Chương 1: Tổng quan tâm lý học lao động Trang 23 tuỷ sống nhằm điều hoà mối quan hệ giữa các bộ phận cơ thể với nhau để đảm bảo hoạt động sống bình thường của Con người. Đây là hoạt động có tính chất sinh học thuần tuý nhằm vận hành một cá thể sống tồn tại và phát triển. Hoạt động thần kinh cấp cao là hệ thống các mối liên hệ thần kinh trong bán cầu đại não, hệ thống này đảm bảo thực hiện các quan hệ phức tạp, chính xác, tinh vi giữa cơ thể và môi trường bên ngoài. Hay có thể nói hoạt động thần kinh cấp cao là sự phản ứng của Con người với môi trường bên ngoài nhằm thể hiện mình tác động đến người khác, hoặc cải tạo điều kiện môi trường phục vụ cho Con người.
Hoạt động thần kinh cấp cao là cơ sở cho hoạt động của mỗi cá nhân trong xã hội. Hoạt động thần kinh của Con người diễn ra dưới dạng các phản xạ và cung phản xạ. Toàn bộ các phản xạ và cung phản xạ đó tạo nên các hoạt động của Con người trong những điều kiện môi trường nhất định. Phản xạ là phản ứng tất yếu của cơ thể với kích thích từ bên ngoài hoặc bên trong tác động vào thần kinh chúng ta, nó được biêu hiện là hệ thống các xung động thần kinh được truyền dẫn trong hệ thống thần kinh để điều khiển hoạt động của các bộ phận trong cơ thể.
Cung phản xạ là sự hoạt động của một chuỗi các tế bào thần kinh nhằm thực hiện một phản xạ nào đó. Cung phản xạ gồm bốn bộ phận là: - Bộ phận dẫn vào là các giác quan tiếp nhận các kích thích từ bên ngoài hoặc các thần kinh cảm giác được xuất phát từ bên trong cơ thể. Các bộ phận này nhận các kích thích và tạo ra các xung động thần kinh truyền về não bộ. - Bộ phận trung tâm là hoạt động của não bộ làm xuất hiện các hiện tượng tâm lý.
- Bộ phận vận động là những động tác bên ngoài của cơ thề nhàm thực hiện các mệnh lệnh của nâo bộ đã phát ra ở các hiện tượng tâm lý nhất định. - Bộ phận tác động trở lại là những tiếp nhận của các bộ phận cảm giác đối với hành động đã thực hiện. Các bộ phận này truyền những tín hiệu nhận được về não để tạo ra nhận thức về kết quả hành động và đồng thởi là khâu dẫn vào của cung phản xạ tiếp theo. Như vậy cung phản xạ của Con người không phải rởi rạc mà liên tục với nhau tạo thành chuỗi các cung phản xạ không có đầu và không có cuối.
Các phản xạ nói trên diễn ra trong hai trạng thái hoạt động của thần kinh là hưng phấn và ức chế. Hai trạng thái này ảnh hưởng tới tốc độ, cưởng độ và dạng của các phản ứng đối với môi trường. Hưng phấn là quá trình nâng cao tính tích cực của các bên tế bào thần kinh để đáp lại các kích thích (Chủ quan hoặc khách quan) gây ra. Quá trình hưng phấn sẽ làm cho khả năng làm việc của Con người tăng lên nhiều và cũng là quá trình tiêu hao nhiều năng lượng cho hoạt động thần kinh.
Ức chế là quá trình đẩy mạnh tính tiêu cực, thụ động, mệt mỏi của hoạt động thần kinh làm cho khà năng làm việc giảm và xảy ra nhiều sai sót. Đồng thởi quá trình này tiêu tốn ít năng lượng và đẩy Con người vào trạng thái nghỉ ngơi. Chương 1: Tổng quan tâm lý học lao động Trang 24 b. Hai hệ thống tín hiệu Con người nhận thức được thế giới khách quan là thông qua hai hệ thống tín hiệu đã tác động vào các giác quan của chúng ta, giúp chúng ta thấy và hiểu được các hiện tượng trong thế giới khách quan.
