Giáo trình lý thuyết mô đun: Vi sinh II

Giáo trình lý thuyết mô đun Vi sinh II ngành Kỹ thuật xét nghiệm Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa

• Tác giả: Mai Văn Bảy
• Trường học: Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa
• Chuyên ngành: Kỹ thuật xét nghiệm
• Đề tài: Giáo trình lý thuyết mô đun: Vi sinh II
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Thanh Hóa

Tóm tắt

I. Tổng quan giáo trình Vi sinh II Kỹ thuật xét nghiệm Thanh Hóa

Giáo trình Vi sinh II ngành Kỹ thuật xét nghiệm là học liệu cốt lõi tại Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa. Bộ môn Xét nghiệm Y học biên soạn tài liệu theo Quyết định số 844 ban hành năm 2024. Cấu trúc chương trình bám sát khung đào tạo cao đẳng chính quy và văn bằng hai. Mục tiêu chính là cung cấp nền tảng lý thuyết vi sinh lâm sàng vững chắc. Học viên được tiếp cận các kiến thức căn bản về hình thể, cấu trúc và đặc tính sinh học của nhiều chủng vi sinh vật. Nội dung học phần phân chia thành mười lăm bài học chuyên đề. Từng bài giảng tập trung vào các nhóm vi khuẩn nguy hiểm như trực khuẩn uốn ván, dịch hạch, bạch hầu và trực khuẩn mủ xanh. Giáo trình còn giảng dạy chi tiết phương pháp xét nghiệm vi khuẩn lao và hủi. Tài liệu chú trọng rèn luyện kỹ năng thực hành song song với lý thuyết. Quy chuẩn an toàn sinh học phòng xét nghiệm luôn được nhấn mạnh hàng đầu. Việc nắm vững học phần giúp kỹ thuật viên tương lai có nhận thức toàn diện về tác nhân gây bệnh nhiễm trùng. Đây là cơ sở then chốt để phục vụ kiểm soát dịch bệnh và hỗ trợ điều trị.

1.1. Mục tiêu đào tạo mô đun Vi sinh II ngành Kỹ thuật xét nghiệm

Mô đun Vi sinh II trang bị kiến thức chuẩn mực cho sinh viên ngành y. Người học cần nhận diện chuẩn xác hình thái và đặc tính bắt màu của vi sinh vật. Từng quy trình chẩn đoán tác nhân nhiễm khuẩn được hướng dẫn chi tiết. Học viên rèn luyện tác phong làm việc vô khuẩn trong môi trường y tế. Kỹ năng làm việc độc lập và phối hợp nhóm được chú trọng phát triển. Sau khi hoàn thành khóa học, sinh viên vận dụng linh hoạt kỹ thuật chuyên môn vào công tác lâm sàng. Đạo đức nghề nghiệp và ý thức an toàn sinh học luôn được đề cao tuyệt đối. Tài liệu tạo nền tảng vững vàng cho kỹ thuật viên xét nghiệm tương lai.

1.2. Khung chương trình đào tạo của Cao đẳng Y tế Thanh Hóa

Khung chương trình Vi sinh II được biên soạn với cấu trúc mười lăm bài học khoa học. Nội dung bao quát toàn diện các kỹ thuật phân lập vi khuẩn y học trọng yếu. Người học được nghiên cứu từ cầu khuẩn Gram dương, Gram âm đến trực khuẩn ái khí và kỵ khí. Giáo trình lồng ghép chặt chẽ các bài thực hành cấy dịch sinh học như nước tiểu, máu, mủ và dịch não tủy. Kỹ thuật chẩn đoán huyết thanh bệnh nhiễm virus cũng được giới thiệu bài bản. Tài liệu đáp ứng nghiêm ngặt thông tư đào tạo của Bộ Lao động Thương binh Xã hội. Cấu trúc học phần tạo mạch kiến thức logic, giúp sinh viên tiếp thu bài học dễ dàng và hiệu quả.

II. Phân tích khó khăn phân lập vi khuẩn ngành Kỹ thuật xét nghiệm

Phân lập vi sinh vật lâm sàng đối mặt với vô vàn thách thức kỹ thuật. Vi khuẩn gây bệnh thường có hình thái tương đồng trên kính hiển vi quang học. Sự biến đổi tính chất bắt màu Gram dễ dẫn tới chẩn đoán sai lệch. Điển hình như phế cầu khuẩn và liên cầu khuẩn có nhiều đặc điểm vi thể gần giống nhau. Cả hai chủng đều là cầu khuẩn Gram dương xếp chuỗi hoặc đôi. Hiện tượng khuẩn lạc thay đổi hình thái sau 24 đến 48 giờ nuôi cấy gây khó khăn lớn cho người thực hiện. Mẫu bệnh phẩm lâm sàng thường chứa hệ vi sinh vật hỗn hợp phức tạp. Nguy cơ tạp khuẩn lấn át vi khuẩn gây bệnh luôn ở mức rất cao. Ngoài ra, việc bảo quản chủng vi khuẩn giữ giống cũng gặp nhiều trở ngại. Phế cầu rất dễ bị mất vỏ và chuyển từ dạng S sang dạng R khi lưu giữ lâu ngày. Tình trạng kháng thuốc kháng sinh gia tăng nhanh chóng làm phức tạp hóa quá trình điều trị. Kỹ thuật viên thiếu kinh nghiệm sẽ khó phân định tác nhân gây bệnh chính xác nếu không thực hiện đầy đủ thử nghiệm sinh hóa chuyên sâu.

