Giáo trình lịch sử nhà nước và pháp luật việt nam trường đại học luật hà nội chủ biên lê minh tâm vũ thị nga vũ thị yến phạm điềm hà thị lan phương phần 2

Khám phá nội dung Giáo Trình Lịch Sử Nhà Nước và Pháp Luật Việt Nam - Phần 2 từ Đại Học Luật Hà Nội, cung cấp kiến thức sâu sắc và toàn diện.

• Trường học: Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Lịch Sử Nhà Nước Và Pháp Luật Việt Nam
• Đề tài: Giáo Trình Lịch Sử Nhà Nước Và Pháp Luật Việt Nam - Phần 2
• Loại tài liệu: giáo trình
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổ chức hành chính cấp tỉnh thời Nguyễn

Giáo trình lịch sử và Nhà nước Việt Nam thời Nguyễn đã thiết lập hệ thống hành chính cấp tỉnh dựa trên truyền thống. Nhà vua chia cả nước thành 30 tỉnh, bao gồm Kinh đô Thừa Thiên phủ. Công cuộc cải cách hành chính được thực hiện trong hai năm (1831-1832), với 15 điều lợi căn bản của việc thiết lập đơn vị hành chính tỉnh. Các tỉnh được chia thành 14 liên tỉnh, do Tổng đốc đứng đầu. Pháp luật Việt Nam thời kỳ này quy định rõ nhiệm vụ của các quan chức cấp tỉnh như Tổng đốc, Tuần phủ, Bồ chánh, Án sát, và Lãnh binh. Hệ thống này thể hiện sự tập quyền mạnh mẽ của triều đình trung ương.

1.1. Phân chia địa giới hành chính

Triều Nguyễn chia cả nước thành 30 tỉnh, bao gồm 18 tỉnh phía Bắc và 12 tỉnh phía Nam. Thừa Thiên phủ là trung tâm kinh đô. Các tỉnh được phân loại thành lớn, vừa, và nhỏ dựa trên quy mô và số lượng công việc. Đại học Luật Hà Nội nhấn mạnh rằng việc phân chia này giúp tăng cường quản lý và giám sát địa phương. Các tỉnh lớn như Hà Nội, Nam Định, và Bình Định có biên chế khoảng 120 viên chức, trong khi các tỉnh nhỏ như Cao Bằng chỉ có 40-60 viên chức.

1.2. Chức năng và nhiệm vụ của quan chức cấp tỉnh

Lịch sử pháp luật ghi nhận rằng Tổng đốc là người đứng đầu liên tỉnh, chịu trách nhiệm cai trị quân và dân. Tuần phủ phụ trách hành chính và giáo dục. Bồ chánh quản lý thuế má, trong khi Án sát xử lý các vụ án hình sự. Hệ thống pháp luật thời Nguyễn quy định rõ nhiệm vụ của từng chức vụ, đảm bảo sự vận hành trơn tru của bộ máy hành chính.

II. Tổ chức hành chính cấp phủ huyện và châu

Giáo trình lịch sử và Nhà nước Việt Nam thời Nguyễn cũng đề cập đến cấp phủ, huyện, và châu. Các quan chức như Tri phủ, Tri huyện, và Tri châu được bổ nhiệm dựa trên thành tích khoa cử. Pháp luật Việt Nam quy định nhiệm vụ của họ bao gồm quản lý hành chính, kinh tế, và tư pháp. Việc phân loại phủ, huyện thành 8 loại dựa trên điều kiện địa lý và mức độ công việc giúp triều đình hoạch định chính sách phù hợp.

2.1. Chức năng của quan chức cấp phủ huyện

Lịch sử pháp luật ghi nhận rằng Tri phủ và Tri huyện có nhiệm vụ toàn diện, từ quản lý thuế khoá đến xử án. Hệ thống pháp luật thời Nguyễn quy định rõ quyền hạn và trách nhiệm của họ, đảm bảo sự ổn định và trật tự tại địa phương.

2.2. Phân loại phủ huyện

Triều Nguyễn phân loại phủ, huyện thành 8 loại dựa trên điều kiện địa lý và mức độ công việc. Đại học Luật Hà Nội nhấn mạnh rằng việc phân loại này giúp triều đình hoạch định chính sách phù hợp và bổ dụng quan lại một cách hiệu quả.

III. Tổ chức hành chính cấp tổng và xã

Giáo trình lịch sử và Nhà nước Việt Nam thời Nguyễn cũng đề cập đến cấp tổng và xã. Cai tổng là người đứng đầu cấp tổng, được bổ nhiệm bởi Bộ Lại. Pháp luật Việt Nam quy định rõ nhiệm vụ của Cai tổng và Lí trưởng, bao gồm quản lý dân cư và thực thi chính sách thuế. Hội đồng kì mục là cơ quan quyết nghị tại cấp xã, chịu trách nhiệm trước dân chúng.

3.1. Chức năng của Cai tổng và Lí trưởng

Lịch sử pháp luật ghi nhận rằng Cai tổng và Lí trưởng có nhiệm vụ quản lý dân cư và thực thi chính sách thuế. Hệ thống pháp luật thời Nguyễn quy định rõ quyền hạn và trách nhiệm của họ, đảm bảo sự ổn định và trật tự tại cấp xã.

3.2. Hội đồng kì mục

Hội đồng kì mục là cơ quan quyết nghị tại cấp xã, chịu trách nhiệm trước dân chúng. Đại học Luật Hà Nội nhấn mạnh rằng Hội đồng kì mục không phải do dân bầu, nhưng đa số thành viên đều là những người có phẩm hàm do vua ban hoặc xuất thân từ khoa mục.

IV. Quản lý vùng dân tộc miền núi

Giáo trình lịch sử và Nhà nước Việt Nam thời Nguyễn cũng đề cập đến việc quản lý vùng dân tộc miền núi. Triều Nguyễn áp dụng chính sách vừa mềm dẻo vừa kiên quyết, bổ dụng quan lại địa phương và xóa bỏ chế độ thế tập. Pháp luật Việt Nam quy định rõ nhiệm vụ của các quan chức miền núi, đảm bảo sự ổn định và trật tự tại các vùng này.

4.1. Chính sách quản lý vùng dân tộc miền núi

Lịch sử pháp luật ghi nhận rằng triều Nguyễn áp dụng chính sách vừa mềm dẻo vừa kiên quyết, bổ dụng quan lại địa phương và xóa bỏ chế độ thế tập. Hệ thống pháp luật thời Nguyễn quy định rõ nhiệm vụ của các quan chức miền núi, đảm bảo sự ổn định và trật tự tại các vùng này.