Hệ thống tín hiệu thứ nhất là sự phản ánh của sự vật và hiện tượng trực tiếp vào các giác quan chúng ta giúp cho chúng ta thấy và hiểu được. Đây là sự phản ánh trực tiếp sự vật và hiện tượng khách quan vào trong não người giúp cho ta hiểu được đúng và chính xác nhất. Hệ thống tín hiệu thứ hai là sự nhận thức thế giới khách quan thông qua ngôn ngữ. Các loại ngôn ngữ mà Con người đã tạo ra giúp chúng ta truyền tải các loại thông tin về sự vật và hiện tượng, giúp chúng ta hiểu được nó.
Đây là sự phản ánh gián tiếp sự vật và hiện tượng khách quan vào trong não người. Nhở có hai hệ thống tín hiệu, Con người nhận thức được thế giới khách quan ngày càng đa dạng hơn, phong phú hơn, sâu sắc hơn, giúp chúng ta xây dựng được cuộc sống ngày càng văn minh hơn, hiện đại hơn. Các loại hình thần kinh cơ bản Hành động của mỗi người trong xã hội không như nhau là do sự nhận thức của cá nhân khác nhau và kiểu hoạt động thần kinh cũng khác nhau. Loại hình thần kinh là kiểu hoạt động thần kinh của mỗi cá nhân quyết định đến tốc độ, cưởng độ và sức mạnh của phản xạ phát ra.
Vì vậy, nó quyết định đến sự phản ứng của cá nhân với môi trường. Hiện nay người ta phân định ra hai nhóm kiểu thần kinh sau: - Thứ nhất là kiểu thần kinh của người và động vật. Dựa vào cách hoạt động thần kinh chung của người và động vật, Páplốp đã chia ra bốn loại hình thần kinh cơ bản sau đây: + Kiểu thần kinh mạnh - không cần bằng - linh hoạt là kiểu thần kinh của người có tính khí nóng. Người này có tác phong thường mạnh bạo, vội vàng, hấp tấp, sôi động, hoạt động thiên về cơ bắp chứ không thiên về trí tuệ.
Trong quan hệ họ thường nóng này, cục cằn, dễ bục nhưng không để bụng lâu. + Kiểu thần kinh mạnh - cần bằng - linh hoạt là kiểu thần kinh của người có tính khí hoạt. Người này có tác phong tự tin, hoạt bát, vui vẻ, quan hệ rất phong phú. rộng rãi, dễ thích nghi với môi trường biến đổi, nhiều sáng kiến, lắm mưu mẹo.
Người này thường có tài tổ chức, lãnh đạo. + Kiểu thần kinh mạnh - cần bằng - không linh hoạt là kiểu thần kinh của người tính khí trầm. Người này thường có tác phong khoan thai, điềm tĩnh, ít bị môi trường kích động, làm việc thường nguyên tắc, ít sáng kiến, giao tiếp ít. + Kiểu thần kinh yếu - không cân bằng - không linh hoạt là kiểu thần kinh của người tính khí ưu tư.
Người này thường rụt rè, tự ti, suy nghĩ tiêu cực thậm chí đến bệnh Chương 1: Tổng quan tâm lý học lao động Trang 25 hoạn. Họ ngại giao tiếp, khó thích nghi với sự biến đổi của môí trường. - Thứ hai là kiểu thần kinh của người. Người ta dựa vào tính chất thăng hoa của tâm lý cá nhân trong các lĩnh vực hoạt động khác nhau để xác định kiểu thần kinh của người bao gồm: + Kiểu thần kinh nghệ sĩ là kiểu thần kinh của những người có tác phong hào hoa phong nhã, có thiên hướng nghệ thuật cao, có hành vi kiểu kịch tính, cách điệu, xa hoa, sang trọng.