2.1. Phức tạp trong phân biệt đặc tính sinh học vi khuẩn

Nhiều loài vi khuẩn sở hữu đặc tính sinh học tương tự nhau trên môi trường nuôi cấy. Điển hình là việc phân biệt giữa phế cầu khuẩn và các chủng liên cầu tan máu. Trên môi trường thạch máu, cả hai loài đều tạo ra vòng tan máu alpha màu xanh lục đặc trưng. Khuẩn lạc phế cầu ban đầu tròn bóng như giọt sương nhưng sau đó xẹp lõm ở trung tâm. Sự thay đổi hình thái này dễ gây nhầm lẫn nếu quan sát không kỹ lưỡng. Thêm vào đó, điều kiện nuôi cấy đòi hỏi nồng độ khí trường nghiêm ngặt từ năm đến mười phần trăm CO2. Nhiệt độ ấm 37 độ C phải được kiểm soát liên tục. Sai sót trong khâu ủ ấm sẽ làm ức chế sự phát triển của vi khuẩn mục tiêu.

2.2. Nguy cơ lây nhiễm chéo và rủi ro an toàn sinh học

Phòng xét nghiệm vi sinh luôn tiềm ẩn nguy cơ phơi nhiễm tác nhân nguy hiểm. Trực khuẩn uốn ván, dịch hạch hay mủ xanh đều là các mầm bệnh có độc lực cao. Sinh viên thao tác sai quy trình rất dễ gây phát tán mầm bệnh ra môi trường xung quanh. Việc sử dụng que cấy, đèn cồn hoặc tủ an toàn sinh học không đúng kỹ thuật tạo ra khí dung chứa vi khuẩn. Sự bất cẩn khi xử lý dụng cụ bẩn đe dọa trực tiếp đến an toàn của nhân viên y tế. Hóa chất khử khuẩn như Presept nếu pha sai nồng độ sẽ làm mất tác dụng tiêu diệt vi khuẩn. Do đó, việc kiểm soát nhiễm khuẩn đòi hỏi tinh thần kỷ luật và tính chuẩn xác tuyệt đối.

III. Phương pháp xét nghiệm chuẩn trong giáo trình Vi sinh II

Giáo trình Vi sinh II đề xuất quy trình xét nghiệm chuẩn hóa và chặt chẽ. Kỹ thuật viên áp dụng kết hợp phương pháp soi tươi, nhuộm Gram và thử nghiệm sinh hóa. Nhuộm Gram giúp định hướng hình thể và phân loại thành vách tế bào vi khuẩn. Để phân biệt phế cầu và liên cầu, người thực hiện sử dụng thử nghiệm Neufeld với mật hoặc muối mật. Thử nghiệm tính nhạy cảm với optochin được tiến hành để xác định chính xác chủng vi khuẩn mục tiêu. Các môi trường dinh dưỡng bổ sung máu được sử dụng để nuôi cấy trong khí trường CO2 tiêu chuẩn. Bên cạnh đó, kỹ thuật nuôi cấy bệnh phẩm chuyên biệt được thực hiện theo đúng hướng dẫn. Quy trình cấy máu, cấy nước tiểu, cấy mủ và dịch não tủy tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc vô trùng. Sinh viên phải vận hành thành thạo tủ an toàn sinh học cấp hai nhằm ngăn ngừa lây nhiễm. Sau khi xác định vi khuẩn thuần khiết, kỹ thuật kháng sinh đồ được tiến hành để lựa chọn thuốc điều trị. Mọi trang thiết bị và hóa chất như thuốc nhuộm, nước muối sinh lý đều phải đạt chuẩn chất lượng.

3.1. Kỹ thuật nuôi cấy định danh và thử nghiệm sinh hóa

Quy trình định danh bắt đầu từ việc lựa chọn môi trường nuôi cấy thích hợp. Bệnh phẩm được cấy ria trên thạch dinh dưỡng hoặc thạch máu. Đĩa cấy được ủ trong tủ ấm 37 độ C với nồng độ năm đến mười phần trăm CO2. Sau 18 đến 48 giờ, kỹ thuật viên tiến hành chọn lọc các khuẩn lạc thuần khiết. Các thử nghiệm sinh hóa đặc hiệu được thực hiện ngay sau đó. Thử nghiệm optochin và nghiệm pháp Neufeld giúp xác định nhanh chóng phế cầu khuẩn. Phản ứng ngưng kết trên phiến kính hỗ trợ phân loại kháng nguyên vỏ vi khuẩn. Kết quả sinh hóa giúp xác định chính xác tên chi và loài vi sinh vật gây bệnh.

3.2. Thực hành kỹ thuật kháng sinh đồ và kiểm soát vô trùng

Kỹ thuật kháng sinh đồ đóng vai trò quyết định trong việc định hướng điều trị. Sau khi phân lập vi khuẩn, kỹ thuật viên đặt các khoanh giấy kháng sinh lên mặt thạch. Đường kính vòng ức chế sinh trưởng biểu thị mức độ nhạy cảm hoặc kháng thuốc. Song song đó, công tác kiểm soát vô khuẩn phải được duy trì liên tục. Lam kính, que cấy và giá đỡ ống nghiệm cần được làm sạch tuyệt đối trước khi sử dụng. Dụng cụ bẩn sau xét nghiệm được ngâm khử khuẩn trong dung dịch Presept ít nhất năm phút. Đèn cồn và tủ an toàn sinh học cấp hai được vận hành liên tục trong suốt buổi thực hành. Quy trình này bảo vệ tối đa sức khỏe nhân viên y tế.

