Giáo Trình Phát Triển Vùng: Nền Tảng và Chính Sách

Giáo trình phát triển vùng phần 1 cung cấp kiến thức cơ bản về quy hoạch và phát triển vùng, giúp nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên.

• Tác giả: Nguyễn Xuân Trường
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Xuân Trường
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Địa lý
• Đề tài: Giáo Trình Phát Triển Vùng
• Loại tài liệu: giáo trình
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VÙNG VÀ PHÂN VÙNG
• 1.1. QUAN NIỆM VỀ VÙNG
• 1.1.1. Một số khái niệm liên quan đến vùng
• 1.1.2. Khái niệm không gian và lãnh thổ
• 1.1.3. Khái niệm không gian kinh tế
• 1.1.4. Quan niệm về vùng
• 1.2. QUY HOẠCH VÀ TỔ CHỨC LÃNH THỔ
• 1.2.1. Quy hoạch lãnh thổ

Tóm tắt

I. Tổng quan về Giáo Trình Phát Triển Vùng Cơ Sở và Chính Sách

Giáo trình phát triển vùng là tài liệu quan trọng trong việc nghiên cứu và giảng dạy về các chính sách phát triển kinh tế - xã hội theo lãnh thổ. Nó cung cấp cái nhìn tổng quan về các khái niệm cơ bản liên quan đến phát triển vùng, từ đó giúp sinh viên và nhà nghiên cứu hiểu rõ hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển của các vùng kinh tế. Nội dung giáo trình không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà còn đi sâu vào thực tiễn, giúp người học có cái nhìn toàn diện về vấn đề này.

1.1. Khái niệm và vai trò của phát triển vùng

Phát triển vùng được hiểu là quá trình nâng cao chất lượng sống và phát triển kinh tế tại các khu vực cụ thể. Điều này không chỉ giúp thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các vùng mà còn tạo ra sự đồng bộ trong phát triển kinh tế - xã hội.

1.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển vùng

Các yếu tố như điều kiện tự nhiên, nguồn lực kinh tế, và chính sách quản lý đóng vai trò quan trọng trong việc xác định sự phát triển của các vùng. Việc phân tích các yếu tố này giúp đưa ra các giải pháp phù hợp cho từng vùng.

II. Vấn đề và Thách thức trong Chính Sách Phát Triển Vùng

Chính sách phát triển vùng ở Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức, từ việc phân bổ nguồn lực không đồng đều đến sự thiếu hụt trong quản lý và thực thi chính sách. Những vấn đề này cần được nhận diện và giải quyết để đảm bảo sự phát triển bền vững cho các vùng kinh tế.

2.1. Phân bổ nguồn lực không đồng đều

Sự phân bổ nguồn lực giữa các vùng không đồng đều dẫn đến tình trạng chênh lệch phát triển. Các vùng khó khăn thường thiếu hụt về cơ sở hạ tầng và nguồn lực, ảnh hưởng đến khả năng phát triển kinh tế.

2.2. Thiếu hụt trong quản lý và thực thi chính sách

Việc thiếu hụt trong quản lý và thực thi chính sách phát triển vùng gây ra nhiều khó khăn trong việc đạt được các mục tiêu phát triển. Cần có sự cải cách trong quản lý để nâng cao hiệu quả thực thi chính sách.

III. Phương pháp và Giải pháp Chính trong Phát Triển Vùng

Để phát triển vùng hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp và giải pháp phù hợp. Những giải pháp này không chỉ giúp tối ưu hóa nguồn lực mà còn tạo ra sự đồng bộ trong phát triển kinh tế - xã hội.

3.1. Quy hoạch và tổ chức lãnh thổ

Quy hoạch lãnh thổ là một trong những phương pháp quan trọng giúp xác định cách thức phân bổ nguồn lực và phát triển các vùng. Việc tổ chức lãnh thổ hợp lý sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển kinh tế.

3.2. Đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng

Đầu tư vào cơ sở hạ tầng là giải pháp cần thiết để thúc đẩy phát triển vùng. Cơ sở hạ tầng tốt sẽ tạo điều kiện cho các hoạt động kinh tế diễn ra thuận lợi và hiệu quả hơn.

IV. Ứng dụng Thực tiễn và Kết quả Nghiên cứu về Phát Triển Vùng

Nghiên cứu về phát triển vùng đã mang lại nhiều kết quả tích cực, từ việc cải thiện chất lượng sống đến việc nâng cao năng lực cạnh tranh của các vùng kinh tế. Những ứng dụng thực tiễn này cần được nhân rộng để đạt được hiệu quả cao hơn.

