Giáo Trình Kinh Tế Tài Nguyên Môi Trường: Những Kiến Thức Cơ Bản và Ứng Dụng

Chuyên khảo kinh tế phân tích tài nguyên môi trường, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo., phục vụ nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

• Tác giả: Ts. Nguyễn Văn Song
• Trường học: Trường Đại Học Nông Nghiệp I
• Chuyên ngành: Kinh Tế
• Đề tài: Giáo Trình Kinh Tế Tài Nguyên Môi Trường
• Loại tài liệu: Giáo Trình
• Năm xuất bản: 2006
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• DANH MỤC NHỮNG CHỮ VIẾT TẮT
• 1. Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN CỦA KHOA HỌC KINH TẾ TÀI NGUYÊN MÔI TRƯỜNG
• 1.1. Vai trò và lịch sử hình thành khoa học kinh tế tài nguyên môi trường
• 1.2. Cơ sở lý thuyết nghiên cứu của kinh tế tài nguyên môi trường
• 1.2.1. Cơ sở về quyền sở hữu
• 1.2.2. Cơ sở kinh tế vi mô về phúc lợi xã hội
• 1.3. Đối tượng, nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu
• 1.3.1. Đối tượng và nhiệm vụ của kinh tế Tài nguyên Môi trường
• 1.3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2. Chương 2: MÔI TRƯỜNG VÀ PHÁT TRIỂN
• 2.1. Mối quan hệ giữa phát triển kinh tế và môi trường
• 2.1.1. Hoạt động của hệ kinh tế và tác động của nó đối với môi trường
• 2.1.2. Vai trò của hệ thống môi trường
• 2.1.3. Các quan điểm cơ bản kết hợp giữa môi trường & phát triển
• 2.2. Phát triển bền vững khái niệm và thước đo
• 2.2.1. Điều kiện về phát triển bền vững
• 2.2.2. Nguyên tắc phát triển bền vững
• 2.2.3. Thước đo về phát triển bền vững
• 2.3. Phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường ở Việt Nam
• 2.3.1. Đặc điểm phát triển kinh tế ở Việt Nam
• 2.3.2. Ô nhiễm môi trường ở Việt Nam
• 2.3.3. Nguyên nhân cơ bản gây ô nhiễm và suy thoái môi trường
• 2.3.4. Vấn đề bảo vệ môi trường và phát triển bền vững ở Việt Nam
• 2.3.5. Quan điểm, nguyên tắc phát triển bền vững ở Việt nam
• 3. Chương 3: KINH TẾ TÀI NGUYÊN CÓ THỂ TÁI TẠO
• 3.1. Lý thuyết chung về kinh tế tài nguyên có thể tái tạo
• 3.1.1. Đặc điểm nguồn tài nguyên có thể tái tạo
• 3.1.2. Mối quan hệ phát triển bền vững và tài nguyên tái tạo
• 3.2. Các mô hình kinh tế sử dụng tối ưu tài nguyên có thể tái tạo
• 3.2.1. Mô hình kinh tế tài nguyên đất
• 3.2.2. Mô hình kinh tế tài nguyên nước
• 3.2.3. Mô hình kinh tế rừng
• 3.2.4. Mô hình kinh tế thuỷ sản
• 3.3. Những vấn đề sử dụng tài nguyên có thể tái tạo ở Việt nam
• 4. Chương 4: KINH TẾ TÀI NGUYÊN KHÔNG THỂ TÁI TẠO
• 4.1. Giới thiệu chung về tài nguyên không tái tạo
• 4.1.1. Các vấn đề và mục đích nghiên cứu
• 4.2. Mô hình cơ bản của lý thuyết khai thác tài nguyên không thể tái tạo và sự cạn kiệt
• 4.2.1. Mô hình cơ bản của lý thuyết khai thác tài nguyên không thể tái tạo (trong thị trường cạnh tranh hoàn hảo)
• 4.2.2. Khai thác tài nguyên không thể tái tạo bởi các nhà độc quyền (OPEC)
• 4.3. Một số mô hình khai thác tài nguyên không tái tạo
• 4.3.1. Sự phân bổ tài nguyên không thể tái tạo qua thời gian
• 4.3.2. Mô hình chi phí khan hiếm và tô khan hiếm
• 4.3.3. Mô hình sử dụng tối ưu nguồn tài nguyên qua các giai đoạn thời gian
• 4.3.4. Vấn đề sử dụng tài nguyên không thể tái tạo hiệu quả (Tietenberg 1988)
• 4.3.5. Kế hoạch hoá và quản lý các nguồn tài nguyên thiên nhiên (Eric L.)
• 4.3.6. Mô hình phân bổ hiệu quả nguồn tài nguyên có thể tái sinh (Tietenberg 1988)
• 4.3.7. Chi phí biên của người sử dụng (MUC) (Jeremy J.)
• 4.3.8. So sánh các mô hình
• 5. Chương 5: KINH TẾ Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG
• 5.1. Các ngoại ứng và tính phi hiệu quả của nó trong thị trường
• 5.1.1. Ngoại ứng và phân loại ngoại ứng
• 5.1.2. Tính phi hiệu quả của ngoại ứng và hàng hoá công cộng ở thị trường
• 5.2. Ngoại ứng tối ưu - các công cụ kinh tế kiểm soát ô nhiễm môi trường
• 5.2.1. Ngoại ứng và quyền sở hữu theo lý thuyết Ronald Coase
• 5.2.2. Thuế ô nhiễm và ô nhiễm tối ưu (Thuế Pigou)
• 5.2.3. Tiêu chuẩn môi trường (Standards)
• 5.2.4. Biện pháp kinh tế giảm nhẹ ô nhiễm
• 5.2.5. Giấy phép được thải (Tradable Pollution Permit - TPP)
• 5.3. Tình hình và khả năng kiểm soát ô nhiễm môi trường ở Việt Nam
• 6. Chương 6: CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐÁNH GIÁ GIÁ TRỊ TÀI NGUYÊN MÔI TRƯỜNG VÀ Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG
• 6.1. Giới thiệu chung
• 6.1.1. Giá trị của tài nguyên môi trường và các đặc điểm của hàng hoá công cộng
• 6.2. Đánh giá tài nguyên môi trường
• 6.2.1. Vì sao phải đánh giá môi trường và quan tâm tới hàng hoá công cộng?
• 6.3. Các phương pháp đánh giá tài nguyên môi trường
• 6.3.1. Phương pháp chi phí lợi ích
• 6.3.2. Phương pháp giá trị thị trường
• 6.3.3. Phương pháp hàng hoá liên quan thay thế
• 6.3.4. Phương pháp chi phí du lịch
• 6.3.5. Phương pháp chênh lệch (hưởng lạc)
• 6.3.6. Phương pháp đánh giá thị trường tác động vật lý
• 6.3.7. Phương pháp tạo dựng thị trường
• 6.3.8. Phương pháp đánh giá dựa trên chi phí cơ bản
• 6.3.9. Phương pháp chuyển đổi lợi ích
• 7. Chương 7: TÀI NGUYÊN MÔI TRƯỜNG TRONG NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ NÔNG NGHIỆP SINH THÁI
• 7.1. Tài nguyên môi trường trong nông nghiệp – đặc điểm và chức năng
• 7.1.1. Tài nguyên môi trường nông nghiệp là gì?
• 7.1.2. Chức năng của môi trường nông nghiệp, nông thôn
• 7.2. Phát triển nông nghiệp và quản lý tài nguyên môi trường nông nghiệp
• 7.2.1. Phát triển nông nghiệp bền vững
• 7.2.2. Phát triển nông nghiệp bền vững gắn liền với nông nghiệp sinh thái
• 7.2.3. Tăng cường bảo vệ và quản lý tài nguyên môi trường nông nghiệp
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Giáo Trình Kinh Tế Tài Nguyên Môi Trường