IV. Ứng dụng thực tiễn của giáo trình Vi sinh II Kỹ thuật xét nghiệm

Giáo trình Vi sinh II giữ vai trò then chốt trong chương trình đào tạo y khoa. Kiến thức từ mô đun được áp dụng trực tiếp tại các cơ sở khám chữa bệnh. Kỹ thuật viên sau khi tốt nghiệp có thể triển khai thành thạo các kỹ thuật phân lập vi khuẩn. Quá trình nuôi cấy bệnh phẩm từ nước tiểu, máu, mủ và dịch não tủy giúp phát hiện sớm mầm bệnh truyền nhiễm nguy hiểm. Báo cáo kết quả vi sinh chính xác tạo tiền đề cho bác sĩ xây dựng phác đồ điều trị hiệu quả. Việc thực hiện kháng sinh đồ chuẩn xác góp phần ngăn chặn tình trạng kháng kháng sinh đang lan rộng. Không những thế, giáo trình rèn luyện cho sinh viên ý thức tuân thủ an toàn sinh học và kiểm soát nhiễm khuẩn bệnh viện. Học viên hình thành phong cách làm việc cẩn trọng, tỉ mỉ và trách nhiệm cao. Sự chuẩn hóa trong công tác đào tạo của Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa đáp ứng nhu cầu nhân lực y tế chất lượng cao. Đây là tài liệu giảng dạy và tham khảo vô cùng giá trị cho ngành y học hiện đại.

4.1. Nâng cao năng lực xét nghiệm vi sinh tại các bệnh viện

Học phần cung cấp đội ngũ kỹ thuật viên vững chuyên môn cho hệ thống y tế tuyến cơ sở và trung ương. Cán bộ xét nghiệm thành thạo quy trình thao tác chuẩn từ khâu nhận mẫu đến trả kết quả. Năng lực nhận diện sớm các chủng vi khuẩn nguy hiểm giúp ngăn chặn kịp thời các đợt bùng phát dịch bệnh. Kỹ thuật viên tự tin vận hành các trang thiết bị hiện đại như tủ an toàn sinh học và tủ ấm khí trường. Việc định danh chính xác tác nhân vi khuẩn hỗ trợ bác sĩ kê đơn kháng sinh đích hợp lý. Điều này rút ngắn thời gian điều trị và nâng cao tỷ lệ hồi phục cho người bệnh.

4.2. Giá trị tham khảo chuyên môn cho giảng viên và sinh viên

Giáo trình Vi sinh II là cẩm nang học tập giá trị cho sinh viên ngành y khoa. Tài liệu tổng hợp kiến thức thực nghiệm từ những giảng viên giàu kinh nghiệm tại Thanh Hóa. Các bài giảng trình bày logic, mạch lạc, dễ nhớ và dễ ứng dụng vào phòng thí nghiệm. Giảng viên sử dụng giáo trình làm khung chuẩn mực để giảng dạy và đánh giá năng lực người học. Ngoài hệ cao đẳng chính quy, tài liệu còn phục vụ đắc lực cho các lớp đào tạo liên thông và văn bằng hai. Cuốn sách không ngừng được cập nhật để bắt kịp các bước tiến mới của ngành vi sinh y học thế giới.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình lý thuyết mô đun Vi sinh II (Mã mô đun: MH33) là tài liệu giảng dạy và học tập chuyên ngành dành cho sinh viên ngành Kỹ thuật Xét nghiệm trình độ Cao đẳng chính quy và hệ Văn bằng 2. Tài liệu được ban hành chính thức theo Quyết định số 844 ngày 18 tháng 9 năm 2024 của Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa, xuất bản năm 2025. Ban biên soạn giáo trình gồm các giảng viên thuộc Bộ môn Xét nghiệm Y học: ThS. Mai Văn Bảy (Chủ biên), ThS. Mai Thị Hiếu và ThS. Lê Thị Thường.

Trong chương trình đào tạo, mô đun Vi sinh II thuộc khối kiến thức chuyên ngành bắt buộc, được xây dựng dựa trên khung chương trình đào tạo năm 2021 của nhà trường và Thông tư số 03/2017/BLĐTBXH ngày 01 tháng 3 năm 2017 của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội.

Mục tiêu học tập của mô đun được chuẩn hóa trên ba phương diện:

• Về kiến thức: Sinh viên trình bày được các đặc điểm hình thể, tính chất bắt màu, sức đề kháng, cấu trúc kháng nguyên, độc lực, đường lây truyền và khả năng gây bệnh của các vi sinh vật gây bệnh truyền nhiễm; nắm vững nguyên lý các phản ứng sinh vật hóa học và quy trình xét nghiệm chẩn đoán vi khuẩn, virus từ các mẫu bệnh phẩm khác nhau.
• Về kỹ năng: Vận dụng quy trình nuôi cấy, phân lập, định danh vi khuẩn; thực hiện chẩn đoán huyết thanh học bệnh do virus; triển khai các biện pháp vô trùng và kiểm soát nhiễm khuẩn trong hoạt động nghề nghiệp.
• Về năng lực tự chủ và trách nhiệm: Rèn luyện tác phong thận trọng, tỉ mỉ, trung thực, nghiêm túc khi thực hiện thao tác kỹ thuật độc lập hoặc phối hợp làm việc nhóm tại phòng xét nghiệm.