4.1. Các mô hình phát triển vùng thành công

Nhiều mô hình phát triển vùng thành công đã được áp dụng tại Việt Nam, giúp nâng cao chất lượng sống và phát triển kinh tế. Những mô hình này cần được nghiên cứu và áp dụng rộng rãi.

4.2. Kết quả nghiên cứu và bài học kinh nghiệm

Các nghiên cứu về phát triển vùng đã chỉ ra nhiều bài học kinh nghiệm quý báu, từ việc xác định các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển đến việc áp dụng các chính sách phù hợp.

V. Kết luận và Tương lai của Chính Sách Phát Triển Vùng

Chính sách phát triển vùng cần được điều chỉnh và cải cách để đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững. Tương lai của phát triển vùng phụ thuộc vào khả năng quản lý và thực thi chính sách hiệu quả.

5.1. Định hướng phát triển vùng trong tương lai

Định hướng phát triển vùng trong tương lai cần tập trung vào việc nâng cao chất lượng sống và phát triển kinh tế bền vững. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền và cộng đồng.

5.2. Vai trò của cộng đồng trong phát triển vùng

Cộng đồng đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện các chính sách phát triển vùng. Sự tham gia của cộng đồng sẽ giúp nâng cao hiệu quả và tính bền vững của các chương trình phát triển.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Phát triển vùng do TS. Nguyễn Xuân Trường biên soạn, được Nhà xuất bản Đại học Thái Nguyên ấn hành năm 2013 (Mã số: 02 - 24 / ĐHTN - 2013). Giáo trình được thiết kế phục vụ trực tiếp cho chương trình đào tạo trình độ Thạc sĩ chuyên ngành Địa lí học tại Trường Đại học Sư phạm – Đại học Thái Nguyên, đồng thời là tài liệu tham khảo học thuật cho sinh viên đại học ngành Địa lí.

Mục tiêu học tập của giáo trình là trang bị cho người học hệ thống tri thức lý luận liên ngành về khoa học không gian, bản chất và quy luật vận động của vùng kinh tế; phương pháp luận phân vùng và tổ chức lãnh thổ; các công cụ đo lường phát triển vùng và hệ thống chính sách phát triển vùng cấp trung mô của Nhà nước trong bối cảnh nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.

Giáo trình tiếp cận đối tượng nghiên cứu theo quan điểm cấu trúc – hệ thống và kinh tế học không gian. Nội dung đi từ việc làm rõ các phạm trù triết học và địa lý cơ bản (không gian, lãnh thổ, không gian kinh tế), tiến tới phân tích giải phẫu cấu trúc nội tại của vùng kinh tế, các lý thuyết định vị không gian, và kết thúc bằng việc phân tích các công cụ thực thi chính sách, liên kết vùng và hợp tác quốc tế.

Điểm đặc thù của tài liệu là sự phát triển từ chuyên đề đào tạo sau đại học, tích hợp nguồn tư liệu nghiên cứu từ các cơ quan hoạch định chiến lược và các cơ sở đào tạo lớn tại Việt Nam như Viện Chiến lược phát triển (Bộ Kế hoạch và Đầu tư), Viện Kinh tế Việt Nam, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội và Trường Đại học Kinh tế Quốc dân.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Mục lục và nội dung giáo trình được cấu trúc thành các chủ đề học thuật trọng tâm với tiến trình logic chặt chẽ:

• Tổng quan về vùng và phân vùng: Hệ thống hóa các khái niệm nền tảng về không gian, không gian kinh tế và lãnh thổ; quy hoạch lãnh thổ và tổ chức lãnh thổ kinh tế – xã hội; định nghĩa và phân loại vùng kinh tế (vùng đồng nhất, vùng không đồng nhất, vùng kinh tế ngành, vùng kinh tế tổng hợp gồm vùng cơ bản và vùng kinh tế – hành chính, vùng theo trình độ phát triển); nguyên tắc phân vùng (đồng nhất tương đối, kinh tế, hành chính, trung tâm, tính hữu hiệu quản lý, dự báo) và 2 nhóm tiêu chí phân vùng do Viện Chiến lược phát triển đề xuất năm 2000; phân loại các khu vực lãnh thổ đặc biệt (khu công nghiệp, khu chế xuất, khu công nghệ cao, khu nông nghiệp công nghệ cao, khu kinh tế ven biển, khu kinh tế cửa khẩu, tam giác tăng trưởng và khu du lịch quốc gia).
• Bản chất và nội dung của vùng kinh tế: Luận giải tính khách quan của vùng kinh tế gắn với phân công lao động xã hội theo lãnh thổ; phân tích 6 nhóm yếu tố tạo vùng (phân công lao động theo lãnh thổ, tự nhiên, kinh tế, tiến bộ khoa học – công nghệ, dân cư – dân tộc, lịch sử – văn hóa); cấu trúc nội dung vùng kinh tế gồm 3 bộ phận: Lĩnh vực sản xuất (ngành chuyên môn hóa, ngành phát triển tổng hợp gồm ngành bổ trợ và ngành phục vụ, chu trình năng lượng – sản xuất), Kết cấu hạ tầng (4 phân hệ: kinh tế, xã hội, môi trường, thiết chế), và Các nguồn lực phát triển vùng (dân cư – lao động, tài nguyên thiên nhiên); hệ thống 4 nhóm chỉ tiêu đánh giá phát triển vùng; phân tích định hướng không gian của doanh nghiệp theo nhóm yếu tố vị trí và yếu tố khoảng cách.
• Lý thuyết phát triển kinh tế lãnh thổ, Marketing và liên kết vùng: Giới thiệu các lý thuyết kinh điển về không gian kinh tế; khung lý luận về đối tượng, chủ thể và chiến lược Marketing vùng; bản chất liên kết kinh tế, các kiểu liên kết vùng, điều kiện thực thi liên kết bền vững và thực trạng liên kết kinh tế tại Việt Nam (nghiên cứu trường hợp vùng Duyên hải miền Trung).
• Chính sách phát triển vùng: Bản chất và cấu trúc của chính sách phát triển vùng; vai trò điều tiết của Nhà nước và bài học kinh nghiệm quốc tế (Châu Âu, ASEAN, Trung Quốc); tiến trình thực thi chính sách vùng tại Việt Nam qua hai giai đoạn lớn (1954–1986 và từ 1986 đến nay); các công cụ thực hiện chính sách (quy hoạch tổng thể, công trình trọng điểm quốc gia, chương trình mục tiêu phát triển vùng khó khăn); quá trình hình thành và phát triển các vùng kinh tế trọng điểm và hợp tác quốc tế trong phát triển vùng.

Tiến trình nội dung đi từ nhận thức khái niệm trừu tượng $\rightarrow$ phương pháp luận phân vùng và tổ chức không gian $\rightarrow$ phân tích cấu trúc, chỉ tiêu định lượng $\rightarrow$ khung lý thuyết phát triển $\rightarrow$ công cụ chính sách và thực tiễn vận dụng tại Việt Nam.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Hệ thống lý thuyết nền tảng (Fundamental theories): Lý thuyết phân công lao động xã hội theo lãnh thổ của chủ nghĩa Mác – Lênin; các lý thuyết kinh tế không gian kinh điển gồm: Lý thuyết tăng trưởng vùng, Lý thuyết phát triển các vành đai nông nghiệp của J.H. von Thünen, Lý thuyết định vị công nghiệp của Alfred Weber, Lý thuyết điểm trung tâm của Walter Christaller, Lý thuyết cực phát triển của François Perroux, Lý thuyết chu trình sản xuất năng lượng của N.N. Kolosovskiy, Lý thuyết đầu tư tập trung và Lý thuyết phát triển phi cân đối.
• Nguyên tắc cốt lõi (Core principles): Bản chất khách quan của vùng kinh tế đối lập với quan điểm chủ quan của các trường phái tư sản; hệ thống 6 nguyên tắc phân vùng kinh tế; các đặc tính của tổ chức lãnh thổ (tính kết cấu hệ thống, tính lãnh thổ, tính đa phương án); nguyên tắc kết hợp giữa quy hoạch ngành và quy hoạch lãnh thổ.
• Khung phân tích thiết yếu (Essential frameworks): Khung tiếp cận không gian kinh tế (theo hướng nguồn lực đầu vào và hướng trở lực khoảng cách; 3 dạng không gian kinh tế: kế hoạch/chi phí, trường lực trung tâm – ngoại vi, tổ hợp đồng nhất); khung phân loại 4 nhóm kết cấu hạ tầng; khung 4 nhóm chỉ tiêu đánh giá phát triển vùng theo nghiên cứu của Nguyễn Tiến Dũng và cộng sự (2009).