Giáo trình Kinh tế Tài nguyên Môi trường là một tài liệu quan trọng trong việc nghiên cứu và giảng dạy về mối quan hệ giữa phát triển bền vững và quản lý tài nguyên. Tài liệu này không chỉ cung cấp kiến thức lý thuyết mà còn hướng dẫn thực tiễn trong việc áp dụng các phương pháp quản lý tài nguyên hiệu quả. Đặc biệt, giáo trình nhấn mạnh vai trò của việc bảo vệ môi trường trong bối cảnh phát triển kinh tế hiện đại.

1.1. Nội dung chính của giáo trình Kinh tế Tài nguyên Môi trường

Giáo trình bao gồm các chương về lý thuyết kinh tế tài nguyên, mối quan hệ giữa môi trường và phát triển, cũng như các phương pháp đánh giá giá trị tài nguyên môi trường. Mỗi chương đều được thiết kế để giúp sinh viên hiểu rõ hơn về các khái niệm và ứng dụng thực tiễn.

1.2. Mục tiêu của giáo trình trong đào tạo

Mục tiêu chính của giáo trình là trang bị cho sinh viên những kiến thức cần thiết để quản lý tài nguyên một cách bền vững. Điều này bao gồm việc hiểu rõ các chính sách môi trường và các chiến lược phát triển bền vững.

II. Vấn đề và Thách thức trong Quản Lý Tài Nguyên Môi Trường

Quản lý tài nguyên môi trường đang đối mặt với nhiều thách thức lớn, bao gồm sự gia tăng dân số, nhu cầu tài nguyên ngày càng cao và tình trạng ô nhiễm môi trường. Những vấn đề này đòi hỏi các giải pháp hiệu quả để đảm bảo phát triển bền vững.

2.1. Tác động của sự gia tăng dân số đến tài nguyên

Sự gia tăng dân số dẫn đến nhu cầu tài nguyên ngày càng cao, gây áp lực lên các nguồn tài nguyên thiên nhiên. Điều này có thể dẫn đến tình trạng cạn kiệt tài nguyên và ô nhiễm môi trường.

2.2. Ô nhiễm môi trường và các giải pháp

Ô nhiễm môi trường là một trong những thách thức lớn nhất hiện nay. Các giải pháp như áp dụng công nghệ sạch và chính sách bảo vệ môi trường cần được thực hiện để giảm thiểu tác động tiêu cực.

III. Phương Pháp Quản Lý Tài Nguyên Bền Vững

Để quản lý tài nguyên một cách bền vững, cần áp dụng các phương pháp khoa học và công nghệ hiện đại. Những phương pháp này không chỉ giúp tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên mà còn bảo vệ môi trường.

3.1. Các mô hình kinh tế trong quản lý tài nguyên

Các mô hình kinh tế như mô hình tối ưu hóa tài nguyên có thể tái tạo và không tái tạo giúp phân tích và đưa ra các quyết định hợp lý trong việc khai thác tài nguyên.

3.2. Chiến lược phát triển bền vững

Chiến lược phát triển bền vững cần được xây dựng dựa trên các nguyên tắc bảo vệ môi trường và sử dụng tài nguyên hiệu quả. Điều này bao gồm việc phát triển các chính sách hỗ trợ và khuyến khích sử dụng tài nguyên tái tạo.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn của Kinh Tế Tài Nguyên Môi Trường

Kinh tế tài nguyên môi trường có nhiều ứng dụng thực tiễn trong việc quản lý và bảo vệ tài nguyên. Những ứng dụng này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên mà còn góp phần bảo vệ môi trường.

4.1. Đánh giá tác động môi trường

Đánh giá tác động môi trường là một công cụ quan trọng trong việc xác định các ảnh hưởng của các dự án phát triển đến môi trường. Điều này giúp đưa ra các biện pháp giảm thiểu tác động tiêu cực.