4.2. Chế độ lưu quan và thổ quan

Triều Nguyễn áp dụng chế độ lưu quan và thổ quan để quản lý các vùng dân tộc miền núi. Đại học Luật Hà Nội nhấn mạnh rằng chế độ này giúp tăng cường sự kiểm soát của triều đình đối với các vùng này.

Nội dung chính

GIÁO TRÌNH LỊCH SỬ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT VIỆT NAM: CHUYÊN ĐỀ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT TRIỀU NGUYỄN (1802 – 1884)

---

Tổng quan về giáo trình

Môn học và vị trí trong chương trình đào tạo

Học phần Lịch sử Nhà nước và Pháp luật Việt Nam là môn học cơ sở khối ngành bắt buộc trong chương trình đào tạo Cử nhân Luật học, đồng thời là khối kiến thức nền tảng trong chương trình đào tạo ngành Lịch sử, Quản lý công và Xây dựng chính quyền nhà nước ở cấp độ Đại học và Sau đại học. Nội dung chuyên khảo về Nhà nước và Pháp luật triều Nguyễn (1802 – 1884) giữ vị trí tổng kết tiến trình phát triển của thể chế quân chủ phong kiến Việt Nam trước thời kỳ cận – hiện đại.

Mục tiêu học tập (Learning Outcomes)

• Về chuẩn kiến thức: Người học hệ thống hóa được mô hình tổ chức bộ máy nhà nước quân chủ chuyên chế tập quyền thời Nguyễn từ trung ương đến cơ sở (cấp tỉnh, phủ, huyện, tổng, xã và vùng dân tộc thiểu số); phân tích cơ cấu tổ chức quân đội; nắm vững lịch sử lập pháp và cấu trúc các bộ điển chế (Hoàng Việt luật lệ, Khâm định Đại Nam Hội điển sự lệ, Minh Mệnh chính yếu, Châu bản triều Nguyễn).
• Về chuẩn kỹ năng: Người học phân tích được các chế định pháp luật thực định thời Nguyễn (hình sự, dân sự, hôn nhân – gia đình, tố tụng); so sánh được các điểm kế thừa và dị biệt giữa luật pháp triều Nguyễn với pháp luật triều Lê (Quốc triều hình luật) và luật pháp triều Thanh.
• Về chuẩn năng lực tự chủ và trách nhiệm: Hình thành tư duy đánh giá khách quan, khoa học về những thành tựu tổ chức hành chính, kỹ thuật lập pháp cũng như những giới hạn lịch sử của triều Nguyễn trong bối cảnh thế kỷ XIX.

Cấu trúc và cách tiếp cận

Giáo trình tiếp cận theo phương pháp lịch sử – pháp lý kết hợp phân tích thể chế và khảo cứu quy phạm văn bản luật. Cấu trúc nội dung vận động từ việc phân tích thiết chế quyền lực (tổ chức bộ máy hành chính, quân sự) đến việc giải mã các quy phạm pháp luật thực định (nguồn luật, kỹ thuật lập pháp, các nhánh pháp luật hình sự, dân sự, hôn nhân gia đình và trình tự tố tụng tư pháp).

Điểm đặc sắc của giáo trình

Tài liệu được xây dựng hoàn toàn dựa trên nguồn thư tịch cổ chính thống và các công trình khảo cứu chuyên sâu: Đại Nam thực lục chính biên, Khâm định Đại Nam Hội điển sự lệ, Minh Mệnh chính yếu, văn bản dịch thuật Hoàng Việt luật lệ của Nguyễn Sĩ Giác (1956-1958) và Nguyễn Q. Thắng – Nguyễn Văn Tài (1994), kết hợp công trình nghiên cứu của các học giả Vũ Quốc Thông, Vũ Văn Mẫu, Phan Đại Doãn, Nguyễn Minh Tường, Trương Hữu Quýnh.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

flowchart TD
    A["Tổ chức Nhà nước Triều Nguyễn (1802 - 1884)"] --> B["Tổ chức Hành chính & Bộ máy"]
    A --> C["Tổ chức Quân đội"]
    A --> D["Hệ thống Lập pháp & Nguồn luật"]
    
    B --> B1["Cấp Tỉnh (1831 - 1832: 30 tỉnh & 1 phủ Thừa Thiên)"]
    B --> B2["Cấp Phủ - Huyện - Châu (Phân 8 loại)"]
    B --> B3["Cấp Tổng - Xã (Hội đồng kỳ mục & Lý trưởng)"]
    B --> B4["Vùng Dân tộc Miền núi (Chế độ Thổ quan - Lưu quan)"]
    
    C --> C1["Quân Trung ương (Thân binh, Cấm binh, Tinh binh)"]
    C --> C2["Quân Địa phương (Lính cơ, Lính lệ, Lính dõng)"]
    C --> C3["Cơ cấu Chỉ huy (Ngũ quân phủ, 5 binh chủng)"]
    
    D --> D1["Hoàng Việt luật lệ (22 quyển, 398 điều, 560 điều lệ)"]
    D --> D2["Hội điển & Minh Mệnh chính yếu"]
    D --> D3["Châu bản triều Nguyễn"]
    
    D1 --> E["Các Chế định Pháp luật Thực định"]
    E --> E1["Hình sự (Ngũ hình, 9 nguyên tắc, Nhóm tội)"]
    E --> E2["Dân sự & Khế ước (Sở hữu công - tư, 5 loại khế ước)"]
    E --> E3["Hôn nhân & Gia đình (Cửu tộc, Ngũ phục, Tam bất khứ)"]
    E --> E4["Tố tụng & Tư pháp (3 cấp xét xử, Thu thẩm, Phản tọa)"]