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật (Technical skills): Kỹ thuật tính toán, đo lường các chỉ số kinh tế vùng như Tổng sản phẩm trên địa bàn (GRP - Gross Regional Product), GRP bình quân đầu người; đánh giá mức độ chuyên môn hóa sản xuất theo sản lượng hoặc chi phí; phân tích ma trận chỉ tiêu hạ tầng, xã hội và môi trường (mức độ ô nhiễm nước, khí, chất thải rắn, diện tích trồng rừng).
• Kỹ năng phân tích (Analytical skills): Phân tích tương tác giữa các nhân tố tạo vùng; đánh giá sự dịch chuyển cơ cấu kinh tế theo thời gian; phân tích so sánh định hướng không gian của doanh nghiệp dựa trên sự đánh đổi giữa nhóm yếu tố vị trí (nguyên liệu, nhiên liệu – năng lượng, nước, sức lao động, tiêu thụ) và nhóm yếu tố khoảng cách (chi phí giao thông vận tải).
• Năng lực thực hành chuyên môn (Practical competencies): Xây dựng luận chứng khoa học cho đề án phân vùng và quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế – xã hội lãnh thổ; đánh giá chính sách phát triển vùng trung mô; phân tích và đề xuất mô hình liên kết vùng, phát triển các khu chức năng đặc biệt và hợp tác tiểu vùng quốc tế.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình áp dụng phương pháp tiếp cận hệ thống cấu trúc, kết hợp giữa lý thuyết địa lý kinh tế với phương pháp phân tích kinh tế học không gian thực chứng. Bài giảng được thiết kế theo hướng gắn kết lý luận trừu tượng với các công cụ hoạch định chính sách của Nhà nước.

Nội dung học tập tích hợp nhiều trường hợp nghiên cứu thực tiễn (case studies) tại Việt Nam và khu vực:

• Mô hình hợp tác tiểu vùng tại Khu vực Tam giác phát triển Campuchia – Lào – Việt Nam (CLV) gồm 13 tỉnh của 3 nước với diện tích gần 144.000 km² và dân số khoảng 7 triệu người; so sánh với các tam giác phát triển khác trong khu vực ASEAN (Indonesia – Malaysia – Thái Lan; Khu vực tăng trưởng Đông Á; Tứ giác tăng trưởng Vân Nam – Lào – Thái Lan – Myanmar).
• Thực trạng và nguyên nhân hạn chế của các mô hình liên kết kinh tế tại Việt Nam thông qua ví dụ tìm kiếm mô hình liên kết phát triển vùng Duyên hải miền Trung.
• Đánh giá vai trò tạo vùng của mạng lưới 21 khu du lịch quốc gia được công nhận theo Luật Du lịch tính đến năm 2010 (như Sa Pa, vịnh Hạ Long – Cát Bà, phố cổ Hội An, Phú Quốc).
• Mối quan hệ tương tác không gian giữa vùng Trung du và miền núi phía Bắc với vùng Đồng bằng sông Hồng và vành đai vịnh Bắc Bộ.

Hệ thống câu hỏi và hướng dẫn thảo luận ở cuối mỗi chương đóng vai trò định hướng thực hành, yêu cầu học viên làm rõ: bản chất quan niệm về vùng và phân vùng kinh tế; mối quan hệ giữa quy hoạch ngành và quy hoạch lãnh thổ; các căn cứ phân chia và những thay đổi về phương án phân vùng kinh tế ở Việt Nam qua các thời kỳ.

Phương pháp đánh giá kết quả học tập bao gồm: kiểm tra đánh giá quá trình qua các bài tiểu luận chuyên đề (phân tích chỉ số GRP, phân tích yếu tố tạo vùng cụ thể), bài tập tình huống về luận chứng phương án phân bố cơ sở kinh tế, và thi kết thúc học phần với yêu cầu phân tích chính sách phát triển vùng.

Học viên tự học cần nghiên cứu kết hợp giữa văn bản giáo trình, số liệu niên giám thống kê định kỳ và hệ thống văn bản quy phạm pháp luật của Nhà nước về quy hoạch và phân vùng.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Giáo trình Phát triển vùng tích hợp và hệ thống hóa nguồn tư liệu nghiên cứu từ các công trình khoa học tiêu biểu tại Việt Nam:

• Công trình nghiên cứu địa lý lãnh thổ của PGS.TS. Lê Bá Thảo (1997).
• Các nghiên cứu về chiến lược và quy hoạch phát triển kinh tế – xã hội của TS. Ngô Doãn Vịnh (2003, 2006) tại Viện Chiến lược phát triển (Bộ Kế hoạch và Đầu tư).
• Các công trình về kinh tế học vùng của PGS.TS. Lê Thu Hoa (2007) và PGS.TS. Nguyễn Tiến Dũng (2009) tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân.
• Hệ thống giáo trình địa lý kinh tế – xã hội của PGS.TS. Nguyễn Minh Tuệ và GS.TS. Nguyễn Viết Thịnh (2006, 2013) tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội.

