CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ THỐNG KÊ HỌC Mã chương: 1201 Mục tiêu: - Trình bày được khái niệm và nhiệm vụ nghiên cứu của thống kê học. - Trình bày được cơ sở thực tiển, cơ sở lý luận và cơ sở khoa học của đối tượng nghiên cứu thống kê. - Trình bày được chức năng và các phương pháp của thống kê - Định nghĩa được một số khái niệm thường dùng trong thống kê học. - Hệ thống hoá được một số vấn đề chung về thống kê học - Có ý thức học tập nghiêm túc, tính cẩn thận, chính xác - Có phương pháp tự học tập, nghiên cứu Nội dung chính: 1.
Sự ra đời và phát triển của thống kê học Thống kê ra đời từ bao giờ và quá trình phát triển của nó ra sao? Để trả lời câu hỏi này các nhà khoa học chuyên nghiên cứu sự hình thành và phát triển của thống kê học đã đưa ra nhận định sau: Thống kê học ra đời và phát triển theo yêu cầu của xã hội. Để chứng minh cho nhận định này người ta thường điểm lại lịch sử phát triển của xã hội loài người qua các thời kỳ: - Thời kỳ cộng sản nguyên thuỷ: Thời kỳ này chưa có sản xuất, chưa có sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất, của cải do thiên nhiên cung cấp và là của chung, loài người chưa có tính toán, nên chưa có nhu cầu về thống kê. - Thời kỳ chiếm hữu nô lệ: Thời kỳ này, có sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất , đất, nông nô, có sản xuất, có dư thừa, của cải thuộc về người chiếm hữu tư liệu sản xuất (chủ nô) nên chủ nô hoặc trực tiếp hoặc gián tiếp ghi chép, tính toán những tài sản thuộc quyền chiếm hữu của mình như: Có bao nhiêu ruộng đất, trâu bò, nhà cửa. Thực tế có di tích cổ mà người ta đã tìm thấy ở Trung Quốc, Hy Lạp, Ai Cập, La Mã.
thì những ghi chép và tính toán này còn đơn giản, mang tính chất cộng dồn, trong phạm vi hẹp, có thể nói rằng mới là công việc sơ khai của thống kê. - Thời kỳ phong kiến: Thời kỳ này, sản xuất phát triển hơn, sản phẩm nhiều hơn, phạm vi chiếm hữu tư liệu sản xuất mở rộng hơn nên yêu cầu tính toán nhiều hơn và phức tạp hơn. Các tài liệu cũ cho biết, hầu hết các nước ở châu Âu, châu Á đã tổ chức việc đăng ký kê khai về ruộng đất, nhân khẩu, tài sản. Những công việc này đã thể hiện tính chất thống kê.
Sản xuất nông nghiệp ngày càng phát triển, sản phẩm dồi dào dẫn đến nhu cầu trao đổi hàng hoá, các ngành nghề thủ công ra đời. từ đó công việc ghi chép mở rộng ra ngoài lĩnh vực mỗi ngành, nhưng thống kê học chưa được hình thành. - Thời kỳ tư bản chủ nghĩa cũ: Thời kỳ này, lực lượng sản xuất phát triển hơn, các ngành sản xuất mới ra đời, công nghiệp, giao thông vận tải, thương nghiệp. Các hoạt động kinh tế xã hội ngày càng phức tạp hơn, sự phân công lao động xã hội cũng phát triển, phân chia giai cấp và đấu tranh giai cấp cùng gay gắt.
Để phục vụ cho giai cấp thống trị, đòi hỏi phải theo dõi mọi mặt của xã hội (kinh tế, chính trị). Người ta đã đi sâu nghiên cứu về lý luận và phương pháp thu thập, tính toán các tài liệu sao cho phản ánh đúng hiện tượng và giúp cho người làm công tác quản lý kinh tế, quản lý xã hội điều hành tốt các công việc của mình. 6 Cuối thế kỷ 17, một số tài liệu sách báo của thống kê được xuất bản hoặc một số trường đã bắt đầu giảng môn lý luận thống kê.Cohring - nhà kinh tế học người Đức giảng bài tại Trường đại học Holmsted về phương pháp nghiên cứu hiện tượng xã hội dựa vào số liệu điều tra cụ thể. Năm 1682, cuốn sách "Số học chính trị" của William Petty - nhà kinh tế học người Anh; năm 1759, G.
