điểm cơ bản của hợp đẳng trong hoạt động thương mại được thể hiện qua các yếu. tổ như chủ thể (các bên hoặc it nhất một bén là thương nhân), tinh bẳi hoàn của hop đồng và mục đích tim kiếm lợi nhuận thường xuyên của các chủ thể, 9 Trong cuốn sách chuyên khảo “Một số vấn để cơ bản về hop đẳng thương mại đáp từng yêu câu hội nhập kinh tế quốc tổ”, do tac gia Vũ Quang lam chủ biên, NXB Bach Khoa Hà Nội năm 2016, tác giã không chỉ đưa ra khái niệm hợp đồng thương mai mà còn chỉ ra những đấc trưng cơ bản của hợp đồng thương mai vẻ chủ thể, về đôi tượng, pham vi hop ding. Đồng thời, tác giả cũng tập trung nghiên cứu và phân tích một sô hợp đồng thương mai thông dung trong điều kiện hội nhập, Giáo tình của Khoa luật, Trường đại học Tổng hợp Saint Petersburg “ÑluMapacKoE 'pdeo 34p}6e3ewix conpaM” (tam dich: Luật thương mat nước godt) với chủ biên là [Ionosponyno B.

SP, 2005, tr 235, khi nghiên cứu vẻ pháp luật của các nước theo truyền thống Anh Mỹ cho ring ở các nước nảy không có sự phân biét pháp luật dân sự với pháp luất thương mai và cũng không phân biết hành vi thường mại với hành vi dân sự, vì vay không có sự phân biệt khái niêm hợp đồng thương mai và hợp đồng dân sự Do đó các quy dinh vẻ pháp luật hợp đẳng được áp dụng chung thống nhất trong mọi lĩnh vực ‘Nhu vậy, khi bản về khái niệm về hợp đông trong hoạt động thương mại, các. công trinh nghiên cứu trong nước và ngoài nước déu chỉ ra rằng không có quy đính cụ thể của pháp luật về khái niệm hợp đồng trong hoạt động thương mại. ra khái niệm nảy của một số học giả vả trong quy định của một số quốc gia chỉ mang tính chất tương đối. Đôi với đặc điểm của hợp đông trong hoạt động thương.

"mai, các công trình déu chi ra những điểm đặc thù tạo nên sự khác biệt của loại hop đồng nay so với hợp đẳng dân sự Thứ hai, các công trành nghiên cứu liên quan đến khái niệm và đặc điểm pháp luật về giới hạn tự do hop đồng trong hoạt động thương mai ‘Theo quan điểm của các học gia trong nước va ngoài nước, khái niệm pháp luật VỀ giới han tu do hợp đồng trong hoat động thương mai là một nội dung chưa được pháp Iuét quy định cu thé Nhìn chung, các hoc giả nhìn nhân va đánh giá khái niềm. pháp luật về giới hạn t do hợp đồng nói chung và trong hoạt động thương mai nói tiếng được dựa trên cơ sở các quy định của pháp luật vẻ giới hạn quyên con người, trong đó có sử giới hạn quyển tự do lanh doanh, quyển tự do hợp đồng: - Bai vidt“Constitutional Limitations on Freedom of Contract: What can the German teach us (tam dich: Nhing hạn chế về tự do hop đồng trong Hiến pháp. Người Đức có thé day gì cho cining ta) của tác giã Raymond Youngs, Anglo — American Law Review 29 năm 2000, đưa ra những trường hợp phải han chế tự do 10 hợp đồng trên cơ sở quy định pháp luật của CHLB Đức, Vương quốc Anh, Công ude Châu Âu về quyên con người Ở CHLB Đức, việc hạn chế tự do hợp dong được thể hiện trong Hiển pháp, đặc biệt trong trường hợp không có sự nhất quán. giữa các quy định.

Trong pháp luật của Vương quốc Anh, việc han chế tự do hop đồng dua trên các quyền cơ bản của cá nhân và các quy định của hợp đồng, Quyền cơ ban của cả nhân được đặt ra nhưng cũng cần phải có những giới hạn quyển cơ bên nảy trong mỗi quan hệ với mỗi quan hệ khác, Trong Công ước Châu Âu về quyển con người, quyển tư do ký kết hợp ding được coi là một nội dung quan trọng của Công ước. Tuy vậy, điều này cũng bị hạn chế khi một giao dich bị coi là Vô hiểu, nếu trái với đạo đức tắt dep (good morality) - Cũng tương đẳng với quan điểm nêu trên, trong bai viết “Reasons for limiting #eedom of Contract: Questions of philosophy and policy” (tan dịch Những nguyên nhân han chế tự do hợp đồng: Các vẫn đả If luận và chính sách) của tác giả Peter Cseme (2003)! cũng thể hiện quan điểm cho rằng các quy định của pháp luật để giới han tự do hợp đông của chủ thể là cẩn thiết, đặc biệt khi luật hop dong được đặt trong mồi liên quan tới một tập hợp rộng lớn các giá trị kinh tế, xã hội va chính trị. Mặc di tự do kinh tế trong nên kink tế hiện đại vẫn được để cao, nhưng tác giả nhận thay vẫn còn tôn tại nhiều “vấn để guy phạm rắc rắt và có. khả năng gậy chia rế”, nghĩa là các quy định của pháp luật hợp đồng không phủ hợp với sự phát triển anh tế, chính trị và sã hội.