1. Tổ chức bộ máy hành chính địa phương và cải cách Minh Mệnh

• Cải cách cấp tỉnh (1831 – 1832): Triều đình bãi bỏ các Bắc Thành, Gia Định Thành; chia cả nước thành 30 tỉnh và 1 phủ Thừa Thiên (kinh đô). Từ Thừa Thiên ra Bắc có 18 tỉnh; từ Thừa Thiên vào Nam có 12 tỉnh. Ngoại trừ Thanh Hóa do quan Tổng đốc hàng tôn thất cai quản, 29 tỉnh còn lại được ghép thành 14 liên tỉnh do Tổng đốc phụ trách (tổng cộng 15 Tổng đốc). Phụ tá Tổng đốc có Bố chánh sứ (ti Bố chánh coi hành chính, tài chính, thuế khóa, dân sự) và Án sát sứ (ti Án sát coi hình án, bưu chính). Tỉnh nhỏ đặt chức Tuần phủ kiêm quyền Bố chánh. Việc binh ở tỉnh giao Đề đốc, Phó Đề đốc, Lãnh binh và Thủy sư Lãnh binh phụ trách; giáo dục do quan Đốc học đảm nhiệm.
• Phân loại hành chính cấp tỉnh và phủ - huyện: Triều đình chia tỉnh thành 3 loại: Tỉnh lớn (11 tỉnh, biên chế ~120 viên chức), Tỉnh vừa (11 tỉnh, biên chế ~80 viên chức), Tỉnh nhỏ (8 tỉnh, biên chế 40–60 viên chức). Phủ – huyện được phân thành 8 loại căn cứ theo mức độ công việc và vị trí: Nơi sung yếu, Bận việc nhiều, Công việc nặng nhọc, Hoàn cảnh khó khăn, Tối yếu khuyết, Yếu khuyết, Trung khuyết, Giản khuyết.
• Phân vùng địa lý năm 1834: Minh Mệnh ban Chỉ dụ chia toàn quốc thành 4 khu vực: Trung ương (Phủ Thừa Thiên), Trực (Tả Trực: Quảng Nam, Quảng Ngãi; Hữu Trực: Quảng Trị, Quảng Bình), Cơ (Tả Cơ: Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa, Bình Thuận; Hữu Cơ: Nghệ An, Hà Tĩnh, Thanh Hóa) và Kỳ (Nam Kỳ: 6 tỉnh; Bắc Kỳ: 13 tỉnh).
• Cấp tổng – xã và vùng dân tộc thiểu số: Cấp tổng là trung gian giữa xã và huyện, đặt chức Cai tổng (ngang hàng Lại mục, hàm tòng cửu phẩm, 3 năm khảo xét một lần). Cấp xã có cơ cấu lưỡng diện: cơ quan quyết nghị (Hội đồng kỳ mục/kỳ hào, đứng đầu là Tiên chỉ, họp tại đình làng) và cơ quan chấp hành (Lý trưởng, Phó lý, Trương tuần, Tuần đinh; nhiệm kỳ 3 năm do dân bầu). Tại vùng dân tộc thiểu số, triều đình chuyển đổi từ chế độ "thế quan" sang kết hợp "Thổ quan" và "Lưu quan" (các mốc năm 1821, 1827, 1835, 1838, 1844, 1869), chia nhỏ các mường, đổi động/sách thành xã để nhất thể hóa quản trị.

2. Cơ cấu tổ chức quân đội

• Phân cấp lực lượng: Quân đội gồm Quân trung ương (Thân binh bảo vệ vua gồm các vệ Cẩm y, Tuyển phong, Loan giá, Kim ngô, Vũ lâm; Cấm binh giữ hoàng thành gồm 5 doanh Thần Cơ, Tiền Phong, Long Vũ, Hổ Oai, Hùng Nhuệ; Tinh binh phòng thủ kinh đô và các tỉnh) và Quân địa phương (Lính cơ ở cấp tỉnh, Lính lệ ở cấp huyện, Lính dõng ở cấp xã; năm 1875 đặt Nha sơn phòng tại các tỉnh miền núi).
• Hệ thống tổ chức và chính sách: Quân đội chỉ huy qua Ngũ quân phủ (Trung, Tiền, Hậu, Tả, Hữu quân phủ do Đô thống Chưởng phủ sự đứng đầu). Cơ cấu 5 binh chủng: Bộ binh, Kị binh, Tượng binh, Pháo binh, Thủy binh. Áp dụng chính sách "Ngự binh nông" và chia phiên luân chuyển tại ngũ (Gia Long chia 3 phiên: 1 phiên tại ngũ, 2 phiên nghỉ ngơi; Minh Mệnh chia 3 đến 6 phiên).

3. Hoạt động lập pháp và hệ thống nguồn luật

• Bộ Hoàng Việt luật lệ: Soạn thảo từ năm 1811 (Nguyễn Văn Thành làm Tổng tài, Vũ Trinh và Trần Hựu biên soạn), ban hành năm 1815. Cấu trúc gồm 22 quyển, 398 điều luật và 560 điều lệ kèm theo lời Tựa của vua Gia Long (1812). Bố cục chia thành: Danh lệ (Quyển 1-3, 45 điều), Luật Lại (Quyển 4-5, 27 điều), Luật Hộ (Quyển 6-8, 66 điều), Luật Lễ (Quyển 9, 26 điều), Luật Binh (Quyển 10-11, 58 điều), Luật Hình (Quyển 12-20, 166 điều), Luật Công (Quyển 21, 10 điều) và Tổng loại – Tỉ dẫn điều luật (Quyển 22, 30 trường hợp áp dụng luật so sánh).
• Các bộ Hội điển và Châu bản: Hội điển toát yếu (1833), Khâm định Đại Nam Hội điển sự lệ (13 năm biên soạn: 1843 – 1855, kéo dài đến năm Duy Tân 1914), Minh Mệnh chính yếu (25 quyển), Đại Nam Điển lệ toát yếu và hệ thống Châu bản có ngự bút châu phê của nhà vua.

