- Khi công dân thực hiện quyền (sáng tác vn học nghệ thuật, nghiên cứu khoa học v.) và khi quyền và lợi ích hợp pháp của công dân bị xâm hai (công dân bị xử phat trái pháp luật có thé khiếu nại trực tiếp ến ng°ời ra quyết ịnh hoặc cấp trên trực tiếp của ng°ời ã ra quyết ịnh này. C¡ quan nhà n°ớc có thâm quyền, những ng°ời có thâm quyền có nhiệm vụ khôi phục những quyền, lợi ích bi xâm hai). - Khi công dân thực hiện ngh)a vụ: Ngh)a vụ quân sự, ngh)a vụ óng thuế, ngh)a vụ lao ộng công ích v. - Khi công dân không thực hiện ngh)a vụ làm xuất hiện quan hệ với các co quan nhà n°ớc có thâm quyền.
Vi du: Công dân trốn tránh ngh)a vụ quân sự phải chịu trách nhiệm tr°ớc c¡ quan quan lí quân sự. Quyền và ngh)a vu của công dân có thé phân thành 3 nhóm d°ới ây: a) Quyền và ngh)a vụ của công dân trong l)nh vực hành chính- chính tri; b) Quyền và ngh)a vụ của công dân trong l)nh vực kinh tế-xã hội; c) Quyền và ngh)a vụ của công dân trong l)nh vực vn hoá-xã hội. Quyên và ngh)a vụ của công dân trong l)nh vực hành chính- chính trị iều 28 Hiến pháp nm 2013 quy ịnh: "J. Công dan có quyén tham gia quản lí Nhà n°ớc và xã hội, tham gia thảo luận và kiến nghị với c¡ quan nhà n°ớc về các vấn ề của c¡ sở, ịa ph°¡ng và cả n°ớc.
Nhà n°ớc tạo iều kiện ể công dân tham gia quản li Nhà n°ớc và xã hội; công khai, minh bạch trong việc tiếp nhận, phản hồi ý kiến, kiến nghị của công dân". ây là sự thừa nhận về mặt 305 Nhà n°ớc tầm quan trong của quyền này trong ời sông chính tri của công dân, là c¡ sở pháp lí ể công dân phát huy tính tích cực của mình. Quyên tham gia quản lí nhà n°ớc và xã hội thê hiện °ới nhiều hình thức khác nhau nh° quyền tham gia thảo luận những van ề chung của cả n°ớc và từng ịa ph°¡ng, kiến nghị với c¡ quan nhà n°ớc, biéu quyết khi Nha n°ớc tô chức tr°ng cau dân ý. Nhân dân tham gia vào quản lí nhà n°ớc và xã hội thông qua việc thành lập ban thanh tra nhân dân, giám sát việc thực hiện chính sách pháp luật của c¡ quan hành chính ở ịa ph°¡ng (xã, ph°ờng, thị tran).
Thanh tra nhân dân là chủ thé thực hiện quyền lực của nhân dân ể giám sát hoạt ộng của c¡ quan nhà n°ớc, ng°ời có thâm quyên trong c¡ quan nhà n°ớc trong việc thực hiện pháp luật ở ịa ph°¡ng, góp phan xây dựng chính quyền thực sự là chính quyền của dân, do dân, vì dân ồng thời bảo vệ pháp luật nâng cao hiệu lực quản lí nhà n°ớc, phát huy quyền dân chủ của ng°ời dân. Công dân có quyền bầu cử, ứng cử vào các c¡ quan quyền lực nhà n°ớc (Quốc hội, hội ồng nhân dân các cấp). Bau cử là quyên, ngh)a vụ, trách nhiệm của công dân. Thực hiện quyền bầu cử, công dân lựa chọn những ng°ời xứng áng thay mặt nhân dân quản lí nhà n°ớc.