Giáo trình được cấu trúc thành 15 bài học chuyên đề, tiếp cận theo hướng tích hợp giữa lý thuyết sinh học vi sinh vật với quy trình kỹ thuật xét nghiệm chuẩn và bảng kiểm dạy học lâm sàng.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Giáo trình bao quát 15 bài học, trong đó các chủ đề trọng tâm thể hiện tiến trình từ vi sinh vật chuyên biệt đến xét nghiệm bệnh phẩm hệ thống:

• Bài 1: Trực khuẩn uốn ván (Clostridium tetani): Tập trung vào đặc điểm trực khuẩn kỵ khí tuyệt đối sinh nha bào, ngoại độc tố tetanospasmin hướng thần kinh gây co giật cơ, quy trình nuôi cấy trên thạch máu kỵ khí, đặc điểm catalase âm tính và nguyên tắc chẩn đoán nhiễm trùng kỵ khí qua tính chất mủ, sinh hơi.
• Bài 2: Trực khuẩn dịch hạch (Yersinia pestis) và Bạch hầu (Corynebacterium diphtheriae): Trình bày Y. pestis (trực khuẩn Gram âm bắt màu đậm hai cực, khuẩn lạc hình trứng ốp lết, kháng nguyên độc lực F1, V, W, quy chuẩn an toàn sinh học cấp III) và C. diphtheriae (trực khuẩn Gram dương hình chùy chứa hạt nhiễm sắc bắt màu khi nhuộm Albert hoặc Neisser, nuôi cấy trên môi trường thạch máu chứa kali tellurit sinh khuẩn lạc màu đen).
• Bài 3: Phân lập cầu khuẩn Gram dương: Định danh tụ cầu (Staphylococcus aureus với men coagulase, lên men đường manitol trên thạch Chapman, kháng nguyên Protein A; phân biệt với S. epidermidis và S. saprophyticus qua tính nhạy cảm Novobiocin); liên cầu (Streptococcus nhóm A, B, D và Enterococcus dựa trên kháng nguyên carbohydrat C, kiểu tan máu α, β, γ, thử nghiệm CAMP, thử nghiệm bile esculin); phế cầu (Streptococcus pneumoniae với song cầu hình ngọn nến, tan trong muối mật qua thử nghiệm Neufeld và nhạy cảm Optochin với đường kính vòng vô khuẩn ≥ 14 mm).
• Bài 4: Phân lập cầu khuẩn Gram âm: Phân biệt não mô cầu (Neisseria meningitidis) và lậu cầu (Neisseria gonorrhoeae). Cả hai đều là song cầu Gram âm hình hạt cà phê, đòi hỏi khí trường 5–10% CO2 và môi trường thạch chocolate hoặc Thayer-Martin; phân biệt dựa trên tính chất lên men đường trên môi trường CTA (não mô cầu lên men glucose và maltose; lậu cầu chỉ lên men glucose).
• Bài 8 & 9: Kỹ thuật soi tươi và kỹ thuật kháng sinh đồ: Giới thiệu nguyên lý khảo sát khả năng di động của vi sinh vật và phương pháp thử nghiệm độ nhạy cảm của vi khuẩn với kháng sinh để định hướng phác đồ điều trị.
• Bài 10 đến 14: Kỹ thuật cấy các loại bệnh phẩm: Hệ thống hóa kỹ thuật lấy, bảo quản và quy trình cấy tìm vi khuẩn gây bệnh từ nước tiểu, máu, mủ, phân và dịch não tủy.
• Bài 15: Chẩn đoán huyết thanh bệnh nhiễm virus: Giới thiệu nguyên lý phát hiện kháng nguyên và kháng thể đặc hiệu trong bệnh nhiễm virus.

Progression logic (tiến trình logic) của tài liệu đi từ vi sinh học mô tả từng tác nhân gây bệnh cụ thể (hình thái, nuôi cấy, sinh hóa), chuyển tiếp sang các kỹ thuật xét nghiệm công cụ (soi tươi, kháng sinh đồ), và kết thúc bằng quy trình phân tích bệnh phẩm đa tác nhân theo hội chứng lâm sàng.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Lý thuyết hình thái và vách tế bào: Phân loại vi sinh vật dựa trên cấu trúc vách tế bào qua kỹ thuật nhuộm Gram, nhuộm đơn xanh methylen và các phương pháp nhuộm đặc biệt tìm hạt nhiễm sắc (Albert, Neisser) hoặc thể vi khuẩn dịch hạch (Wayson).
• Nguyên lý chuyển hóa và enzym sinh hóa: Xác định vi khuẩn bằng hệ thống enzym nội bào và ngoại bào: catalase phân giải H2O2, coagulase làm đông huyết tương thỏ, cytochrome oxidase oxy hóa tetramethyl-p-phenylenediamine hydrochloride, và men thủy phân esculin khi có mặt muối mật.
• Sinh học miễn dịch và độc lực: Cấu trúc kháng nguyên vỏ (polysaccharid ở phế cầu và não mô cầu), kháng nguyên thân O, kháng nguyên lông H, cùng các cơ chế tác động của ngoại độc tố protein và nội độc tố lipopolysaccharid (LPS).

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng thao tác kỹ thuật (Technical skills): Thao tác nhuộm tiêu bản đúng quy trình; kỹ thuật ria cấy phân vùng tạo khuẩn lạc thuần; vận hành tủ ấm kiểm soát nồng độ 5–10% CO2; kỹ thuật ly tâm dịch não tủy vô trùng ở tốc độ 3.000 vòng/phút trong 10 phút.
• Kỹ năng phân tích (Analytical skills): Nhận diện hình thái khuẩn lạc (kích thước, bờ, sắc tố, dạng S, quầng tan máu α, β); đọc và biện giải kết quả thử nghiệm sinh vật hóa học trên môi trường CTA, giấy thử ONPG, khoanh giấy kháng sinh và sinh phẩm chẩn đoán.
• Năng lực thực hành nghề nghiệp (Practical competencies): Xử lý an toàn mẫu bệnh phẩm nguy hiểm; thu gom, phân loại rác thải y tế và khử khuẩn dụng cụ xét nghiệm bằng dung dịch Presept (pha 7 viên 2,5 g trong 1 lít nước, ngâm tối thiểu 5 phút).