4. Chế định pháp luật hình sự

• Hệ thống hình phạt: Gồm Ngũ hình [Xuy (5 bậc: 10 - 50 roi), Trượng (5 bậc: 60 - 100 trượng), Đồ (5 bậc khổ sai: 1 năm/60 trượng đến 3 năm/100 trượng; áp dụng phép Nhuận đồ), Lưu (3 bậc: 2000, 2500, 3000 dặm kèm 100 trượng), Tử (Trảm, Giảo; áp dụng phép Nhuận tử: Lăng trì, Trảm kiêu, Lục thi)] và Hình phạt ngoài ngũ hình (Phạt tiền, Xâm chữ, Mang gông xiềng, Tịch thu tài sản, Sung vợ con làm nô tì, Giáng phẩm trật/bãi chức).
• 9 nguyên tắc hình sự cơ bản:
  1. Nguyên tắc luật định (Pháp căn, vô luật bất hình): Điều 380 bắt buộc viện dẫn đúng luật; Điều 351 quy định tội "Bất ưng vi".
  2. Nguyên tắc so sánh luật (Tỉ dẫn điều luật): Điều 43 cho phép so sánh tương tự khi không có điều khoản chính xác.
  3. Nguyên tắc áp dụng luật mới: Điều 42 quy định áp dụng luật từ ngày ban bố, cho phép áp dụng luật cũ nếu có lợi hơn cho phạm nhân.
  4. Nguyên tắc chiếu cố: Điều 3 quy định chế độ Bát nghị (Nghị Thân, Cố, Công, Hiền, Năng, Cần, Quý, Tân) và chiếu cố người già, trẻ em, người tàn tật, phụ nữ.
  5. Nguyên tắc thưởng phạt: Thưởng người tố cáo, phạt người che giấu tội phạm (Điều 31, 223, 224).
  6. Nguyên tắc người thân thuộc che giấu tội cho nhau (Thân thân tương ẩn): Điều 31 cho phép thân tộc từ hàng đại công trở lên che giấu tội cho nhau, ngoại trừ các tội mưu phản, đại nghịch và xâm phạm nghiêm trọng thân tộc.
  7. Nguyên tắc truy cứu trách nhiệm hình sự: Phân định lỗi vô ý và cố ý; trách nhiệm hình sự liên đới trong tội mưu phản, đại nghịch (Điều 223, 224); độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự từ 8 đến dưới 90 tuổi (trên 90 tuổi vẫn chịu tội nếu phản nghịch).
  8. Nguyên tắc luận tội theo tang vật: Áp dụng phương thức Tính tang luận tội (đồng phạm chịu chung toàn bộ tang vật) và Chiết bán khoa tội (tính 1/2 tang vật khi nhận hối lộ không lạm dụng pháp luật).
  9. Nguyên tắc chuộc tội bằng tiền: Quy định tại Điều 21 đối với tội nhẹ, lỗi vô ý, loại trừ nhóm tội Thập ác, giết người, cướp của, phạm gian.
• Phân loại tội phạm: Nhóm Thập ác (10 tội trọng: Mưu phản, Mưu đại nghịch, Mưu phiến, Ác nghịch, Bất đạo, Đại bất kính, Bất hiếu, Bất mục, Bất nghĩa, Nội loạn); Nhóm Đạo tặc (Đạo tặc thượng, Đạo tặc trung, Đạo tặc hạ); Nhóm tội Nhân mạng, Đấu ẩu, Lăng mạ, Hối lộ (Điều 312-320), Trá ngụy, Phạm gian (Cưỡng gian, Hòa gian, Điêu gian), Tạp phạm và các vi phạm về chức nghiệp, quản lý đất đai, quân sự.

5. Chế định dân sự, hôn nhân và gia đình

• Quyền sở hữu: Phân định rõ Sở hữu công (tài sản quốc gia và công điền công thổ làng xã) và Sở hữu tư (nhà ở, ruộng đất, gia súc, hoa màu). Điều 136 quy định cụ thể việc xử lý của rơi và tài sản chôn giấu.
• Chế định khế ước: Chủ thể xác lập khế ước là gia trưởng; quy định 5 loại khế ước chủ yếu: Đoạn mại (bán đứt, có hiệu lực khi giao đủ tiền - "thực khế thực tiền"), Điển mại (bán có thời hạn chuộc), Thuê mướn (nhân công, đồ vật), Vay nợ (lãi suất tối đa 3%/tháng, nguyên tắc "nhất bản nhất lợi" - không vượt quá 1 vốn 1 lời; cấm siết nợ bằng người và gia sản theo Điều 134), Cầm cố / Điển cố (cầm tài sản hoặc cầm đợ người).
• Chế định thừa kế: Thừa nhận thừa kế theo di chúc (chỉ mở sau khi mãn tang 3 năm) và thừa kế theo pháp luật. Phân chia: Thừa kế tự sản (ưu tiên trưởng tử dòng đích, áp dụng lệ "chiêu mục tương đương") và Thừa kế tài sản thông thường (các con trai hưởng phần bằng nhau, không phân biệt con vợ cả hay con vợ lẽ/nô tì; con gái chỉ hưởng khi không có người thừa kế nam).
• Hôn nhân: Cần điều kiện nội dung (sự đồng ý của chủ hôn: ông bà, cha mẹ) và hình thức (Hôn thư hoặc sính lễ Nạp trưng; thời hạn giữa đính hôn và cưới tối đa 5 năm). Quy định cấm kết hôn trong họ hàng 5 bậc tang, cấm đảo lộn trật tự thê thiếp (Điều 96), cấm quan lại lấy đàn bà thuộc hạt mình cai trị (Điều 103), cấm nô tì lấy dân tự do, cấm tăng đạo kết hôn. Xác lập 3 trường hợp không được bỏ vợ (Tam bất khứ: đã để tang nhà chồng 3 năm, khi lấy nhau nghèo sau giàu, khi lấy có nơi nương tựa nay không còn thân thuộc) ngay cả khi vợ phạm Thất xuất.
• Gia đình: Dựa trên chế độ phụ hệ cửu tộc và tang chế Ngũ phục; xác lập quyền và trách nhiệm của người gia trưởng; quy định pháp lý cụ thể đối với các diện con nuôi (Con lập tự, Con nghĩa tử, Con nhặt được).

6. Chế định tố tụng và trách nhiệm tư pháp

• Hệ thống xét xử 3 cấp (Điều 376): Cấp huyện/phủ/châu (xử các tội nhẹ); Cấp tỉnh/doanh/trấn (tra xét, thẩm vấn án tù); Kinh thành (Pháp ty, Đình nghị xét duyệt án đồ, lưu, tử để vua chuẩn phê).
• Thủ tục tố tụng: Cấm kiện vượt cấp (Điều 301), cấm đơn nặc danh (Điều 302), nghiêm trị hành vi vu cáo và dạy kiện; quy định thời hạn bắt giam 30 ngày; cấm tra khảo bức cung đối với người trên 70 tuổi, dưới 15 tuổi, người tàn phế, phụ nữ có thai và diện Bát nghị.
• Cơ chế phúc thẩm Thu thẩm: Diễn ra định kỳ từ tháng 5 đến tháng 8 hàng năm tại Bộ Hình để duyệt lại toàn bộ các bản án giảo/trảm giam chờ và án đồ, lưu trước khi tâu vua.
• Trách nhiệm của quan xét xử: Điều 374 quy định tội Xuất nhập nhân tội (24 trường hợp thêm bớt tội danh dẫn đến kết án sai, áp dụng nguyên tắc "phản tọa" - xử tội quan án tương đương mức án áp sai); quy định trách nhiệm Biện minh oan uổng và phân định trách nhiệm pháp lý giữa Công tội (lỗi vô ý do việc công) và Tư tội (vụ lợi cá nhân).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Lý thuyết thể chế quân chủ chuyên chế tập quyền: Mô hình tổ chức nhà nước dạng "Kim tự tháp" với sự tập trung quyền lực tối cao vào Hoàng đế; vận hành đồng thời nguyên tắc tập quyền, phân quyền và tản quyền địa phương.
• Hệ tư tưởng chính trị – pháp lý: Sự kết hợp giữa tư tưởng Đức trị của Nho giáo (bảo vệ trật tự tôn ti gia trưởng, đạo hiếu, tang chế Ngũ phục) và tư tưởng Pháp trị cứng rắn (Pháp gia) trong việc ban hành luật hình và giám sát quan lại.
• Cơ chế kiểm soát quyền lực nội bộ: Áp dụng chế độ kiềm chế lẫn nhau giữa các cơ quan qua lệ Tứ bất, hoạt động thanh tra giám sát của Đô sát viện, Giám sát ngự sử các đạo và chế độ báo cáo hành chính "thỉnh an", "tập tấu", "tập sớ".