4.2. Chính sách bảo vệ môi trường tại Việt Nam

Chính sách bảo vệ môi trường tại Việt Nam đang ngày càng được chú trọng. Các chính sách này nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên cho các thế hệ tương lai.

V. Kết Luận và Tương Lai của Kinh Tế Tài Nguyên Môi Trường

Kinh tế tài nguyên môi trường đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển bền vững. Tương lai của lĩnh vực này phụ thuộc vào khả năng áp dụng các phương pháp quản lý hiệu quả và sự hợp tác giữa các bên liên quan.

5.1. Tầm quan trọng của giáo dục trong quản lý tài nguyên

Giáo dục và đào tạo về kinh tế tài nguyên môi trường là cần thiết để nâng cao nhận thức và kỹ năng cho các thế hệ tương lai trong việc quản lý tài nguyên bền vững.

5.2. Hướng đi tương lai cho nghiên cứu và phát triển

Nghiên cứu và phát triển trong lĩnh vực kinh tế tài nguyên môi trường cần được đẩy mạnh để tìm ra các giải pháp mới, hiệu quả hơn trong việc bảo vệ tài nguyên và môi trường.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Kinh tế Tài nguyên Môi trường do TS. Nguyễn Văn Song và TS. Vũ Thị Phương Thuỵ đồng chủ biên (cùng sự tham gia biên soạn của các tác giả Nguyễn Mậu Dũng, Nguyễn Hữu Khánh, Đỗ Thị Nâng), được Nhà xuất bản Trường Đại học Nông nghiệp I – Hà Nội phát hành chính thức năm 2006. Đây là tài liệu giảng dạy nòng cốt phục vụ chương trình đào tạo bậc đại học và sau đại học cho khối ngành Kinh tế, Kinh tế Nông nghiệp, Phát triển Nông thôn và chuyên ngành Quản lý Tài nguyên và Môi trường. Lịch sử biên soạn của giáo trình trải qua quá trình đúc kết từ bản thảo lần 1 (năm 2000), hoàn thiện lần 2 (năm 2002) và chuẩn hóa thành giáo trình chính thức năm 2006 nhằm đáp ứng nhu cầu đào tạo chuyên môn trong bối cảnh mâu thuẫn giữa gia tăng dân số, tăng trưởng kinh tế và suy thoái môi trường ngày càng gay gắt.

Mục tiêu học tập của giáo trình là trang bị cho người học hệ thống lý thuyết kinh tế vi mô, kinh tế vĩ mô và kinh tế phúc lợi ứng dụng; làm rõ bản chất kinh tế của các hành vi khai thác, sử dụng tài nguyên thiên nhiên và phát thải vào môi trường. Giáo trình cung cấp các công cụ phân tích định lượng, phương pháp đánh giá giá trị môi trường và luận cứ khoa học để thiết kế các công cụ chính sách quản lý tài nguyên bền vững trong dài hạn.

Cấu trúc giáo trình gồm 7 chương, được thiết kế theo cách tiếp cận diễn dịch logic: từ nền tảng lý thuyết kinh tế vi mô và phát triển bền vững, tiến đến các mô hình kinh tế tài nguyên chuyên biệt (tài nguyên tái tạo và không thể tái tạo), kinh tế ô nhiễm, các phương pháp lượng giá môi trường, và kết thúc bằng ứng dụng thực tiễn trong nông nghiệp sinh thái. Điểm đặc sắc của giáo trình là sự kết hợp chặt chẽ giữa khung lý thuyết kinh tế học quốc tế (mô hình cân bằng Pareto, hàm cầu đền bù Hicksian, lý thuyết thuế Pigou, định lý Coase) với bối cảnh kinh tế - sinh thái đặc thù của Việt Nam, đặc biệt là lĩnh vực nông nghiệp và nông thôn.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và tiến trình phát triển nội dung

Giáo trình được bố cục thành 7 chương với tiến trình học thuật từ lý thuyết nền tảng đến mô hình hóa chuyên sâu và ứng dụng thực nghiệm:

• Chương I: Những vấn đề cơ bản về khoa học Kinh tế tài nguyên môi trường (TS. Nguyễn Văn Song chủ biên, TS. Vũ Thị Phương Thuỵ tham gia). Xác lập định nghĩa, đối tượng, nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu. Nội dung trọng tâm tập trung vào cơ sở lý thuyết quyền sở hữu (sở hữu tư nhân, sở hữu chung, tài nguyên vô chủ) và cơ sở kinh tế vi mô về phúc lợi xã hội (hiệu quả sản xuất, tiêu dùng, phân phối hỗn hợp, tối ưu Pareto, điểm cực lạc "Bliss point", hàm cầu Marshallian, hàm cầu đền bù Hicksian, chỉ tiêu biến động bù đắp $CV$ và biến động tương đương $EV$).
• Chương II: Môi trường và phát triển (TS. Vũ Thị Phương Thuỵ chủ biên, Nguyễn Mậu Dũng tham gia). Phân tích tương tác giữa hệ thống kinh tế và hệ sinh thái thông qua Định luật thứ nhất của Nhiệt động học ($R = W = W_r + W_p + W_c$). Khảo sát 5 chức năng cơ bản của môi trường (chứa đựng và đồng hóa chất thải $A$, cung cấp tài nguyên tái tạo $RR$ và không tái tạo $ER$, không gian sống, cung cấp thông tin, giảm nhẹ tác động thiên nhiên). Phân tích mô hình phát triển bền vững mức thấp ($K_{N\min}$) và mức cao, các nguyên tắc phát triển bền vững (Herman Daly, WCED 1987) và thước đo chỉ số phát triển con người (HDI 1992, 1995) gắn với thực trạng Việt Nam.
• Chương III: Kinh tế tài nguyên có thể tái tạo (TS. Nguyễn Văn Song chủ biên, Đỗ Thị Nâng tham gia). Xây dựng lý thuyết năng suất bền vững cực đại ($MSY$). Trình bày chi tiết mô hình kinh tế tài nguyên đất (lý thuyết địa tô của David Ricardo, Karl Marx với địa tô chênh lệch I, II và địa tô tuyệt đối; độ phì tự nhiên, nhân tạo, kinh tế; phân tích cung cầu và thị trường đất nông nghiệp) và mô hình kinh tế tài nguyên nước (phân bổ tối ưu nguồn nước dựa trên cân bằng lợi ích ròng biên $MNB$).
• Chương IV: Kinh tế tài nguyên không thể tái tạo (TS. Nguyễn Văn Song chủ biên, Đỗ Thị Nâng tham gia). Nghiên cứu mô hình khai thác tài nguyên cạn kiệt trong thị trường cạnh tranh hoàn hảo và thế độc quyền (OPEC), phân bổ tối ưu liên thời gian, mô hình chi phí khan hiếm, tô khan hiếm và chi phí biên của người sử dụng ($MUC$) dựa trên các nghiên cứu của Tom Tietenberg (1988), Eric L., Jeremy J.
• Chương V: Kinh tế ô nhiễm môi trường (TS. Vũ Thị Phương Thuỵ chủ biên, TS. Nguyễn Văn Song và Nguyễn Hữu Khánh tham gia). Phân tích bản chất của ngoại ứng tiêu cực và tổn thất phúc lợi xã hội ($DWL$). So sánh các công cụ kiểm soát ô nhiễm: định lý Ronald Coase về thương lượng quyền sở hữu, thuế ô nhiễm Pigou, tiêu chuẩn phát thải kỹ thuật (Standards), và hệ thống giấy phép xả thải có thể chuyển nhượng ($TPP$).
• Chương VI: Các phương pháp đánh giá giá trị tài nguyên môi trường và ô nhiễm môi trường (TS. Nguyễn Văn Song). Hệ thống hóa các phương pháp lượng giá kinh tế đối với hàng hóa công cộng và dịch vụ hệ sinh thái: phương pháp phân tích chi phí - lợi ích ($BCA$), giá trị thị trường, hàng hóa thay thế, phương pháp chi phí du lịch ($TCM$), phương pháp định giá chênh lệch/hưởng lạc (Hedonic Pricing), phương pháp đánh giá ngẫu nhiên/tạo dựng thị trường ($CVM$), phương pháp chi phí cơ bản và chuyển đổi lợi ích (Benefit Transfer).
• Chương VII: Tài nguyên môi trường trong nông nghiệp và phát triển kinh tế nông nghiệp sinh thái (TS. Vũ Thị Phương Thuỵ). Phân tích chức năng và đặc điểm của môi trường nông nghiệp, nông thôn; xác lập các tiêu chí và định hướng phát triển nông nghiệp bền vững gắn liền với mô hình nông nghiệp sinh thái tại Việt Nam.

       [Chương I: Cơ sở lý thuyết Vi mô & Phúc lợi (Pareto, CV, EV)]
        [Chương II: Khung phân tích Môi trường & Phát triển (HDI, Daly)]
[Chương III: Tài nguyên tái tạo]               [Chương IV: Tài nguyên không tái tạo]
  - Đất (Địa tô Ricardo/Marx)                    - Phân bổ liên thời gian
  - Nước (Cân bằng MNB)                          - Chi phí người dùng biên (MUC)
  - Thủy sản/Rừng (MSY)                          - Cạnh tranh vs Độc quyền OPEC
           [Chương V: Kinh tế ô nhiễm & Công cụ chính sách]
             - Thuế Pigou, Tiêu chuẩn, Giấy phép xả thải TPP
             - Định lý Coase & Thương lượng quyền tài sản
           [Chương VI: Phương pháp lượng giá kinh tế môi trường]
             - Trực tiếp: Giá trị thị trường, CVM
             - Gián tiếp: Chi phí du lịch (TCM), Giá hưởng lạc (Hedonic)
           [Chương VII: Ứng dụng Nông nghiệp Sinh thái Bền vững]

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình xây dựng hệ thống tri thức dựa trên các nguyên lý và khung phân tích chuẩn tắc:

• Lý thuyết cân bằng tổng thể và tối ưu Pareto: Điều kiện tối ưu hóa sản xuất ($MRTS_{KL}^X = MRTS_{KL}^Y = \frac{w}{r}$), tối ưu hóa tiêu dùng ($MRS_{XY}^A = MRS_{XY}^B = \frac{P_X}{P_Y}$), và hiệu quả phân phối hỗn hợp ($MRS_{XY} = MRT_{XY} = \frac{P_X}{P_Y}$) xác lập điểm cực lạc (Bliss point) trên đường giới hạn khả năng thỏa dụng ($SWF$).
• Lý thuyết đo lường phúc lợi khi môi trường biến đổi: Mô hình hóa toán học thông qua hàm cầu Marshallian ($Max\ U(X_i)\ \text{với}\ Y = \sum P_i X_i$) và hàm cầu đền bù Hicksian ($Min\ Y = \sum P_i X_i\ \text{với}\ U = U_0$). Ứng dụng chỉ tiêu biến động bù đắp ($CV = Y_0 - E(P_1, U_0)$) và biến động tương đương ($EV = E(P_0, U_1) - Y_0$) gắn với mức sẵn lòng trả ($WTP$) và mức sẵn lòng chấp nhận bồi thường ($WTA$).
• Lý thuyết thất bại thị trường và công cụ chính sách: Phân loại ngoại ứng, hàng hóa công cộng (không cạnh tranh, không loại trừ), nguyên lý nội hóa chi phí ngoại ứng ($MEC$) vào chi phí biên xã hội ($MSC = MPC + MEC$) thông qua thuế Pigou và cơ chế phân bổ giấy phép phát thải $TPP$.