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình được xây dựng theo mô hình sư phạm tích hợp, kết hợp việc cung cấp kiến thức bệnh sinh học với các bảng chỉ dẫn kỹ thuật xét nghiệm từng bước.

Hệ thống bài học được thiết kế bám sát các dạng bệnh phẩm lâm sàng thực tế thông qua các tình huống lấy mẫu cụ thể:

• Lấy dịch mủ từ đáy tổn thương hoặc hút dịch sâu trong nghi ngờ nhiễm trùng kỵ khí do C. tetani.
• Kỹ thuật chọc hút hạch viêm hoặc lấy dịch hút khí - phế quản đối với các thể lâm sàng của Y. pestis.
• Phân tích dịch niệu đạo sáng sớm ở nam giới và dịch cổ tử cung qua mỏ vịt ở nữ giới để phát hiện lậu cầu.

Cấu trúc đào tạo thực hành được định lượng hóa rõ ràng thông qua hai công cụ bổ trợ chính:

1. Bảng kiểm dạy - học: Liệt kê chi tiết tiêu chuẩn đạt cho từng bước từ khâu chuẩn bị bảo hộ lao động (áo blouse, mũ trùm, khẩu trang, dép sục, rửa tay 6 bước thường quy, mang găng vô khuẩn), chuẩn bị máy móc, môi trường, đến từng thao tác phân lập cụ thể.
2. Thang điểm lượng giá: Phân chia trọng số điểm cụ thể (thang điểm 0 - 1 - 2) cho từng công đoạn thực hành, giúp giảng viên đánh giá chính xác kỹ năng của sinh viên, đồng thời cung cấp tiêu chí rõ ràng để sinh viên tự đánh giá chéo.

Về phương pháp tự học, tài liệu khuyến nghị người học lập sơ đồ chẩn đoán logic cho từng nhóm vi sinh vật, ghi nhớ các mốc định danh sinh hóa then chốt (ví dụ: phản ứng phân biệt tụ cầu bằng coagulase, phân biệt liên cầu và phế cầu bằng tính nhạy cảm optochin và tính tan trong mật). Sinh viên được yêu cầu trả lời hệ thống câu hỏi lượng giá trắc nghiệm và câu hỏi Đúng/Sai ở cuối mỗi bài để củng cố lý thuyết.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Giáo trình Vi sinh II thể hiện các nội dung cập nhật chuyên ngành phù hợp với yêu cầu thực tiễn của công tác xét nghiệm y tế:

• Bám sát quy chuẩn chương trình đào tạo hiện hành: Nội dung bài giảng được chuẩn hóa dựa trên chương trình đào tạo năm 2021 của Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa và khung quy định chuyên môn tại Thông tư 03/2017/BLĐTBXH, đảm bảo tính liên thông và tính pháp lý của trình độ cao đẳng.
• Tích hợp các phương pháp chẩn đoán phối hợp: Bên cạnh kỹ thuật nuôi cấy và thử nghiệm sinh hóa cổ điển, giáo trình bổ sung các phương pháp chẩn đoán hiện đại như kỹ thuật sinh học phân tử (PCR) và phản ứng ngưng kết hạt latex. Tài liệu chỉ rõ giá trị ứng dụng của PCR trong việc phát hiện não mô cầu (N. meningitidis) và phế cầu (S. pneumoniae) trong các trường hợp bệnh nhân đã sử dụng kháng sinh trước đó khiến việc nuôi cấy thông thường cho kết quả âm tính.
• Gắn kết quy trình xét nghiệm với thực tế điều trị và kiểm soát nhiễm khuẩn: Giáo trình chú trọng tính năng kháng thuốc của vi sinh vật trong môi trường y tế (như S. aureus kháng β-lactam thông qua sinh enzym β-lactamase, N. gonorrhoeae kháng penicillin), từ đó làm rõ vai trò của kỹ thuật làm kháng sinh đồ trong việc hướng dẫn sử dụng kháng sinh.
• Tuân thủ quy chuẩn an toàn sinh học: Tài liệu đưa vào các yêu cầu vận hành nghiêm ngặt đối với mầm bệnh tối nguy hiểm, bao gồm nguyên tắc xử lý trong buồng an toàn sinh học cấp III đối với Yersinia pestis và tủ an toàn sinh học cấp II đối với các cầu khuẩn lây truyền qua đường hô hấp.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình Vi sinh II được biên soạn cho các đối tượng chuyên môn sau:

• Sinh viên chuyên ngành Kỹ thuật Xét nghiệm y học: Phục vụ trực tiếp cho sinh viên năm thứ hai hoặc năm thứ ba thuộc hệ Cao đẳng chính quy và hệ Cao đẳng văn bằng 2. Để tiếp thu tốt học phần này, sinh viên cần hoàn thành các học phần điều kiện tiên quyết bao gồm: Vi sinh đại cương (Vi sinh I), Sinh học tế bào, Hóa sinh y học và các kỹ thuật vô khuẩn cơ bản trong phòng thí nghiệm.
• Giảng viên bộ môn Xét nghiệm Y học: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy lý thuyết thống nhất, xây dựng kế hoạch bài giảng thực hành, thiết kế trạm thi thực hành theo mô hình OSCE/OSPE dựa trên bảng kiểm chuẩn và thang điểm lượng giá đã được hội đồng chuyên môn phê duyệt.
• Kỹ thuật viên xét nghiệm tại các cơ sở y tế: Tài liệu là nguồn tham khảo phục vụ tra cứu quy trình kỹ thuật nuôi cấy, phân lập vi khuẩn từ các bệnh phẩm lâm sàng, hỗ trợ rà soát các tiêu chuẩn định danh sinh vật hóa học và quy trình kiểm soát chất lượng tại các phòng xét nghiệm vi sinh.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình được thiết kế chuẩn mực cho sinh viên hệ Cao đẳng Kỹ thuật Xét nghiệm (chính quy và văn bằng 2), giảng viên chuyên ngành vi sinh y học, và các kỹ thuật viên xét nghiệm cần tra cứu quy trình chẩn đoán vi khuẩn, virus.