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng phân tích thể chế và văn bản cổ luật: Năng lực đọc hiểu, giải mã cấu trúc điều luật phong kiến gồm 4 thành phần: Tên tội, Điều luật chính, Lời giải thích và Điều lệ kèm Tập chú.
• Kỹ năng so sánh pháp luật lịch sử: Năng lực đối chiếu, đối sánh các chế định của Hoàng Việt luật lệ với Quốc triều hình luật (thời Lê) và Luật Đại Thanh để nhận diện tính kế thừa, tính tiếp biến và tính đặc thù bản địa.
• Kỹ năng đánh giá chính sách công: Phân tích các bài học kinh nghiệm từ cuộc cải cách hành chính Minh Mệnh (1831 – 1832) trong việc phân định địa giới hành chính, quản lý công chức và cơ cấu chính quyền địa phương.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Phương pháp tiếp cận sư phạm (Pedagogical Approach)

Chương trình giảng dạy áp dụng phương pháp phân tích lịch sử – thể chế kết hợp giải cấu trúc văn bản quy phạm (Historical-Institutional & Statutory Deconstruction Approach). Giảng viên đóng vai trò định hướng khung lý thuyết thể chế và phương pháp luận sử học pháp lý; người học chủ động tiếp cận nguồn tư liệu gốc để tái hiện bối cảnh ra đời, cấu trúc vận hành và hiệu lực thực tế của từng chế định.

flowchart LR
    Step1["Khảo cứu Tư liệu gốc<br>(Luật, Điển lệ, Châu bản)"] --> Step2["Giải mã Cấu trúc Quy phạm<br>(Luật, Lệ, Tập chú)"]
    Step2 --> Step3["Phân tích Tình huống Cổ luật<br>(Áp dụng 30 điều Tỉ dẫn)"]
    Step3 --> Step4["So sánh Thể chế Lịch sử<br>(Đối chiếu thời Lê & Thanh)"]

Bài tập và nghiên cứu tình huống (Case Studies)

• Tình huống áp dụng nguyên tắc Tỉ dẫn điều luật: Phân tích 30 trường hợp so sánh luật tại Quyển 22 của Hoàng Việt luật lệ để giải quyết các vụ việc tranh chấp dân sự, hôn nhân hoặc hình sự khi chưa có điều luật chính xác quy định.
• Bài tập tính toán định lượng tang vật: Thực hành phương pháp Tính tang luận tội và Chiết bán khoa tội dựa trên bảng định khung tang vật tại các Điều 233, 234, 238 và phần Danh lệ đối với tội nhận hối lộ và trộm cắp tài sản.
• Tình huống xác định thẩm quyền tư pháp: Phân tích quy trình thụ lý, lập hồ sơ và chuyển cấp xét xử đối với một vụ trọng án hình sự (thuộc nhóm Thập ác hoặc Đạo tặc thượng) từ cấp huyện qua cấp tỉnh đến phiên toà Thu thẩm tại Bộ Hình.

Phương pháp đánh giá (Assessment Methods)

• Đánh giá quá trình (40%): Kiểm tra trắc nghiệm dữ kiện lịch sử pháp chế; bài tập nhóm phân tích sơ đồ tổ chức bộ máy nhà nước thời Gia Long so với thời Minh Mệnh; thuyết trình chuyên đề về các nguyên tắc tố tụng tư pháp cổ.
• Đánh giá tổng kết (60%): Thi tự luận kết thúc học phần hoặc tiểu luận chuyên sâu yêu cầu phân tích, so sánh các chế định pháp luật thực định trong Hoàng Việt luật lệ với các văn bản pháp luật cổ Việt Nam.

Hướng dẫn tự học (Self-Study Guidelines)

Người học tiếp cận tài liệu theo lộ trình 4 bước:

1. Đọc tổng quan thiết chế bộ máy nhà nước và bối cảnh cải cách hành chính (năm 1831 – 1832).
2. Tra cứu cấu trúc 22 quyển của bộ Hoàng Việt luật lệ và xác định hệ tọa độ của các chế định luật.
3. Đọc chi tiết từng điều luật chính và các điều lệ kèm theo để nắm rõ các trường hợp ngoại lệ.
4. Tổng hợp các câu hỏi thảo luận cuối chương để tự hệ thống hóa kiến thức.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Hệ thống hóa số liệu lịch sử chính xác

Nội dung giáo trình phản ánh đầy đủ các số liệu khảo cứu thực chứng từ các văn bản gốc:

• Cơ cấu hành chính xác lập năm 1831 – 1832 với 30 tỉnh và 1 phủ Thừa Thiên, 14 liên tỉnh do Tổng đốc phụ trách.
• Thống kê địa giới hành chính toàn quốc năm 1840 gồm 90 phủ (20 phân phủ), 379 huyện, 1742 tổng và 18.265 xã, thôn, phường, ấp.
• Kết cấu chi tiết của bộ Hoàng Việt luật lệ: 22 quyển, 398 điều luật, 560 điều lệ, 204 điều có lệ kèm theo và 30 trường hợp tỉ dẫn luật tại Quyển 22.

Tích hợp nguồn khảo cứu thư tịch kinh điển

Tài liệu liên kết và trích dẫn chuẩn xác từ các bộ chính sử và nghiên cứu điển chế hàng đầu:

• Đại Nam thực lục chính biên (Tập IX, Tập XIV).
• Khâm định Đại Nam Hội điển sự lệ (Tập 2, Tập 11).
• Minh Mệnh chính yếu (Tập 1, bộ 25 quyển).
• Các công trình chuyên khảo của GS. Vũ Văn Mẫu (Cổ luật Việt Nam thông khảo), GS. Vũ Quốc Thông (Pháp chế sử), GS. Phan Đại Doãn và TS. Nguyễn Minh Tường (Một số vấn đề về quan chế triều Nguyễn).