Công dân có quyền ứng cử, khi °ợc bầu sẽ trực tiếp quyết ịnh những vẫn ề quan trọng của Nhà n°ớc. Nhằm tng c°ờng ý thức trách nhiệm, vai trò làm chủ của công dân, Nhà n°ớc không ngừng giáo dục ý thức pháp luật trên c¡ sở ó công dân ý thức °ợc vi trí của minh trong xã hội và tham gia tích cực vào việc thực hiện quyền và ngh)a vụ của mình. Một trong những hình thức làm chủ trong quản lí hành chính nhà n°ớc là cán bộ, công chức, công nhân viên chức nhà n°ớc có 306 thể bầu cán bộ lãnh ạo, quản lí nh° giám ốc xí nghiệp, hiệu tr°ởng tr°ờng ại học, cán bộ lãnh ạo vụ, viện v. Bằng những quyết ịnh của mình Nhà n°ớc có thé thừa nhận ý chí của công dân, qua ó tạo iều kiện cho cán bộ, công chức, công nhân viên chức tham gia vào quá trình thành lập bộ máy hành chính trong các ¡n vi c¡ sở của các c¡ quan hành chính nhà n°ớc.
Một quyền chính trị quan trọng là quyền tự do i lại và c° trú. Tr°ớc ây trong Hiến pháp cing nh° những vn bản pháp luật khác Nhà n°ớc ta có quy ịnh về quyền tự do i lại, c° trú nh°ng chủ yếu là c° trú, i lại trong n°ớc. Hiện nay, với chính sách mở cửa, a dạng hoá, a ph°¡ng hoá các quan hệ ối ngoại, Hiến pháp, các vn bản pháp luật khác quy ịnh cụ thể quyền của công dân ra n°ớc ngoài và từ n°ớc ngoài về tạo iều kiện thuận lợi cho công dân Việt Nam trong n°ớc ra n°ớc ngoài học tập, nghiên cứu khoa học, du lịch, tham quan, thm ng°ời thân, oàn tụ gia ình. Nhà n°ớc ta có chính sách khuyến khích, tạo iều kiện thuận lợi trong việc xuất nhập cảnh, c° trú, i lại tại Việt Nam dé ng°ời gốc Việt Nam ở n°ớc ngoài giữ quan hệ gắn bó với gia ình quê h°¡ng.
ối với công dân Việt Nam ở n°ớc ngoài, Nhà n°ớc Việt Nam có chính sách ể công dân Việt Nam ở n°ớc ngoài có iều kiện °ợc h°ởng các quyên công dân, ngh)a vụ công dân phù hợp với iều kiện của họ. Công dân có quyền tự do ngôn luận, quyền lập hội, biểu tình theo quy ịnh của pháp luật. Thông qua việc thực hiện những quyền này, công dân có thê trình bày tâm t°, nguyện vọng, chính kiến của mình về những vấn ề quan trọng của quản lí hành chính nhà n°ớc. Công dân có quyền °ợc thông tin qua các ph°¡ng tiện thông tin ại chúng nh° ài, báo, vô tuyến truyền hình ể nâng cao dân trí.
307 Công dân còn tham gia quản lí nhà n°ớc, quản lí xã hội thông qua oàn thể, tô chức xã hội. Quyên lập hội giúp cho công dân thành lập các tô chức xã hội ể bảo vệ quyền lợi cho chính bản thân công dân về những vấn ề có liên quan nh° khen th°ởng, kỉ luật, phúc lợi xã hội, những lợi ích chính áng khác của công dân v. Pháp luật quy ịnh không một cá nhân nào °ợc lợi dụng quyền của mình ể xuyên tạc, vu khống nhằm xúc phạm nhân phẩm, danh dự của tổ chức, cá nhân khác, không °ợc kích ộng nhân dân chống lai Nhà n°ớc Cộng hoà xã hội chủ ngh)a Việt Nam, phá hoại khối oàn kết toàn dân, không °ợc gây han thù giữa các dân tộc. Dé dam bảo cho các quyền của công dân °ợc thực hiện trong quản lí hành chính nhà n°ớc và khắc phục sai lầm, lệch lạc của cán bộ viên chức nhà n°ớc, củng có lòng tin của nhân dân ối với Nhà n°ớc, iều 30 Hiến pháp nm 2013 quy ịnh quyền khiếu nại, tổ cáo của công dân: "J.
Moi ng°ời có quyên khiếu nại, tổ cáo với c¡ quan tổ chức, cá nhân có thẩm quyên về những việc làm trái pháp luật của c¡ quan, tổ chức, cá nhân. C¡ quan, tô chức cá nhân có thẩm quyên phải tiếp nhận, giải quyết khiếu nại, to cáo. Ng°ời bị thiệt hại có quyền °ợc bồi th°ờng về vật chất, tinh than và phục hôi danh dự theo quy ịnh của pháp luật". Day là một quyền c¡ bản trong các quyền và ngh)a vụ hành chính-chính trị mà công dân °ợc h°ởng.