2. Cần kiến thức nền nào để học mô đun này?

Người học cần hoàn thành mô đun Vi sinh I (hoặc Vi sinh đại cương), nắm vững kỹ thuật nhuộm Gram, nguyên lý thao tác vô trùng, cấu trúc tế bào vi khuẩn và cách sử dụng kính hiển vi quang học.

3. Điểm khác biệt của giáo trình này so với các tài liệu vi sinh đại cương là gì?

Tài liệu tập trung trực tiếp vào quy trình phân lập, định danh chi tiết từng loài vi khuẩn cụ thể trên môi trường chuyên biệt, gắn kèm bảng kiểm thao tác kỹ thuật và thang điểm lượng giá chi tiết cho từng bước xét nghiệm lâm sàng.

4. Làm sao để tự học hiệu quả với giáo trình này?

Người học nên kết hợp học lý thuyết đặc điểm vi sinh vật với việc vẽ sơ đồ thuật toán định danh (dựa trên tính chất bắt màu Gram, thử nghiệm enzym và phản ứng lên men đường); đồng thời đối chiếu các thao tác chuẩn bị và kỹ thuật với bảng kiểm trước khi thực hành.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo giáo trình không?

Giáo trình tích hợp sẵn hệ thống câu hỏi lượng giá lý thuyết (trắc nghiệm, câu hỏi Đúng/Sai), bảng kiểm dạy - học và thang điểm lượng giá thực hành chi tiết ở cuối mỗi bài học trọng tâm.

---

Kết luận

Giáo trình Vi sinh II của Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa cung cấp hệ thống kiến thức lý thuyết chuyên môn và quy trình thực hành xét nghiệm vi sinh lâm sàng hoàn chỉnh, đáp ứng đúng chuẩn đầu ra của ngành Kỹ thuật Xét nghiệm trình độ Cao đẳng.

Lộ trình học tập khuyến nghị dành cho sinh viên bao gồm:

1. Tiếp thu đặc điểm sinh học và khả năng gây bệnh của từng nhóm vi sinh vật.
2. Nắm vững nguyên lý và tiêu chuẩn chẩn đoán sinh vật hóa học.
3. Rèn luyện kỹ năng thực hành phân lập và đọc kết quả theo bảng kiểm dạy - học.
4. Ứng dụng quy trình xét nghiệm vào từng nhóm bệnh phẩm chuyên biệt và đánh giá mức độ nhạy cảm kháng sinh.

Tài liệu là căn cứ chuyên môn giúp người học hình thành năng lực chẩn đoán vi sinh vật chính xác, đảm bảo công tác vô khuẩn và an toàn sinh học trong thực hành y tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH THANH HÓA TRƯỜNG CAO ĐẲNG Y TẾ GIÁO TRÌNH LÝ THUYẾT MÔ ĐUN: VI SINH II NGÀNH: KỸ THUẬT XÉT NGHIỆM TRÌNH ĐỘ: CAO ĐẲNG CHÍNH QUY Ban hành kèm theo Quyết định số 844 ngày 18 tháng 9 năm 2024 của Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa Thanh hóa, năm 2025 TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể được phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích về đào tạo và tham khảo. Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm. LỜI GIỚI THIỆU Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hoá có bề dày lịch sử đào tạo các thế hệ cán bộ Y - Dược, xây dựng và phát triển hơn 65 năm. Hiện nay, Nhà trường đã và đang đổi mới về nội dung, phương pháp và lượng giá học tập của học sinh, sinh viên nhằm không ngừng nâng cao chất lượng đào tạo.

Để có tài liệu giảng dạy thống nhất cho giảng viên và tài liệu học tập cho học sinh, sinh viên; Đảng uỷ - Ban Giám hiệu Nhà trường chủ trương biên soạn tập bài giảng của các chuyên ngành mà Nhà trường đã được cấp phép đào tạo. Tập bài giảng Vi sinh II được các giảng viên Bộ môn Xét nghiệm Y học biên soạn dùng cho hệ Cao đẳng chính quy, văn bằng 2, ngành Xét nghiệm dựa trên chương trình đào tạo của Trường ban hành năm 2021, Thông tư 03/2017/BLĐTBXH ngày 01 tháng 3 năm 2017 của Bộ trưởng Bộ Lao động thương binh xã hội. Mô đun Vi sinh II giúp cho người học nắm được các đặc điểm hình thể, tính chất bắt màu, quy trình chẩn đoán xét nghiệm tác nhân gây bệnh. Sinh viên được thực hành nhóm, thực hành độc lập, đảm bảo an toàn sinh học.

Mô đun “Vi sinh II” giúp học viên sau khi ra trường có thể vận dụng tốt các kiến thức đã học về Vi sinh y học để chẩn đoán xét nghiệm và phòng chống các tác nhân gây nhiễm trùng, đảm bảo công tác vô khuẩn trong hoạt động nghề nghiệp. Tuy nhiên trong qua trình biên soạn tập bài giảng không thể tránh khỏi những thiếu sót. Tập thể biên soạn xin ghi nhận các ý kiến đóng góp xây dựng của các nhà quản lý, đồng nghiệp, độc giả và học sinh, những người sử dụng cuốn sách này để nghiên cứu bổ sung cho tập bài giảng ngày càng hoàn thiện hơn. Thanh Hóa, năm 2025 Tham gia biên soạn 1.