Về mặt học thuật, giáo trình cập nhật các xu hướng nghiên cứu mới trong quản lý kinh tế không gian: tiếp cận Marketing vùng, liên kết kinh tế vùng bền vững, và sự phân hóa chức năng của không gian kinh tế trong điều kiện mở cửa hội nhập quốc tế.

Tài liệu phản ánh toàn diện các mô hình tổ chức không gian kinh tế đặc thù được hình thành trong thực tiễn đổi mới tại Việt Nam: Khu công nghiệp tập trung, Khu chế xuất, Khu công nghệ cao, Khu nông nghiệp công nghệ cao, Khu kinh tế ven biển, Khu kinh tế cửa khẩu, Hành lang kinh tế và các Vùng kinh tế trọng điểm. Đồng thời, giáo trình làm rõ vai trò của các công cụ chính sách trung mô như quy hoạch tổng thể kinh tế – xã hội, các công trình hạ tầng trọng điểm quốc gia và chương trình mục tiêu quốc gia dành cho các vùng khó khăn.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Học viên cao học và sinh viên đại học: Giáo trình là tài liệu học tập bắt buộc cho học viên cao học trình độ Thạc sĩ chuyên ngành Địa lí học. Đồng thời, sách phục vụ sinh viên đại học năm thứ 3 và năm thứ 4 thuộc các ngành Địa lí học, Sư phạm Địa lí, Quản lý tài nguyên, Kinh tế phát triển và Quy hoạch không gian.
• Yêu cầu kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các học phần nền tảng: Triết học Mác – Lênin (phần phạm trù không gian, thời gian, quy luật phát triển lực lượng sản xuất và phân công lao động xã hội), Địa lí kinh tế – xã hội đại cương, Địa lí kinh tế – xã hội Việt Nam và các nguyên lý cơ bản của Kinh tế học vi mô, vĩ mô.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu: Giảng viên sử dụng giáo trình làm khung bài giảng học phần Phát triển vùng ở bậc sau đại học, định hướng các đề tài luận văn thạc sĩ về tổ chức lãnh thổ kinh tế – xã hội và liên kết vùng.
• Cán bộ quản lý và tham khảo chuyên ngành: Tài liệu là nguồn tham khảo chuyên môn cho cán bộ nghiên cứu, chuyên viên quy hoạch tại các viện nghiên cứu chiến lược, Sở Kế hoạch và Đầu tư, và các cơ quan quản lý nhà nước phụ trách công tác phát triển vùng và quy hoạch lãnh thổ.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này được biên soạn phục vụ cho cấp độ đào tạo nào?
Giáo trình được biên soạn chuyên biệt cho chương trình đào tạo trình độ Thạc sĩ chuyên ngành Địa lí học, đồng thời được sử dụng làm tài liệu tham khảo chuyên sâu cho sinh viên đại học ngành Địa lí và các ngành khoa học liên quan.

2. Người học cần chuẩn bị khối kiến thức nền tảng nào trước khi nghiên cứu giáo trình?
Học viên cần nắm vững kiến thức về Địa lí kinh tế – xã hội đại cương, Địa lí kinh tế – xã hội Việt Nam, phương pháp luận địa lý học, nguyên lý triết học về phân công lao động xã hội và các khái niệm kinh tế học cơ bản.

3. Điểm khác biệt cốt lõi của giáo trình so với các giáo trình địa lý kinh tế truyền thống là gì?
Giáo trình tập trung sâu vào lý luận khoa học phát triển vùng và chính sách vùng cấp trung mô, tích hợp các lý thuyết định vị không gian kinh điển với các công cụ lượng hóa (chỉ số GRP, 4 nhóm chỉ tiêu phát triển, định hướng không gian vị trí – khoảng cách) và hệ thống hóa chi tiết các mô hình lãnh thổ đặc thù tại Việt Nam.

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả cao?
Người học cần bám sát hệ thống câu hỏi hướng dẫn thảo luận ở cuối mỗi chương, đối chiếu các khung lý thuyết (như cực phát triển, định vị công nghiệp) với thực trạng phân bố các khu kinh tế, khu công nghiệp và chính sách điều tiết vùng thực tế tại Việt Nam qua từng giai đoạn.