Ở thời kỳ này, sự phát triển của toán học, nhất là lý thuyết xác suất cũng rất mạnh mẽ đã góp phần trang bị thêm phương pháp tính toán và quản lý công việc của các nhà thống trị. Trong hoàn cảnh đó, thống kê đã được hình thành. Như vậy, thống kê học hình thành vào cuối thế kỷ 17, đầu thế kỷ 18 và chủ nghĩa tư bản cũ đã tạo điều kiện cho thống kê ra đời và phát triển. Nhưng trong xã hội có giai cấp, sự phân hoá giàu nghèo rất rõ rệt, đặc biệt là trong chiến tranh giữa các nước, các cường quốc, giai cấp thống trị thường sử dụng các tài liệu thống kê như một công cụ để phục vụ cho giai cấp mình, để xoa dịu đấu tranh giai cấp hoặc che dấu bí mật kinh doanh, nên họ thường đưa ra những tài liệu thống kê không trung thực và khách quan lắm.
Vì lý do đó mà giai đoạn cuối của chủ nghĩa tư bản cũ (chủ nghĩa đế quốc) thống kê không phát huy được vai trò tiến bộ của mình. - Thời kỳ hình thành và phát triển của hệ thống XHCN: Theo quan điểm của CNXH muốn cho toàn dân hiểu được thực tế khách quan về sản xuất, kinh tế và xã hội để mỗi người đều có trách nhiệm góp phần của mình vào việc thúc đẩy xã hội tiến lên, CNXH đã tạo điều kiện cho khoa học thống kê phát huy tác dụng tích cực và ngày càng hoàn thiện về lý luận và phương pháp để có thể phản ánh đúng thực tế khách quan xã hội. - Ngày nay, do sự phát triển của xã hội loài người, do sự tiến triển của khoa học - kỹ thuật đòi hỏi khoa học thống kê cũng ngày càng hoàn thiện về lý luận, về phương pháp, có nhiều thông tin nhanh, phong phú, phương tiện tổng hợp tốt hơn, phương pháp phân tích, đánh giá và dự báo ngày càng hiện đại hơn. Thống kê chính là một công cụ mạnh mẽ nhất để nhận thức xã hội.
Tuy nhiên, tuỳ theo mục đích khác nhau mà thứ công cụ này phục vụ có khác nhau. - Ở nước ta: Trong kháng chiến chống Pháp (1945-1954), chúng ta đã sử dụng công tác thống kê với các thành tựu của khoa học thống kê thế giới để lên án chế độ thực dân, phong kiến, động viên toàn dân làm kháng chiến thắng lợi. Cùng với sự phát triển của đất nước, thống kê học ngày càng hoàn thiện dần về mạng lưới thống kê, về phương pháp tổ chức, về kỹ thuật tổng hợp, phân tích. Song do nền kinh tế nước ta chưa ổn định, chuyển hướng liên tục.
nên thống kê học ở nước ta còn có những hạn chế nhất định. Đối tượng nghiên cứu của thống kê học Là mặt lượng trong mối liên hệ mật thiết với mặt chất của các hiện tượng và quá trình kinh tế xã hội số lớn diễn ra trên toàn bộ nền kinh tế quốc dân, trong những điều kiện thời gian và địa điểm cụ thể. Ñoái töôïng nghieân cöùu cuûa Thoáng keâ hoïc laø caùc hieän töôïng vaø quaù trình kinh teá xaõ hoäi; Caùc hieän töôïng vaø quaù trình naøy bao goàm: + Caùc ñieàu kieän cuûa saûn xuaát vaø trình ñoä saûn xuaát: daân soá, söùc lao ñoäng, taøi nguyeân thieân nhieân, cuûa caûi quoác daân tích luyõ. 7 + Quaù trình taùi saûn xuaát xaõ hoäi qua caùc khaâu: saûn xuaát, phaân phoái, vaø söû duïng saûn phaåm xaõ hoäi.