Người này thích ứng trong các hoạt động văn hóa, nghệ thuật. + Kiểu thần kinh trí thức là kiểu thần kinh của người có hiểu biết cao, sâu và rộng, tác phong của họ thường bình tĩnh, điềm đạm, chủ động trong mọi tình huống, quan hệ lịch lãm, chân thành và sang trọng. + Kiểu thần kinh trung gian là kiểu thần kinh của những Con người lao động bình thường. Tác phong hơi vội vàng, hấp tấp, quan hệ bình dị, đơn giản, chân thành, có phần hơi sợ sệt, lo lắng, e dè và thiếu tự tin vào mình.
Tóm lại, mỗi kiểu thần kinh trên sẽ chi phối đến các hoạt động của Con người trong xã hội, là cơ sở để giải thích tính đa dạng, phong phú của đặc tính tâm lý cá nhân trong cuộc sống. Trong quá trình sử dụng Con người, chúng ta cần nghiên cứu kỹ các kiểu thần kinh đó để sử dụng vào từng lĩnh vực lao động cho thích hợp. Cần chú ý rằng kiểu thần kinh cỏ tính chất sinh học, các cá nhân khó có thể thay đổi được trong thời gian ngắn. Vì vậy cần phải lựa chọn cán bộ công nhân viên chính xác để tiến hành phân công lao động.1 Sự hình thành tâm lý ý thức Tâm lý ý thức là một dạng tâm lý cao cấp chỉ có ở Con người.
Sự ra đởi của tâm lý ý thức đã đánh dấu sự dần dần thoát li ra khỏi thế giới động vật của Con người là tách ra thành thế giới loài người. Để thấy rõ được sự ra đởi của tâm lý ý thức, chúng ta xem xét đến sự phát triển tâm lý chung. Các nhà nghiên cứu tâm lý đã chia sự phát triển tâm lý thành bốn giai đoạn sau đây: Thứ nhất, giai đoạn cảm giác là giai đoạn phản ánh thế giới khách quan một cách đơn lẻ vào não người và động vật. Giai đoạn này có ở tất cả các động vật.
Thứ hai, giai đoạn tri giác là giai đoạn phản ánh trọn vẹn sự vật và hiện tượng của thế giới khách quan vào não và bước đầu đã phản ánh được mối quan hệ giữa các sự vật và hiện tượng. Giai đoạn này có ở tất cả động vật có vú khi mà não bộ đã phát triển cao. Thứ ba, giai đoạn tư duy bằng tay (tư duy bậc thấp) nó phản ánh mối liên hệ giữa các sự kiện hiện tượng với nhau, bước đầu đã hình thành lên tư duy cụ thể. Giai đoạn này xuất hiện ở động vật thuộc bộ linh trường (động vật sát Con người).
Thứ tư, giai đoạn tư duy trìu tượng (tư duy băng ngôn ngữ) là giai đoạn Con người sử dụng ngôn ngữ như là công cụ gián tiếp để thể hiện bản chất của sự vật và hiện tượng, xây dựng nên các khái niệm cơ bản giúp cho họ ngày càng khám phá ra nhiều điều bí mật của tự nhiên và bản thân, tạo ra hành động cải tạo nó phục vụ cho mình. Giai đoạn này Chương 1: Tổng quan tâm lý học lao động Trang 26 chỉ có ở Con người và người ta gọi nó là tâm lý ý thức. Ý thức là năng lực nhận thức của những tri thức hoặc là tri thức của tri thức, phán ánh của phản ánh. Ý thức là chức năng cao cấp của Con người.
Nhở có ngôn ngữ, Con người đã biến hình ảnh tâm lý thành đối tượng khách quan để phản ánh về nó, tạo nên trong não tâm lý mới hơn. Nhở nó Con người định hướng được hoạt động và cao hơn là xác định mục đích cho hành động.