Kỹ năng phát triển cho người học

• Kỹ năng phân tích định lượng và mô hình hóa: Thiết lập và giải các bài toán tối ưu hóa vi phân trong phân bổ tài nguyên đất (tối đa hóa địa tô $MP = MC$), phân bổ tài nguyên nước (cân bằng $MNB_A = MNB_B$), và xác định điểm thu hoạch sinh học tối ưu ($MSY$).
• Kỹ năng thẩm định và lượng giá dự án: Thực hiện quy trình phân tích chi phí - lợi ích mở rộng ($BCA$) có chiết khấu theo thời gian tích hợp dòng tác động môi trường $E$: $$\sum_{i=0}^n \frac{B_i - C_i \pm E_i}{(1 + r)^i} > 0$$ Ứng dụng linh hoạt 9 phương pháp lượng giá môi trường (CVM, TCM, Hedonic, định giá thay thế) trong đánh giá tác động môi trường của các dự án phát triển.
• Kỹ năng hoạch định chính sách quản lý: So sánh, đánh giá hiệu quả kinh tế và tính khả thi của các công cụ kinh tế (thuế, phí tài nguyên, giấy phép phát thải $TPP$) so với các công cụ mệnh lệnh kiểm soát hành chính.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình được thiết kế theo phương pháp sư phạm kết hợp chặt chẽ giữa suy luận kinh tế học diễn dịch, mô hình hóa toán học và phân tích hình học trực quan:

• Cách tiếp cận sư phạm: Mỗi chương đều bắt đầu từ việc thiết lập các tiên đề kinh tế vi mô thuần túy, chuyển dịch sang việc mô hình hóa đồ thị (đường đẳng phí, đường ngân sách, đường chuyển đổi khả năng thỏa dụng $PPF$), sau đó suy rộng ra phương trình toán học giải tích để tìm điều kiện biên tối ưu.
• Bài tập và tình huống ứng dụng: Hệ thống bài tập gắn liền với các kịch bản lượng hóa cụ thể:
  • Bài toán tối ưu hóa địa tô đất: Phân tích tình huống chủ đất sở hữu 150 ha canh tác lúa mì lựa chọn giữa thuê 10 hay 11 lao động dựa trên tương quan giữa sản phẩm biên ($MP = 100\ \text{thùng/lao động}$) và chi phí biên thuê lao động ($MC$).
  • Bài toán chất lượng đất của Ricardo: So sánh năng suất biên và địa tô thu được giữa hai mảnh đất A (màu mỡ) và B (kém màu mỡ) với chi phí tiền công cố định.
  • Bài toán phân bổ nước khan hiếm: Xác định sản lượng nước phân phối ($Q_{0A}, Q_{0B}$) cho hai đối tượng tiêu dùng có đường cầu khác nhau ($D_A, D_B$) dựa trên sự cân bằng lợi ích biên ròng ($MNB_0$).
  • Bài toán kiểm soát ô nhiễm: So sánh tổn thất phúc lợi xã hội ($DWL$) giữa việc áp dụng tiêu chuẩn môi trường cứng nhắc và công cụ thị trường (thuế Pigou, giấy phép $TPP$).
• Phương pháp đánh giá: Đánh giá năng lực người học qua 3 khía cạnh: (1) Khả năng chứng minh và giải thích các điều kiện tối ưu trên mô hình đồ thị; (2) Kỹ năng giải bài tập định lượng về phân bổ tài nguyên và tính toán biến động phúc lợi ($CV, EV, CS$); (3) Năng lực lập luận và thiết kế chính sách kinh tế tài nguyên môi trường trong các bài tập tình huống tổng hợp.
• Hướng dẫn tự học: Người học cần nắm vững danh mục ký hiệu viết tắt chuyên ngành ($MRTS, MRS, MRT, MU, MB, MC, MSC, DWL, MEC, MPC, WTP, WTA$), hệ thống hóa các sơ đồ cân bằng trước khi làm việc với các hệ thống phương trình vi phân và công thức phân tích chi phí - lợi ích.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Quá trình hoàn thiện học thuật bài bản: Giáo trình là kết quả tổng hợp qua 3 giai đoạn biên soạn (lần 1 năm 2000, hoàn thiện lần 2 năm 2002, xuất bản chính thức năm 2006) của nhóm giảng viên chuyên môn Khoa Kinh tế và Phát triển Nông thôn - Trường Đại học Nông nghiệp I.
• Tích hợp hệ thống các lý thuyết và báo cáo quốc tế:
  • Cập nhật các quan điểm kinh tế học môi trường từ Báo cáo Câu lạc bộ Roma (1970), lý thuyết "Gia tăng số không" của J. Pestel.
  • Tích hợp định nghĩa và nguyên tắc phát triển bền vững của Herman Daly (World Bank) và Báo cáo Brundtland của Ủy ban Thế giới về Môi trường và Phát triển (WCED 1987).
  • Đưa vào giáo trình khung đo lường tiến bộ xã hội thông qua Chỉ số Phát triển Con người ($HDI$) theo báo cáo của UNDP (1992, 1995), so sánh dữ liệu phát triển giữa Việt Nam và các quốc gia trong khu vực (Hàn Quốc, Malaysia, Trung Quốc).
• Dữ liệu thực tiễn và kết nối thể chế tại Việt Nam:
  • Phân tích dữ liệu thực tế về ô nhiễm công nghiệp tại các đô thị và khu công nghiệp trọng điểm (TP. Hồ Chí Minh với gần 400 xí nghiệp, Hà Nội, Hải Phòng, Biên Hòa, Việt Trì, Quảng Ninh).
  • Trích dẫn các cột mốc thể chế môi trường quan trọng: Chiến lược quốc gia bảo vệ thiên nhiên (NCS 1986 do IUCN phối hợp soạn thảo), Kế hoạch hành động quốc gia (NAP 1990 của UNDP/Chính phủ Việt Nam), và Tuyên bố 10 điểm ngày 8/7/1993 của Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam.
  • Đưa ra các chỉ tiêu định hướng chính sách cụ thể đến năm 2020: nâng tỷ lệ che phủ rừng lên 50–60%, tăng chi ngân sách bảo vệ môi trường đạt mức 1% GDP, phát triển nông nghiệp sạch và ứng dụng công nghệ sinh học xử lý chất thải sau năm 2010.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Đối tượng	Mục đích và Phạm vi sử dụng	Yêu cầu kiến thức tiên quyết (Prerequisites)
Sinh viên đại học (Năm 3, Năm 4 ngành Kinh tế, Kinh tế Nông nghiệp, Quản lý Đất đai, Quản lý MT)	Học phần chuyên ngành bắt buộc hoặc tự chọn; nắm vững cơ sở lý thuyết để làm khóa luận tốt nghiệp, bài tập lớn về phân tích kinh tế - môi trường.	Đã hoàn thành học phần Kinh tế vi mô, Kinh tế vĩ mô và Toán kinh tế/Giải tích cơ bản.
Học viên cao học & Nghiên cứu sinh	Tài liệu tham khảo khung lý thuyết; ứng dụng các mô hình kinh tế tài nguyên (Tietenberg, Pigou, Coase) và phương pháp lượng giá môi trường (CVM, TCM, Hedonic) vào luận văn, đề tài nghiên cứu.	Nắm vững Kinh tế vi mô nâng cao, Kinh tế lượng và phương pháp nghiên cứu định lượng.
Giảng viên chuyên ngành	Xây dựng đề cương chi tiết môn học, biên soạn bài giảng lý thuyết, thiết lập hệ thống bài tập tình huống và đề thi đánh giá học phần.	Chuyên môn sâu về Kinh tế học, Kinh tế Nông nghiệp và Quản lý Tài nguyên.
Cán bộ quản lý & Chuyên viên chính sách	Tài liệu tra cứu phương pháp luận phân tích chi phí - lợi ích ($BCA$), cơ chế vận hành của các công cụ kinh tế (thuế ô nhiễm, phí xả thải, hạn ngạch giấy phép $TPP$).	Kiến thức nền tảng về quản lý kinh tế và chính sách công.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình được biên soạn chuẩn hóa cho sinh viên đại học, học viên sau đại học các ngành Kinh tế, Kinh tế Phát triển, Kinh tế Nông nghiệp, Quản lý Tài nguyên và Môi trường, Quản lý Đất đai. Đồng thời, tài liệu phục vụ các nhà nghiên cứu, cán bộ quản lý tài nguyên và môi trường tại các cơ quan ban ngành.