+ Ngoaøi ra noù coøn nghieân cöùu veà ñôøi soáng vaø sinh hoaït cuûa nhaân daân: trình ñoä vaên hoaù, tình hình söùc khoeû, tình hình sinh hoaït chính trò, xaõ hoäi. Thoáng keâ hoïc nghieân cöùu caùc hieän töôïng kinh teá xaõ hoäi nhôø vaøo vieäc nghieân cöùu caùc con soá thöïc teá cuûa hieän töôïng ñoù, hay noùi caùch khaùc thoáng keâ nghieân cöùu maët löôïng trong söï lieân heä chaët cheõ vôùi maët chaát cuûa moät hieän töôïng, moät quaù trình cuï theå, töùc laø seõ thoâng qua nhöõng bieåu hieän veà soá löôïng, qui moâ keát hôïp quan heä tyû leä, toác ñoä phaùt trieån. ñeå ruùt ra nhöõng keát luaän veà baûn chaát vaø tính qui luaät cuûa hieän töôïng nghieân cöùu, bôûi vì moïi söï vaät cuõng nhö moïi hieän töôïng saûn xuaát ñeàu coù maët chaát vaø maët löôïng khoâng taùch rôøi nhau. Maët löôïng phaûn aùnh qui moâ, toác ñoä phaùt trieån.
trong noäi boä söï vaät. Ví duï maët löôïng giuùp ta nghieân cöùu qui moâ saûn xuaát cuûa moät xí nghieäp: coù soá coâng nhaân laø bao nhieâu, soá saûn phaåm saûn xuaát ra trong moät ngaøy. hoaëc giuùp ta nghieân cöùu ñöôïc keát caáu coâng nhaân: bao nhieâu % coâng nhaân laøm taïi khu vöïc/ chuyeàn/ toå naøo ñaáy, % coâng nhaân coù tay ngheà theo caùc baäc thôï, v.v… Maët chaát giuùp ta bieát ñöôïc söï vaät ñoù laø caùi gì? Giuùp ta phaân bieät söï vaät aáy vôùi söï vaät khaùc. Ví duï nghieân cöùu veà caáu hình maùy tính, caùc chöùc naêng cuûa maùy aûnh kyõ thuaät soá, nhaø saûn xuaát, v.v… seõ giuùp chuùng ta coù moät öôùc ñoaùn veà giaù cuûa saûn phaåm.
Coøn khi chuùng ta ñeà caäp giaù, chuùng ta seõ coù khaùi nieäm sô löôïc veà caáu hình maùy, chöùc naêng cuûa caùc saûn phaåm. Nhö vaäy ta thaáy raèng löôïng vaø chaát laø moät theå thoáng nhaát trong moät söï vaät, söï vaät khoâng theå coù chaát maø khoâng coù löôïng vaø ngöôïc laïi löôïng naøo cuõng laø löôïng cuûa moät chaát nhaát ñònh. Tuy nhieân, caùc hieän töôïng maø thoáng keâ hoïc nghieân cöùu phaûi laø hieän töôïng soá lôùn, laø toång theå caùc hieän töôïng caù bieät. Bôûi vì, hieän töôïng caù bieät thöôøng chòu taùc ñoäng cuûa nhieàu nhaân toá, coù nhöõng nhaân toá baûn chaát, taát nhieân, cuõng coù nhöõng nhaân toá khoâng baûn chaát, ngaãu nhieân, do ñoù chæ coù thoâng qua vieäc nghieân cöùu moät soá lôùn hieän töôïng, taùc ñoäng cuûa caùc nhaân toá ngaãu nhieân ñöôïc buø tröø vaø trieät tieâu, baûn chaát vaø tính qui luaät cuûa hieän töôïng môùi coù khaû naêng theå hieän roõ reät.
Ngoaøi ra, nhöõng qui luaät maø thoáng keâ tìm ra ñöôïc vôùi moät hieän töôïng kinh teá xaõ hoäi naøo ñoù noù chæ ñuùng trong moät phaïm vi nhaát ñònh, moät thôøi kyø nhaát ñònh, chöù khoâng nhö quy luaät töï nhieân, noù ñuùng trong baát kyø thôøi gian vaø ñòa ñieåm naøo. 8 Töø nhöõng phaân tích treân ta coù theå keát luaän raèng: Thoáng keâ hoïc laø moät moân khoa hoïc bao goàm heä thoáng caùc phöông phaùp duøng ñeå thu thaäp, xöû lyù vaø phaân tích maët löôïng cuûa nhöõng hieän töôïng soá lôùn ñeå tìm hieåu baûn chaát vaø qui luaät vaän ñoäng voán coù cuûa noù trong ñieàu kieän khoâng gian vaø thôøi gian cuï theå. Cơ sở lý luận của thống kê học Môn Thống kê học được hình thành trên cơ sở lý luận từ các môn khoa học chủ nghĩa duy vật lịch sử trong triết học Mác – Lênin và môn kinh tế chính trị Mác – Lênin.