5. Giáo trình trích dẫn những nguồn tài liệu tham khảo chính nào?
Tài liệu trích dẫn các công trình chuyên khảo uy tín như: Kinh tế vùng ở Việt Nam: Từ Lí luận đến thực tiễn (Lê Thu Hoa, 2007), Nghiên cứu chiến lược và quy hoạch phát triển kinh tế – xã hội ở Việt Nam (Ngô Doãn Vịnh, 2003), Việt Nam: Lãnh thổ và các vùng địa lí (Lê Bá Thảo, 1997), cùng các tập bài giảng cao học của Trường ĐH Sư phạm Hà Nội và ĐH Sư phạm Thái Nguyên.

---

Kết luận

Giáo trình Phát triển vùng của TS. Nguyễn Xuân Trường là công trình học thuật chuẩn hóa hệ thống lý luận về vùng, phân vùng kinh tế và tổ chức lãnh thổ trong đào tạo sau đại học chuyên ngành Địa lí học. Giáo trình cung cấp cơ sở khoa học để nhận diện bản chất khách quan của vùng kinh tế, phân tích các nhân tố tạo vùng và đánh giá vai trò điều tiết chính sách của Nhà nước.

Lộ trình học tập khuyến nghị: Tiếp cận từ hệ thống khái niệm không gian và nguyên tắc phân vùng $\rightarrow$ Nắm vững cấu trúc giải phẫu vùng và hệ thống chỉ tiêu đánh giá $\rightarrow$ Nghiên cứu các lý thuyết kinh tế không gian $\rightarrow$ Vận dụng phân tích chính sách vùng, mô hình liên kết kinh tế và tổ chức lãnh thổ tại Việt Nam.

Tài liệu bổ trợ khuyến nghị gồm: Niên giám thống kê quốc gia, các văn bản quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế – xã hội của Chính phủ và các báo cáo nghiên cứu của Viện Chiến lược phát triển (Bộ Kế hoạch và Đầu tư).

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 T Ỏ N G Q U A N VÈ VÙNG VÀ PHÂN VÙNG 1. QUAN NIỆM VỀ VÙNG 1. M ột sổ khái niệm liên quan đến vùng 1. K hái niệm không gian và lãnh thồ Không gian, thời gian là một cặp phạm trù của triết học Mác - Lênin, dùng để chi về một phương thức tồn tại cùa vật chất (cùng với phạm trù vận động), trong đó không gian chi hình thức tồn tại của khách thể vật chất ở vị trí nhất định, kích thước nhất định và ờ một khung cảnh nhất định trong tương quan với những khách thể khác.

Theo quan điểm triết học, không gian là hình thức tồn tại của các khách thể và các quá trình vật chất được đặc trung bằng cấu trúc và quảng tính của các hệ thống vật chất; còn thời gian là hình thức thay thế kế tiếp nhau của các hiện tượng và các trạng thái của vật chất được đặc trưng bằng độ dài tồn tại của chúng. Trong giới tự nhiên, đời sống xã hội và tư duy con người luôn tồn tại hoạt động và phát triển của các quá trình đối lập nhau, trong đó có quá trình phân hóa và quá tìn h tổng hợp. Dưới góc độ không gian, quá trình phân hóa trong tự nhiên dẫn đến sự xuất hiện các thành tố tự nhiên, các tổng thề tự nhiên mang những đặc trưng khác nhau, với những quy mô khác nhau. Đến lượt mình, bên trong các thành tố và tổng thể tự nhiên ấy lại diễn ra quá trình tổng hợp hóa.

Sự vận động kết hợp, thống nhất của haỉ quá trình này tạo ra các không gian đa dạng, muôn màu, muôn vẻ về chiều dài, chiều rộng và chiều cao (chiều sâu). Các không gian đó thường được hiểu như là các không gian địa lí được xác định bởi các tọa độ khác nhau. Lãnh thổ được hiểu theo nhiều góc độ khác nhau, nhưng theo cách hiểu phổ thông nhất, lãnh thổ là một khoảng không gian thuộc chủ quyền của một quốc gia có vị trí địa lí nhất định, có hình dạng, kích thước và quy mô xác định mà ở đó diễn ra các hoạt động sản xuất và đời sống một cách thường xuyên, liên tục. Lãnh thổ là một thực thể hay một hệ thống tự nhiên, kinh tế - xã hội.