2. Cần kiến thức nền nào để học giáo trình này?

Người học cần có kiến thức nền tảng vững chắc về Kinh tế vi mô (lý thuyết sản xuất, hàm chi phí, cân bằng thị trường, thặng dư tiêu dùng), Kinh tế vĩ mô (hệ thống tài khoản quốc gia GDP/GNP), và Toán kinh tế cơ bản (đạo hàm vi phân, hàm tối ưu hóa có điều kiện, đọc và phân tích đồ thị).

3. Điểm khác biệt của giáo trình này so với các giáo trình kinh tế học khác?

Giáo trình không chỉ dừng lại ở phân tích kinh tế thuần túy mà tập trung xử lý mối quan hệ tương tác giữa hệ thống kinh tế và hệ sinh thái. Các mô hình kinh tế vi mô được mở rộng để lượng hóa ngoại ứng, giải quyết vấn đề hàng hóa công cộng, phân bổ tài nguyên sinh học ($MSY$) và tài nguyên cạn kiệt ($MUC$), đồng thời tích hợp sâu chuyên đề về tài nguyên nông nghiệp và mô hình nông nghiệp sinh thái.

4. Làm sao để tự học và nghiên cứu giáo trình hiệu quả?

Người học nên tiếp cận theo trình tự:

1. Đọc kỹ danh mục từ viết tắt và thuật ngữ chuyên ngành ở phần đầu sách.
2. Nắm vững bản chất kinh tế và các bước diễn giải toán học của mô hình cân bằng tổng thể, hàm Hicksian/Marshallian ở Chương I và Chương II.
3. Tự vẽ lại các đồ thị, giải lại các ví dụ số học về địa tô, phân bổ nước và ô nhiễm tối ưu ở Chương III, IV, V.
4. Trả lời toàn bộ hệ thống câu hỏi ôn tập cuối mỗi chương để kiểm tra mức độ hiểu sâu lý thuyết.

5. Giáo trình có cung cấp các phương pháp lượng giá môi trường cụ thể không?

Có. Chương VI của giáo trình trình bày chi tiết cơ sở lý thuyết và quy trình thực hiện của 9 phương pháp đánh giá giá trị tài nguyên môi trường: phân tích chi phí - lợi ích ($BCA$), phương pháp giá trị thị trường, phương pháp hàng hóa thay thế, phương pháp chi phí du lịch ($TCM$), phương pháp định giá chênh lệch hưởng lạc (Hedonic Pricing), phương pháp đánh giá ngẫu nhiên ($CVM$), phương pháp chi phí cơ bản, đánh giá tác động vật lý và phương pháp chuyển đổi lợi ích (Benefit Transfer).