Mai Văn Bảy Chủ biên 2. Mai Thị Hiếu 3. Lê Thị Thường 1 MỤC LỤC LỜI GIỚI THIỆU. 2 GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN.

3 BÀI 1: TRỰC KHUẨN UỐN VÁN. 4 BÀI 2: TRỰC KHUẨN DỊCH HẠCH, BẠCH HẦU. 7 BÀI 3: PHÂN LẬP CẦU KHUẨN GRAM DƯƠNG. 13 BÀI 4: PHÂN LẬP CẦU KHUẨN GRAM ÂM.

36 BÀI 5: PHÂN LẬP HAEMOPHILUS INFLUENZAE. 52 BÀI 6: PHÂN LẬP TRỰC KHUẨN MỦ XANH. 62 BÀI 7: PHƯƠNG PHÁP CHẨN ĐOÁN XÉT NGHIỆM VI KHUẨN LAO, HỦI. 73 BÀI 8: KỸ THUẬT SOI TƯƠI.

83 BÀI 9: KỸ THUẬT KHÁNG SINH ĐỒ. 92 BÀI 10: KỸ THUẬT CẤY NƯỚC TIỂU TÌM VI KHUẨN GÂY BỆNH. 99 BÀI 11: KỸ THUẬT CẤY MÁU TÌM VI KHUẨN GÂY BỆNH. 107 BÀI 12: KỸ THUẬT CẤY MỦ TÌM VI KHUẨN GÂY BỆNH.

114 BÀI 13: KỸ THUẬT CẤY PHÂN TÌM VI KHUẨN GÂY BỆNH. 121 BÀI 14: KỸ THUẬT CẤY DỊCH NÃO TỦY TÌM VI KHUẨN GÂY BỆNH. 128 BÀI 15: CHẨN ĐOÁN HUYẾT THANH BỆNH NHIỄM VIRUS. 135 2 GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN Tên mô đun: Vi sinh II Mã mô đun: MH33 Vị trí, tính chất, ý nghĩa và vai trò của môn học/mô đun: - Vị trí: Thuộc khối kiến thức chuyên ngành - Tính chất: Môn học này cung cấp những hướng dẫn thực hiện các kỹ thuật cơ bản trong xét nghiệm vi sinh, quy trình soi trực tiếp và nuôi cấy vi sinh vật trên các loại môi trường chẩn đoán, phân lập.

Môn học còn cung cấp hướng dẫn thực hiện và cập nhật phương pháp chẩn đoán virus gây bệnh. - Ý nghĩa và vai trò của mô đun: Giúp người học thực hiện đúng quy trình nuôi cấy phân lập, định danh vi khuẩn và chẩn đoán huyết thanh học bệnh virus. Đảm bảo được công tác vô khuẩn trong thực hành nghề nghiệp Mục tiêu của mô đun: - Về kiến thức: + Trình bày được các đặc điểm về hình thể, tính chất bắt màu, sức đề kháng và kháng nguyên của một số vi sinh vật gây bệnh. + Trình bày được đường lây, khả năng gây bệnh của các vi sinh vật gây bệnh.

+ Trình bày được các phương pháp chẩn đoán, hướng điều trị và biện pháp phòng bệnh đối với từng loại vi khuẩn. + Trình bày được các bước tiến hành kỹ thuật cấy các loại bệnh phẩm tìm vi khuẩn gây bệnh. - Về kỹ năng: + Vận dụng được các kiến thức đã học để phòng chống các tác nhân gây nhiễm trùng. + Vận dụng được các kiến thức đã học để đảm bảo công tác vô khuẩn trong thực hành nghề nghiệp.

+ Thực hiện đúng các bước chẩn đoán và chẩn đoán được vi khuẩn, virus gây bệnh từ các bệnh phẩm. + Phát hiện và đề xuất được các biện pháp dự phòng trong y tế cộng đồng. - Về năng lực tự chủ và trách nhiệm: + Rèn luyện tính nghiêm túc, cẩn thận, tỉ mỉ, gọn gàng, trung thực trong học tập và làm việc độc lập và làm việc nhóm. Nội dung của môn học/mô đun: 3 BÀI 1: TRỰC KHUẨN UỐN VÁN (Clostridium tetani) Giới thiệu: Vi khuẩn uốn ván thuộc nhóm vi khuẩn kỵ khí tuyệt đối, sinh nha bào, gây bệnh bằng ngoại độc tố.

Nha bào của vi khuẩn này tôn tại rất lâu trong môi trường đất, bệnh nhân mắc bệnh uốn ván chủ yếu do nhiễm phải nha bào. Mục tiêu học tập Sau khi học xong bài này người học có khả năng: - Kiến thức: Trình bày được 4 đặc điểm sinh học cơ bản của trực khuẩn uốn ván và 2 phương pháp xét nghiệm chẩn đoán trực khuẩn uốn ván và giá trị từng phương pháp. - Kỹ năng: vẽ được sơ đồ chẩn đoán trực khuẩn uốn ván. - Năng lực tự chủ và trách nhiệm: Rèn luyện tính tích cực, nhẹ nhàng, cẩn thận khi làm việc độc lập hoặc làm việc nhóm.

ĐẶC ĐIỂM SINH VẬT HỌC 1. Hình thể và tính chất bắt màu. Trực khuẩn mảnh, 2 đầu tròn, dài 3 - 4 µm, rộng 0,4µm, Gram(+), không có vỏ, có lông xung quanh thân, di động. Khi gặp điều kiện không thuận lợi thì hình thành nha bào, nha bào hình tròn ở 1 đầu 1.