Giá trị ứng dụng trong nghiên cứu khoa học pháp lý

Tài liệu cung cấp nguồn ngữ liệu và luận cứ lịch sử chuẩn xác cho các công trình nghiên cứu chuyên sâu về:

• Lịch sử quản trị địa phương và phân chia địa hạt hành chính tại Việt Nam.
• Lịch sử kỹ thuật lập pháp, kỹ thuật lập quy và sự tiếp biến pháp luật ngoại sinh trong bối cảnh phong kiến Á Đông thế kỷ XIX.
• Lịch sử tư pháp, cơ chế phân định trách nhiệm xét xử và chống oan sai trong luật pháp cổ.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Đối tượng	Mục đích & Phạm vi sử dụng	Yêu cầu kiến thức tiên quyết (Prerequisites)
Sinh viên Đại học (Ngành Luật, Lịch sử, Quản lý công, Xây dựng Đảng & CQNN)	Học tập học phần bắt buộc Lịch sử Nhà nước và Pháp luật Việt Nam; tra cứu dữ liệu thể chế và quy phạm luật cổ.	Đã hoàn thành học phần Lý luận chung về Nhà nước và Pháp luật, Lịch sử Việt Nam đại cương.
Học viên Cao học & Nghiên cứu sinh	Tài liệu nghiên cứu chuyên đề Lịch sử Pháp chế, Cổ luật so sánh, Lịch sử Thể chế Hành chính Việt Nam.	Nắm vững phương pháp luận sử học pháp lý và kỹ thuật tra cứu văn bản pháp luật cổ.
Giảng viên & Nhà nghiên cứu	Khung tham chiếu chuẩn hóa bài giảng; xây dựng ngân hàng đề thi; tài liệu tham khảo cho các đề tài khoa học.	Năng lực đối chiếu văn bản Hán Nôm và phân tích thể chế lịch sử.
Người tự học & Độc giả học thuật	Khảo cứu hệ thống tổ chức quan chế, quân chế, hình luật và đời sống xã hội Việt Nam thời Nguyễn.	Có nền tảng kiến thức lịch sử văn hóa Việt Nam thế kỷ XIX.

---

Câu hỏi thường gặp

flowchart TD
    Q1["1. Giáo trình này phù hợp với ai?"] --> A1["Sinh viên, Học viên Cao học Luật/Lịch sử & Nhà nghiên cứu thể chế"]
    Q2["2. Cần kiến thức nền nào để học?"] --> A2["Lý luận Nhà nước & Pháp luật + Lịch sử Việt Nam đại cương"]
    Q3["3. Điểm khác biệt của giáo trình?"] --> A3["Trích xuất thực chứng điều luật, điển chế & số liệu thư tịch cổ"]
    Q4["4. Làm sao để tự học hiệu quả?"] --> A4["Học theo sơ đồ thể chế -> Phân tích quy phạm luật -> Giải case"]
    Q5["5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo?"] --> A5["Bản dịch Hoàng Việt luật lệ, Hội điển sự lệ, Châu bản triều Nguyễn"]

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Tài liệu được biên soạn phục vụ trực tiếp cho sinh viên đại học ngành Luật học, Lịch sử học, Quản lý công; học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Lý luận và Lịch sử Nhà nước và Pháp luật; đồng thời là tài liệu tra cứu chuyên môn cho giảng viên và các nhà nghiên cứu lịch sử pháp chế Việt Nam.

2. Cần kiến thức nền nào để học?

Người học cần hoàn thành khối kiến thức cơ sở về Lý luận chung về Nhà nước và Pháp luật (khái niệm về bộ máy nhà nước, nguồn luật, quy phạm pháp luật, quan hệ pháp luật, trách nhiệm pháp lý) và nắm vững tiến trình Lịch sử Việt Nam đại cương giai đoạn thế kỷ XIX.

3. Điểm khác biệt với giáo trình khác là gì?

Tài liệu tập trung trích xuất trực tiếp và giải mã chi tiết các điều luật, điều lệ cụ thể từ nguyên bản Hoàng Việt luật lệ (398 điều) và các bộ điển chế (Hội điển toát yếu, Khâm định Đại Nam Hội điển sự lệ, Minh Mệnh chính yếu), cung cấp đầy đủ các số liệu biên chế quan lại, phân loại địa giới hành chính, thang bậc ngũ hình và hệ thống 9 nguyên tắc hình sự mà không dùng các nhận định chung chung ngoài văn bản.

4. Làm sao để tự học hiệu quả?

Người học nên kết hợp đối chiếu sơ đồ tổ chức bộ máy nhà nước (mô hình thời Gia Long và thời Minh Mệnh) với việc phân tích cấu trúc điều luật thực định; đồng thời thực hành giải quyết các bài tập tình huống so sánh luật (tỉ dẫn điều luật) và bài tập lượng hình tang vật theo hướng dẫn trong giáo trình.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo?

Tài liệu dẫn chiếu trực tiếp đến các bản dịch và công trình tư liệu lịch sử có thể sử dụng song song: bản dịch Hoàng Việt luật lệ của Nguyễn Sĩ Giác (1956-1958), bản dịch của Nguyễn Q. Thắng – Nguyễn Văn Tài (1994); Khâm định Đại Nam Hội điển sự lệ (Nxb. Thuận Hóa, 1993); Minh Mệnh chính yếu (Nxb. Thuận Hóa, 1994) và Đại Nam thực lục chính biên (Nxb. Khoa học xã hội, 1964).

---

Kết luận

Chuyên đề Nhà nước và Pháp luật triều Nguyễn (1802 – 1884) cung cấp bức tranh toàn diện và có hệ thống về giai đoạn hoàn thiện mô hình quân chủ chuyên chế tập quyền trong lịch sử Việt Nam. Thông qua việc phân tích sâu sắc cuộc cải cách hành chính Minh Mệnh (1831 – 1832), thiết chế quân đội và cấu trúc quy phạm của bộ Hoàng Việt luật lệ cùng các bộ Hội điển, giáo trình trang bị cho người học nền tảng tri thức lịch sử pháp lý vững chắc.

Lộ trình học tập đề xuất: Khảo sát mô hình thiết chế quyền lực $\rightarrow$ Phân tích hệ thống nguồn luật và kỹ thuật lập pháp $\rightarrow$ Đi sâu vào các chế định pháp luật thực định (hình sự, dân sự, hôn nhân gia đình, tố tụng) $\rightarrow$ Đánh giá tổng quan giá trị lịch sử và giới hạn của thể chế phong kiến Đại Việt thế kỷ XIX.