Đó là một bộ phận của bề mặt Trái đất (tức là một không gian địa lí xác định) thuộc quyền sở hữu của một quốc gia nhất định, được xác định bời một văn bản pháp quy. Lãnh thổ được giới hạn trong đường biên giới quốc gia. Lãnh thổ cỏ thể bao gồm cả đất liền và vùng biển, lãnh hải, khoảng không gian trên đất liền và trên vùng lãnh hải. Xét dưới khía cạnh quản lí đất nước, lãnh thổ - đó là một bộ phận của bề mặt Trái đất thuộc quyền tài phán của một quốc gia, bao gồm: phần đất liền, nội thuỳ, lành hải vùng đặc quyền kinh tế, lòng đất, vùng trời thuộc chủ quyền.

Giới hạn của lãnh thổ là đường biên giới quốc gia (trên đất liền và vùng lãnh hải). Theo nghĩa đầy đù, lãnh thổ là thể thống nhất, hay nói chung là một thực thể được tổ chức bời các cộng đồng xã hội. Đó là nơi sinh sống của cộng đồng xã hội, được cộng đồng này chiếm giữ để đảm bảo sự cung cấp các nhu cầu thiết yếu và sự tái sinh sản của chính nó. Các yếu tố quyết định đặc trưng cơ bản của một lãnh thổ là vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên và tài nguyên tự nhiên, các cơ sở sản xuất và dịch vụ, các điểm dân cư, cơ sở cấu trúc hạ tầng, các quan hệ kinh tế, thị trường, lịch sử xã hội,.

Việc xác định các yếu tố đặc trưng lãnh thổ làm cơ sờ để nghiên cứu, đề xuất quy hoạch, dự án đầu tư xây dựng và phát triển vùng. Khái niệm không gian kinh tế Trong lí thuyết kinh tế vùng, không gian có thể được tiếp cận theo hai hướng khác nhau (Lê Thu Hoa, 2007). Hướng thứ nhất, không gian là nguồn lực tự nhiên cung cấp các "đầu vào" cho các quá trình kinh tế, cung cấp các điều kiện sống (vật thể và phi vật thể) cho con người với tư cách là yếu tố quan trọng và quyết định của các quá trinh kinh tế. Hướng thứ hai, xem không gian như là một ttở lực, ngăn cản các hoạt động bình thường, đều đặn của các quá trình kinh tế cần được khắc 10 phục.

Chẳng hạn, khoảng cách xa từ nơi khai thác và cung cấp nguyên vật liệu đến nơi sản xuất, từ nơi sản xuất đến nơi tiêu thụ sản phẩm sẽ làm tăng chi phí, tăng giá thành hàng hóa và dịch vụ. Trong cả hai trường hợp, nguời ta thuờng sử dụng phương pháp phân tích kinh tế để định vị các tác nhân kinh tế và xác định các hình thức tổ chức các hoạt động kinh tế phù hợp. Như vậy, không gian kinh tế được hình thành khi áp dụng các biến số (các quan hệ) kinh tế vào một không gian địa lí cụ thể để mô tà và phân tích các quá trình kinh tế diễn ra trong đó. Ở mức độ nào đó, không gian kinh tế là không gian trừu tượng.

Tùy theo các mục tiêu nghiên cứu hay khảo sát nhằm rút ra những quy luật nào đó về phát triển kinh tế, trong phạm vi của một quốc gia, có thể có các loại không gian kinh tế sau: - Không gian kinh tế được xác định bời kế hoạch mà các khoảng cách trong không gian này được đo bằng giá cà và chi phí, tức là được xác định bởi các yếu tố bên ngoài kế hoạch. - Không gian kinh tế được xác định nhu là trường của các lực - trường lực, bao gồm các trung tâm (các cực) và từ đây các lực ly tâm lan tỏa ra ngoại vi và từ ngoại vi các lực hướng tâm hướng tới. - Không gian kinh tế được xác định như là một tổ hợp đồng nhất mà trong không gian này các hãng (công ty, doanh nghiệp) khác nhau được định vị gần như nhau và giá cả hàng hỏa, dịch vụ được đặt ra ở mức xấp xỉ nhau đối với tất cả các khách hàng ở ưên cùng một khoảng vật lí. Quan niệm về vùng Cho đến nay, các công trình nghiên cứu của tác giả trong và ngoài nước có các cách tiếp cận khác nhau khi xem xét khái niệm về vùng, từ đó người ta xác định cơ sở cho việc nghiên cứu vùng, quy hoạch và tổ chức lãnh thổ.