Nuôi cấy Nuôi cấy ở khí trường kỵ khí tuyệt đối (không có oxy), phát triển được ở môi trường nuôi cấy thông thường, thường cấy trên môi trường thạch máu/370C/24h. Sức đề kháng Thể sinh dưỡng dễ chết ở 600C/30 phút. Nha bào tồn tại lâu ở ngoại cảnh: 20-30 năm, để diệt nha bào ngưới ta sấy ở 170oC/60 phút, hoặc hấp ướt 1210C/30 phút. Các loại kháng nguyên (KN) Trực khuẩn Uốn ván có kháng nguyên H và O.

- Kháng nguyên H là kháng nguyên lông. - Kháng nguyên O là kháng nguyên thân. KHẢ NĂNG GÂY BỆNH 2. Độc tố 4 Thể sinh dưỡng tiết ra ngoại độc tố bản chất là protein (tetanus toxin).

Độc tố tetanus có đặc điểm lan dọc theo dây thần kinh hướng tâm về hệ thần kinh trung ương, ức chế tế bào thần kinh tủy sống, làm tăng phản xạ, cơ ở trạng thái co. Bệnh gây nên: gây bệnh uốn ván Bào tử của C. tetani phân bố rộng khắp ở môi trường, bào tử vào vết thương (vết bỏng, dụng cụ y tế không vô trùng) phát triển thành thể sinh dưỡng và tiết ra ngoại độc tố gây ức chế tế bào thần kinh tủy sống dẫn đến co thắt cơ. Biểu hiện ban đầu là cứng hàm, cứng gáy, khó nuốt, dần dần cứng cơ cổ, cơ lưng, cơ ngực, cơ bụng rồi co cứng toàn thân, co giật.

Nếu không được điều trị sẽ dẫn đến tử vong do suy hô hấp. Uốn ván ở trẻ em sơ sinh xảy ra sau khi sinh khoảng 15 ngày, do dùng dụng cụ cắt rốn không vô trùng. Bệnh diễn ra rất nặng, dễ tử vong. CHẨN ĐOÁN Bệnh phẩm: mủ, chất tiết vết thương, đôi khi lấy máu tổ chức bị dập nát.

Phương pháp trực tiếp: nhuộm Gram vi khuẩn bắt màu Gram (+). Nuôi cấy kỵ khí Bệnh phẩm nuôi cấy vào môi trường thạch máu/37oC/18 - 24 giờ trong điều kiện kỵ khí. Nếu có vi khuẩn mọc thì lấy khuẩn lạc nghi ngờ nhuộm Gram quan sát hình thể và tính chất bắt màu của vi khuẩn, vi khuẩn gây tan máu trên môi trường thạch máu. Vi khuẩn uốn ván có catalase (-), kết hợp với triệu chứng lâm sàng để chẩn đoán nhiễm trùng kỵ khí.

Tiêu chuẩn chẩn đoán nhiễm trùng kỵ khí - Mủ rất thối. - Có hơi (gas) trong tổ chức (CO2 và H2) - Nuôi cấy trong diều kiện ái khí không thấy vi khuẩn mọc. PHÒNG BỆNH VÀ ĐIỀU TRỊ 4. Phòng bệnh * Phòng bệnh không đặc hiệu - Vết thương phải được xử lý thích hợp.

- Vết thương nghi ngờ nhiễm uốn ván nên để hở - Tiệt trùng tốt các dụng cụ dùng trong y tế , tiêm truyền , tiểu phẩu thuật. * Phòng đặc hiệu: dùng vaccin giải độc tố uốn ván (DPT) * Phòng khẩn cấp: dùng kháng độc tố uốn ván (huyết thanh kháng uốn ván): SAT. Điều trị: Theo nguyên tắc sau : 5 - Trung hoà độc tố bằng kháng độc đố uốn ván. - Dùng kháng sinh (clindamycin) tiêu diệt vi khuẩn - Xử lý sạch vết thương: phẫu thuật, dẫn lưu.

- Điều trị triệu chứng và nâng cao thể trạng - Chăm sóc hộ lý đặc biệt (chống loét) Ghi nhớ: - Vi khuẩn Uốn ván là trực khuẩn Gram dương, sinh nha bào. - Nuôi vi khuẩn trong khí trường kỵ khí tuyệt đối - Trong vết thương, vi khuẩn phát triển tốt ở đáy tổn thương. - Vi khuẩn uốn ván gây bệnh bằng ngoại độc tố. Lượng giá: Câu 1: Đặc điểm hình thể của vi khuẩn uốn ván là: A.

Cầu khuẩn Gram (-) B. Trực khuẩn Gram (-) C. Trực khuẩn Gram (+) Câu 2: Vi khuẩn uốn ván là những trực khuẩn Gram (+) có khả năng sinh nha bào. Sai Câu 3: Trực khuẩn uốn ván gây bệnh bằng nội độc tố.

Sai Câu 4: Vi khuẩn uốn ván là vi khuẩn kỵ khí tuyệt đối. Sai Câu 5: Vi khuẩn uốn ván gây bệnh bằng: A. Nội độc tố. Giải độc tố.

Ngoại độc tố. 6 BÀI 2: TRỰC KHUẨN DỊCH HẠCH, BẠCH HẦU Giới thiệu: Vi khuẩn dịch hạch, Bạch hầu là những tác nhân nguy hiểm. VK dịch hạch lây truyền qua bọ chét. Tác nhân này còn được sử dụng làm vũ khí sinh học.