---

Kết luận

Giáo trình Kinh tế Tài nguyên Môi trường (TS. Nguyễn Văn Song - TS. Vũ Thị Phương Thuỵ đồng chủ biên, 2006) là một công trình học thuật có tính hệ thống cao, cung cấp khung tri thức hoàn chỉnh từ kinh tế học vi mô chuẩn tắc đến các mô hình định lượng tài nguyên chuyên sâu và chính sách quản lý môi trường. Lộ trình học tập khuyến nghị cho người học là nghiên cứu tuần tự từ cơ sở vi mô phúc lợi (Chương I, II), làm chủ các mô hình tài nguyên tái tạo - không tái tạo và kinh tế ô nhiễm (Chương III, IV, V), thực hành phương pháp lượng giá (Chương VI) và vận dụng vào phát triển nông nghiệp bền vững (Chương VII). Để mở rộng kiến thức, người học nên kết hợp nghiên cứu các tài liệu tham khảo được trích dẫn trong sách như các công trình của Tom Tietenberg, báo cáo môi trường của World Bank, UNDP và hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về bảo vệ môi trường của Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I 1) Kinh tế học là gì? Phân biệt sự khác nhau cơ bản của khoa học Kinh tế vi mô, Kinh tế vĩ mô và Kinh tế tài nguyên môi trường? 2) Nêu các mô hình kinh tế cơ bản liên quan ñến khoa học Kinh tế tài nguyên môi trường? 3) Cơ sở và ñặc ñiểm quyền sở hữu là gì? Cho ví dụ? 4) Trình bày mô hình ñể ñạt ñược hiệu quả Pareto trong sản xuất, trong tiêu dùng và mô hình ñạt ñược hiệu quả Pareto trong hỗn hợp? 5) Hiệu quả Pareto ñã ñạt ñược tối ña hoá phúc lợi xã hội hay chưa? Cần ñiều kiện gì ñể ñạt ñược tối ña hoá phúc lợi toàn xã hội? 6) Thế nào là sự thay ñổi tương ñương (EV), sự thay ñổi bù ñắp (CV)? Vai trò của chúng trong việc ño sự thay ñổi phúc lợi xã hội, so sánh với chỉ tiêu thặng dư người tiêu dùng? 7) Trình bày ñối tượng, nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu của khoa học Kinh tế tài nguyên môi trường? Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Giáo trình Kinh tế Tài nguyên Môi trường……….17 Chương II MÔI TRƯỜNG VÀ PHÁT TRIỂN 2. MỐI QUAN HỆ GIỮA PHÁT TRIỂN KINH TẾ VÀ MÔI TRƯỜNG 2. Hoạt ñộng của hệ thống kinh tế và tác ñộng của nó ñối với môi trường Môi trường là tổng hợp các ñiều kiện sống của con người, phát triển kinh tế là quá trình sử dụng và cải thiện các ñiều kiện ñó. Giữa phát triển kinh tế và môi trường có mối liên hệ chặt chẽ với nhau: Môi trường là ñịa bàn cho hoạt ñộng của hệ kinh tế và hoạt ñộng của hệ thống kinh tế là nguyên nhân tạo nên những ảnh hưởng tích cực, tiêu cực ñối với môi trường.

Hoạt ñộng của hệ thống kinh tế Hoạt ñộng của hệ kinh tế tạo ra của cải phục vụ xã hội loài người thể hiện qua hình 2. R P C R: tài nguyên P: sản xuất C: tiêu dùng Hình 2. Hoạt ñộng của hệ thống kinh tế Tài nguyên (R) ñược con người khai thác từ hệ thống môi trường ví dụ như than, gỗ, dầu mỏ. Tài nguyên sau khi khai thác ñược sử dụng ñể chế biến ra các sản phẩm phục vụ cho con người, quá trình này là quá trình sản xuất (P).

Các sản phẩm ñược phân phối lưu thông và quá trình tiếp theo là quá trình tiêu thụ (C). Như vậy hệ thống kinh tế ñã hình thành một dòng năng lượng ñi từ tài nguyên ñến sản xuất và tiêu thụ. Tác ñộng của phát triển kinh tế ñến môi trường - Khai thác sử dụng các nguồn tài nguyên thiên nhiên: ðể thực hiện việc sản xuất ra của cải vật chất ñáp ứng nhu cầu của con người và xã hội thì cần phải khai thác sử dụng các nguồn tài nguyên thiên nhiên (ñất, nước, quặng…). Quá trình này ngày càng có quy mô rộng lớn với nhiều hình thức phong phú và ña dạng hơn.

Nếu mức ñộ khai thác nhỏ hơn khả năng phục hồi của tài nguyên thiên nhiên thì môi trường sẽ ñược cải thiện. Ngược lại nếu mức khai thác lớn hơn khả năng phục hồi thì môi trường sẽ không ñược cải thiện mà có thể ngày càng bị suy thoái. - Thải các chất thải vào môi trường: Ngay cả khi khai thác tài nguyên thì con người cũng chỉ sử dụng những vật dụng cần thiết, phần dư thừa vẫn ñể lại môi trường (ví dụ như khi khai thác gỗ phục vụ sản xuất giấy, các phế thải như lá, vỏ, cành nhỏ ñược ñể lại trong rừng). Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Giáo trình Kinh tế Tài nguyên Môi trường……….18 Trong quá trình sản xuất cũng không thể tránh ñược việc thải các chất thải, trong ñó có nhiều chất ñộc hại vào môi trường.

Chúng có thể là các chất thải khí như CO2, SO2, NOX. xâm nhập vào khí quyển; các chất thải rắn như các tạp chất, các hợp chất kim loại, các xơ, bụi, rác. ñược chôn vùi xuống lòng ñất hoặc ñổ xuống ao, hồ,. Ngoài ra, nước thải có chứa hợp chất hữu cơ, vô cơ, kim loại nặng.

cũng ñược ñổ vào môi trường ao hồ, sông, biển. Quá trình tiêu thụ cũng thải nhiều tạp chất như vỏ, bao bì, thức ăn thừa. vào môi trường. Quá trình thải do hoạt ñộng của hệ thống kinh tế ñược minh hoạ trong hình 2.2 R P C W: chất thải Wr Wp Wc Hình 2.