Theo Từ điển Bách khoa Xô Viết (1988), vùng là một lãnh thổ được tách ra trên cơ sở tập hợp các dấu hiệu có quan hệ mật thiết với nhau, là một cấp phân vị trong hệ thống phân chia lãnh thổ. Vùng là một lãnh thổ toàn vẹn được đặc trưng bởi sự đồng nhất về nguồn gốc, 11 về các bộ phận có quan hệ qua lại với nhau của lớp vỏ địa lí hoặc của nền sản xuất xã hội. Cũng theo cách hiểu này (Lê Bá Thào, 1997), vùng là một bộ phận của lãnh thổ quốc gia có sắc thái đặc thù nhất định, hoạt động như một hệ thống do có những mối quan hệ tương đối chặt chẽ giữa các thành phần cấu tạo nên nó, cũng như những mối quan hệ có chọn lọc với không gian và với các cấp bên ngoài. Ở nước ta, trong một số trường hợp, thuật ngữ “vùng” chưa được phân biệt rõ ràng.

Các nhà khoa học thường dùng các thuật ngữ “vùng” khi nghiên cứu tiếp cận theo khía cạnh lãnh thổ như “vùng đồng bàng sông Hồng”, “vùng kinh tế trọng điểm phía Bắc”,. Người dân (và hiện nay cả các cấp lãnh đạo) thường sử dụng từ này để chi một lãnh thổ nhất định, có kích thước thay đổi không xác định như “vùng đồi núi”, “vùng đồng bằng”, “vùng sâu, vùng xa”, “vùng khỏ khăn”. Thậm chí, trong quy hoạch lãnh thổ của một địa phương (cấp tinh hay huyện) khi đề cấp đến sự phân hóa lãnh thổ, người ta cũng sử dụng khái niệm “vùng” hay “khu vực”. Dù nhìn nhận dưới góc độ nào, xét về mặt quản lí lãnh thổ, hiện nay không chi các nhà khoa học, các cấp chính quyền từ Trung ương đến địa phuơng, các nhà doanh nghiệp và phần đông người dân đều nhận thấy rằng: giữa cấp Nhà nước Trung ương và cấp tinh phải cỏ một cấp trung gian nào đó mà người ta gọi là “vùng”.

Lãnh thổ của vùng trong trường hợp này bao gồm một sổ địa phương (cấp tinh), thông thường có những điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội hay lịch sử tương đổi đồng nhất. v ề phưcmg diện địa lí học (Lê Thông, 2010), vùng là một bộ phận lãnh thồ toàn vẹn thường được đặc trưng bàng sự đồng nhất về nguồn gốc, về các bộ phận có quan hệ qua lại với nhau của lởp vỏ địa lí hoặc của nền sản xuất xã hội. Trên góc độ quản lí đất nước, vùng được quan niệm là cấp trung gian giữa quốc gia và tinh, vùng bao gồm một số tình và một quốc gia có nhiều vùng. Vùng nói chung có những dấu hiệu đặc trưng cơ bàn sau: - Vùng là một không gian địa lí, một lãnh thổ xác định thuộc quyền sờ hữu của một quốc gia.

Lãnh thổ này có các đặc trưng về vị trí địa lí, hình dáng lãnh thổ, kích thước và quy mô xác định. Vùng có nhiều cấp phân vị theo quy mô (về điện tích, dân số, quy mô của các 12 hoạt động kinh tế - xã hội). Ranh giới vùng và số lượng vùng của một quốc gia thay đổi theo các giai đoạn phát triển khác nhau. - Vùng là một thực thể khách quan, trong đó tồn tại những yếu tố tự nhiên (địa hình, đất đai, khí hậu, động thực vật, tài nguyên khoáng sản, tài nguyên nước.), các yếu tố xã hội (dân cư và nguồn lao động, dân tộc, văn hóa, lịch sử.), các yếu tố kinh tế (nông nghiệp, công nghiệp, giao thông vận tải, thương mại dịch vụ, cơ sờ vật chất kỹ thuật phục vụ cho các hoạt động kinh tế).

Các yếu tố trên chính là các nhân tố tạo vùng và tạo thành một thể thống nhất, có quan hệ qua lại tác động lẫn nhau. Ở mỗi vùng, liên tục diễn ra các quá trình tự nhiên, nhân khẩu học, kinh tế - xã hội ở các mức độ khác nhau. Các quá trình này có bản chất khác nhau, cùng tồn tại và hoạt động theo những quy luật riêng của mình, nhưng đều là những khâu tất yếu của chu trình trao đổi vật chất, năng lượng và thông tin vận hành liên tục trong không gian, thời gian. - Theo quan điểm cấu trúc hệ thống, vùng là một thực thể khách quan nhưng không tồn tại độc lập.