Tài liệu tham khảo bổ trợ phục vụ học phần:

• Đại Nam thực lục chính biên, Tập IX, XIV, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội, 1964.
• Khâm định Đại Nam Hội điển sự lệ, Tập 2, 11, Nxb. Thuận Hóa, Huế, 1993.
• Minh Mệnh chính yếu, Tập 1, Nxb. Thuận Hóa, Huế, 1994.
• GS. Vũ Văn Mẫu, Cổ luật Việt Nam thông khảo, Sài Gòn, 1974.
• GS. Vũ Quốc Thông, Pháp chế sử, Sài Gòn.
• GS. Phan Đại Doãn – TS. Nguyễn Minh Tường, Một số vấn đề về quan chế triều Nguyễn, Nxb. Thuận Hóa, Huế, 1998.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu bộ luật in lời Tựa của đương kim Hoàng dé Gia Long khang định tư tưởng chính trị pháp lí co bản của triều Nguyễn là: “Thdnh nhân cai tri thiên hạ déu dùng luật pháp dé xử tội dùng đạo đức để giáo hoá họ, hai điều ấy không thiên bên nào bỏ bên nào” "pháp luật là công cụ giúp cho việc cai trị thêm tốt đẹp". Tiếp sau là Tổng mục về luật, lệ của vua Việt Nam. Phần Danh lệ và Bản điều được sắp xếp như sau: - Quyén 1, 2, 3: Ghi mục lục về luật các biểu dé giá chuộc; năm hình phạt, nguồn gốc, ý nghĩa của hình phạt; đồ hình cụ, tang chế. Giải thích một số điểm trọng yếu của luật, cách xử lí tài sản bất hợp pháp.

Danh lệ về thập ác và chủ yếu là những điều luật quy định về nguyên tắc chung (45 điều). - Quyén 4, 5: Luật Lại, quy định về chức chế và công vụ (27 điều). - Quyén 6, 7, 8: Luật Hộ, quy định về hộ tịch, điền trạch, đăng bạ, của cải, thuế điền thổ, trốn thuế. Điều chỉnh về hôn nhân, thu chi, cho vay, chợ, cửa hàng (66 điều).

- Quyền 9: Luật Lễ, quy định về lễ nghi triều đình, tế tự, lăng tâm, nhà cửa, y phục (26 điều). - Quyén 10, 11: Luat Binh, chu yếu nhăm bảo vệ nhà vua, cung cam, điều chỉnh lĩnh vực quân sự, kiểm soát lưu thông, vấn đề biên giới, lưu chuyền công văn, trạm dich (58 điều). - Quyên 12 đến quyên 20: Luật Hình (bao gồm cả hình sự và tố tụng), quy định về các nhóm tội phạm cụ thể và thủ tục khiếu tố kiện tụng, xét xử, giam giữ, thi hành án (166 điều). - Quyên 21: Luật Công, chủ yếu quy định về những vi phạm trong lĩnh vực xây dựng các công trình công cộng, kho chứa, đê điều, cầu đường (10 điều).

285 - Quyên 22: Ghi mục lục Tổng loại và Ti dẫn điều luật. Trong quyền này các nhà làm luật dự liệu 30 trường hợp so sánh dé áp dụng tương tự. * Cau trúc các điều luật: Thông thường, điều luật thường có câu trúc: Tên tội, điều luật, giải thích, điều lệ; một số điều còn có thêm phần tập chú. Tuy nhiên, không phải điều nào cũng có cấu trúc đó.

Trong bộ luật có 204 điều có phần điều lệ, tổng số các điều lệ là 560. Điều luật có nhiều điều lệ nhất là 18 và ít nhất là 1. Một số điều chỉ có điều luật chính, không có phần giải thích và điều lệ. Ví dụ, Điều 2 "Thập ác tội"; Điều 3 "Bát nghị" và một số điều trong Lễ luật, Binh luật (Điều 141 đến Điều 206).

Các điều luật này thường là những quy định chung mang tính nguyên tắc hoặc nghỉ lễ, mệnh lệnh không thé thay đổi nên miễn bình luận, giải thích, bổ sung. Một số điều không có phan giải thích nhưng vẫn có điều lệ kèm theo (các điều 140, 143, 144, 145). Các điều luật này chủ yếu liên quan đến việc thờ cúng, lễ nghi hoặc quân sự. Một số điều có giải thích nhưng không có điều lệ (các điều 4, 7, 9, 10, 367).

Các điều luật này thường là những quy định mang tính công quyền hoặc liên quan đến chính sách chung của Nhà nước. Tổng số điều luật không có phần giải thích là 70/398. Số điều luật không có điều lệ là 194/398. * Tập chú: La phan chữ in nhỏ nhất trên phan đầu của trang giấy, chú thích về từ ngữ, phân biệt khái niệm, hoặc giải thích chi tiết điều luật hoặc nói về một bản án in trong điều lệ liên quan đến bao nhiêu điều luật chính.

Vi du, phần tập chú cho Điều 2 giải thích thêm về cội nguồn tự nhiên, xã hội, đạo đức và mối liên hệ giữa Ngũ hình và Thập ác. Về hiệu lực Bộ luật có hiệu lực trên toàn lãnh thé Dai Nam từ 1815 đến 1883, điều chỉnh mọi lĩnh vực trong đời sống kinh tế-xã hội. Từ sau 1884, bộ Hoàng Việt luật lệ mất hiệu lực từng phần dưới sự tác động của chính quyền và luật pháp thực dân. Số liệu này được làm tròn, vì còn thiếu 2 điều 176, 373.

Điều 176: cắm sung vào quân túc vệ (mât đoạn này); Điêu 373: người ở tù vu cáo, chỉ trỏ người khác. Nội dung bộ Hoàng Việt luật lệ a. Những quy định trong lĩnh vực hình sự Nội dung pháp luật hình sự chủ yếu được trình bay từ Quyền 1 đến Quyền 3 và Quyên 12 đến Quyên 18. * Hình phạt Được trình bày khái quát trong Danh lệ, Điều 1 và được quy định cụ thé, chi tiết trong hầu hết các điều của Hoàng Việt luật lệ.

So với bộ Quốc triều hình luật triều Lê, hình phạt trong Hoàng Việt luật lệ có tính hà khắc hơn. Hình phạt bao gồm Negi hình và các hình phạt ngoài ngũ hình: - Ngũ hình: + Xuy hình (đánh băng roi): Có 5 bậc, từ 10 đến 50 roi, mỗi bậc tăng 10 roi. + Truong hình (đánh bang gay): Có 5 bậc, từ 60 đến 100 trượng, mỗi bậc tăng 10 trượng. Ngoài các tội thập ác, phụ nữ phạm tội thông gian, trộm cắp có thé đổi trượng sang xuy, cứ một trượng đổi thành 2 xuy.