Nhiều vn bản pháp luật của Nha n°ớc ã cụ thé hoá quyền này. Vi du: Luật khiếu nại, Luật tố cáo °ợc Quốc hội khoá XIII, ki họp thứ 2 thông qua ngày 11/11/2011; Nghị ịnh của Chính phủ số 75/2012/N-CP quy ịnh chỉ tiết thi hành một số iều Luật khiếu nại và Nghị ịnh của Chính phủ số 76/2012/N-CP quy ịnh chỉ tiết thi hành một số iều của Luật tổ cáo. 308 Thông qua hành vi khiếu nại, tố cáo, các c¡ quan nhà n°ớc có thâm quyền nắm bắt °ợc những thông tin cần thiết về vi phạm pháp luật của c¡ quan nhà n°ớc, tô chức kinh tế, tổ chức xã hội, ¡n vi vi trang, cá nhân dé iều tra, xem xét, xử lí những cán bộ, công chức, cá nhân vi phạm pháp luật, khôi phục những quyền ã bị xâm hại. Thực hiện quyền khiếu nại, t6 cáo, công dân ấu tranh chống những vi phạm pháp luật, bảo vệ lợi ích của Nhà n°ớc, tập thé, công dân, góp phan vào việc giám sát hoạt ộng của co quan nha n°ớc, nâng cao hiệu lực quản lí của bộ máy nhà n°ớc.
Trách nhiệm của các c¡ quan nhà n°ớc (c¡ quan có thẩm quyền giải quyết khiếu nại, tố cáo) ngày càng °ợc nâng cao ã góp phần tích cực vào việc giải quyết những vấn ề có liên quan ến lợi ích của công dân, giữ vững °ợc niềm tin của công dân ối với Nhà n°ớc. Từ tháng 7/1996 trở về tr°ớc việc giải quyết khiếu nại, tổ cáo của công dân trong quản lí hành chính nhà n°ớc chỉ do chính các c¡ quan hành chính nhà n°ớc ảm nhiệm dẫn ến tình trạng các c¡ quan này vừa bị kiện vừa trực tiếp xử kiện. H¡n nữa, việc giải quyết khiếu nại, tố cáo còn nhiều sai sót, còn có những vi phạm quy ịnh về trình tự, thủ tục, thời hạn. ề khắc phục tình trạng này, Quốc hội khoá IX kì họp thứ 8 ngày 28/10/1995 ã thông qua Luật sửa ổi bổ sung Luật tô chức toà án nhân dân, trong ó quy ịnh: Toà hành chính °ợc thành lập và i vào hoạt ộng từ 1/7/1996.
ể giải quyết khiếu kiện của công dân kip thời, dung pháp luật và có c¡ sở pháp lí vững chắc, áp ứng yêu cầu giải quyết các tranh chấp trong l)nh vực hành chính, Luật tố tụng hành chính ã °ợc Quốc hội n°ớc Cộng hòa xã hội chủ ngh)a Việt Nam khoá XII kì hop thứ 8 thông qua ngày 24/11/2010. 309 Công dân có quyền khiếu kiện những quyết ịnh hành chính, hành vi hành chính của c¡ quan, cán bộ nhà n°ớc có thẩm quyền xâm phạm ến lợi ích của mình và thông qua toà án hành chính bảo vệ quyên, lợi ích chính áng của cá nhân công dân. Quá trình ôi mới về kinh tế, vn hoá, xã hội ang diễn ra sôi ộng, nền kinh tế nhiều thành phần vận hành theo c¡ chế thị tr°ờng có sự quản lí của nhà n°ớc, việc giao l°u mở cửa với bên ngoài (khu vực, thế giới), yêu cầu mở rộng dân chủ v. òi hỏi Nhà n°ớc phải ổi mới, hoàn thiện pháp luật, có ph°¡ng thức hoạt ộng phù hợp làm cho xã hội phát triển theo úng ịnh h°ớng xã hội chủ ngh)a, trên c¡ sở ó các quyền, ngh)a vụ, tự do của công dân °ợc bảo vệ, tôn trọng và không ngừng phát huy.
Nhà n°ớc quy ịnh công dân có quyền bat khả xâm phạm về thân thé, °ợc pháp luật bảo vệ tinh mạng, nhân phẩm, danh dự.