+ Đồ hình (tù khổ sai): Có 5 bậc: 1 năm với 60 trượng: 1,5 năm với 70 trượng; 2 năm với 80 trượng; 2,5 năm với 90 trượng; 3 năm với 100 trượng. Đồ được áp dụng cho trường hợp phạm tội tương đối nặng. Cho gửi phạm nhân về quản thúc nơi trấn họ ở, bắt phải làm mọi việc nặng nhọc từ | đến 3 năm thì chấm dứt. Suốt thời kì chấp hành hình phạt, họ bị xiéng chân.

Phép “Nhuận đồ”: Đối với một số tội, luật Gia Long cho đôi từ 3 bậc lưu sang 4 năm đồ; Tạp phạm bị treo cô, chém đổi sang 5 năm đồ. + Lưu hình (đi đày): Có 3 bậc: 2000 dặm với 100 trượng; 2500 dặm với 100 trượng; 3000 dặm với 100 trượng. Lưu được áp dụng cho phạm nhân tội dù nặng nhưng chưa đáng phải chết. Họ bị lưu day vĩnh viễn nơi xa, cả đời không được trở về cô hương.

Phạm nhân có thể đem theo vợ con, gia đình. Tại nơi lưu day, họ được cấp dat, trâu cay va công cu dé tu lao động cai tạo. 287 Hoàng Việt luật lệ còn quy định về phép "Nhuận tử" (chết 2 lần) bao gồm: Lăng trì (xẻo chậm); Tram kiêu (chém béu dau) và Lục thi (chặt xác chết). - Hình phạt ngoài ngũ hình: + Phạt tiền: Không có điều khoản riêng quy định về hình phạt tiền.

Phạt tiền chỉ áp dụng trong một số trường hợp cá biệt (9 điều). + Xâm chữ (trên mặt hoặc trên cánh tay): Chủ yếu áp dụng đối với tội trộm cắp. Trộm thường bị xâm chữ “ăn trộm” (Điều 238), trộm đặc biệt xâm 3 chữ “trộm đồ quan”. Tội hối lộ xâm chữ “đồ phạm”, tội đào m6 ma xâm chữ “đào ma”, “trộm hòm”.

Bao trộm thì xâm trên mặt 2 chữ “bạo trộm”, bọn cướp bè đảng, đánh bạc thì xâm tay mặt phía trên 4 chữ “giặc dụ đánh bạc”. + Mang gông, xiéng: Hình phạt này thường được áp dụng bổ sung cho tội phạm bị xử đô, lưu, tử (Danh lệ, điều 239, 240). + Tịch thu tài sản: Luật cho phép tịch thu toàn bộ gia sản sung công trong trường hợp mưu phản, đại nghịch (các điều 223, 224). Cũng có thể tịch thu một phần gia sản để bôi thường thiệt hại hoặc cấp dưỡng cho nạn nhân bị đánh thành thương (các điều 286, 287).

Trường hợp không có gia sản thì tâu lên vua định đoạt. + Sung vợ con làm nô tì: Đây là hình phạt bổ sung cho loại tội đặc biệt nghiêm trọng xâm hại đến an ninh quốc gia như tội mưu phản đại nghịch (Điều 223, 224). + Giáng phẩm trật, bãi chức, thuyên chuyển công tác: Là hình phạt b6 sung cho tội phạm là quan chức (Điều 314, 374). * Những nguyên tắc cơ bản Những nguyên tắc của Hoàng Việt luật lệ chủ yếu được trình bày trong phần Danh lệ, gồm 9 nguyên tắc cơ bản sau: - Nguyên tắc luật định (pháp căn, vô luật bất hình): Là nguyên tắc cơ bản nhất để xác định thế nào là một hành vi phạm tội.

Điều 380 quy định: “Phàm quan ti khi xử tội déu phải dan đủ luật lệ. Ai trái thì bị phạt 30 roi”. Các quan xử án có nghĩa vụ phải tuân theo điều luật và các điều lệ trong bộ luật. Luật nghiêm cam sử dụng các ban án chưa được biên vào bộ luật làm mẫu mực dé xét xử.

Nếu thay 288 bản án nào có tính dién hình cho phép gửi bản trình lên Bộ Hình xem xét, sau thỉnh lên vua xem làm Định Lệ (Điều 233, 237). Nếu theo lệnh đặc biệt của vua thì tạm thời xử trị nhưng không được viện dẫn để xét xử các việc khác. Trường hợp không có luật quy định mà có lệnh vua cắm ngăn thì theo lệnh mà xử. Bộ luật còn dự liệu trường hợp "bat ưng vi".

Theo Điều 351: "Pham không nên làm mà làm thì phat 50 roi, sự lí nặng thì phat 80 trượng”. - Nguyên tắc so sánh luật (còn gọi là tỉ dẫn điều luật): Trong phan Danh lệ, Điều 43 quy định: "Nếu xử tội không có điều chính xác thì người ta viện dân ở luật khác với việc dong hóa và so sánh”. Theo quy định, chỉ được dẫn điều nào thích hợp trực tiếp đến tội phạm. Một điều chỉ dùng để xử cho một việc.

Không được tự ý cắt giảm để đến nỗi tội bị thêm, bớt. Nếu đưa đến tội nặng nhẹ, pháp quan bị ngưng chức và bị xử phạt nặng. Các quan khi xử án phải trình bày rõ tình tiết vi phạm và các điều luật được áp dụng so sánh. Các vụ việc áp dụng nguyên tắc này đều phải làm báo cáo lên Bộ hình xét nghị tội danh và viết sớ tâu lên Hoàng đế.

Quy chế này nhằm tránh sự sai sót nhằm lẫn của các quan xét xử. Quyên 22 có 30 điều luật so sánh, trong đó 17/30 điều liên quan đến hôn nhân và gia đình, 5 điều liên quan đến giặc trộm và nhân mạng, 5 điều liên quan đến nghi lễ và ân nghĩa của con người. Nguyên tắc này có giá trị bổ sung cho nguyên tắc pháp căn. - Nguyên tắc xét xử theo luật mới: Điều 42 quy định "phàm luật bắt đầu áp dụng là từ ngày ban xuống.

Nếu phạm tội trước đó, y luật mới ma xử”. Cá biệt có thé xử theo luật cũ theo tinh thần khoan hồng, giảm nhẹ, có lợi cho tội nhân đối với những hành vi phạm tội xảy ra trước thời điểm luật mới ban hành: "Nhu việc phạm lúc chưa định lệ thì vẫn y luật và các lệ đã thi hành mà xử" (Điều 42).