Chất thải từ hệ thống kinh tế Hoạt ñộng của hệ kinh tế tuân theo quy luật thứ nhất của nhiệt ñộng học, ñó là: Năng lượng không tự nhiên sinh ra và cũng không tự nhiên mất ñi mà nó chỉ chuyển ñổi từ dạng này sang dạng khác. Cũng chính từ quy luật này, ta biết ñược tổng lượng thải của các quá trình trong hệ kinh tế bằng tổng lượng tài nguyên ñược ñưa vào hệ thống. Ta có thể biểu diễn bằng ñẳng thức sau: R = W = Wr + Wp + Wc => R tăng thì W tăng và ngược lại - Tác ñộng trực tiếp vào môi trường Ngoài khai thác các nguồn tài nguyên và thải các chất thải vào môi trường trong quá trình phát triển, con người còn tác ñộng vào môi trường theo những ñộng lực khác nhau (ví dụ xây dựng ñập nước ñể ngăn dòng chảy của một con sông sẽ có tác ñộng trực tiếp tới môi trường xung quanh). Nắm rõ các quy luật tự nhiên ñể có những tác ñộng phù hợp với các quy luật ñó thì tác ñộng của con người vào môi trường sẽ tạo ra hiệu quả tích cực, phù hợp với hướng vận ñộng của môi trường, có lợi cho sự sống và ngược lại.

Do vậy mỗi tác ñộng của con người ñối với môi trường cần phải ñược cân nhắc tính toán một cách thận trọng và khoa học, ñảm bảo môi trường luôn ñược duy trì và vận ñộng một cách tốt nhất. Mối quan hệ giữa môi trường và phát triển - Mối quan hệ chặt chẽ, thường xuyên, lâu dài và qua lại: Trong môi trường sống, con người là một bộ phận không thể tách rời, gắn bó mật thiết với từng thành phần của môi trường. Mỗi một loại môi trường với những ñặc trưng riêng về các ñiều kiện sẽ có ảnh hưởng to lớn ñến việc xác ñịnh loại hình và quy mô phát triển của các hoạt ñộng kinh tế – xã hội của con người tại ñó. Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Giáo trình Kinh tế Tài nguyên Môi trường……….19 Quá trình sinh hoạt, phát triển kinh tế – xã hội của con người lại chính là quá trình liên tục tác ñộng vào môi trường, làm biến ñổi môi trường và tạo ra các loại môi trường riêng, môi trường nhân tạo ngày càng ña dạng và phong phú.

- Mối quan hệ ngày càng phát triển mạnh mẽ, sâu sắc và ngày càng mở rộng: Cùng với quá trình phát triển, các yếu tố của môi trường ngày càng có ý nghĩa nhiều hơn. Nhiều yếu tố môi trường trước ñây ñược xem là vô dụng hay nhiều khu vực trước ñây là bất lợi không có người ñến thì nay lại trở thành nguồn tài nguyên quý giá hay là nơi ñược tập trung ñến khai thác và phát triển. Tương ứng với trình ñộ phát triển càng cao của khoa học, kỹ thuật và công nghệ, sự tác ñộng của con người trong quá trình phát triển ñến môi trường ngày càng mạnh mẽ về cường ñộ, sâu sắc và phức tạp về tính chất và ngày càng mở rộng về quy mô. Ngày nay, con người tác ñộng ñến môi trường sống làm biến ñổi môi trường không chỉ trên bề mặt hành tinh mà còn cả ở trên tầm cao vũ trụ và cả ở sâu lòng ñất.

Trái ñất trở nên nhỏ bé hơn. Do vậy môi trường sống cũng ngày càng trở nên mỏng manh trước vũ lực của con người, nó tuỳ thuộc vào tác ñộng theo hướng tích cực hay tiêu cực của con người vào môi trường. Vai trò của hệ thống môi trường 2. Môi trường là nơi chứa ñựng chất thải Chất thải của hệ thống kinh tế ñược ñưa vào môi trường, trong ñó một phần nhỏ ñược con người tái chế (r) sử dụng lại ñể ñưa vào hệ kinh tế bổ sung cho nguồn tài nguyên (R).

Việc sử dụng lại các chất thải hoàn toàn phụ thuộc vào loại chất thải và khả năng của con người, cụ thể hơn là phụ thuộc vào công nghệ tái sử dụng. Nếu chi phí sử dụng lại chất thải mà ít hơn việc khai thác mới thì con người sẽ sẵn sàng làm, ngược lại con người có thể sử dụng nguồn tài nguyên mới. Nhưng nếu xét về mặt ý nghĩa môi trường thì con người cố gắng tìm mọi cách sử dụng lại các chất thải, cho dù hiệu quả nó không lớn lắm. Phần lớn chất thải tồn tại trong môi trường.

Song môi trường có một khả năng ñặc biệt, ñó là quá trình ñồng hoá chất thải. R P C W r * W<A chất lượng môi Môi trường trường ñảm bảo (+) A * W>A chất lượng môi trường bị suy giảm (-) (r: Vật liệu tái chế; A: Khả năng ñồng hoá của môi trường) Hình 2. Môi trường - nơi chứa ñựng chất thải Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Giáo trình Kinh tế Tài nguyên Môi trường……….20 * ðồng hoá (A): là khả năng ñặc biệt của môi trường, là quá trình biến ñổi các chất ñộc hại thành các chất không ñộc hại hoặc ít ñộc hại. Nếu như khả năng ñồng hoá của môi trường (A) lớn hơn lượng thải (W) (tức là W<A) thì chất lượng môi trường luôn ñược ñảm bảo, tài nguyên ñược cải thiện (+).

Nếu như khả năng ñồng hoá của môi trường nhỏ hơn lượng thải (tức là W>A) thì chất lượng môi trường bị suy giảm, gây tác ñộng xấu ñến tài nguyên (-). Môi trường là nơi cung cấp tài nguyên Hệ thống kinh tế muốn hoạt ñộng ñược thì phải có các nguyên liệu, nhiên liệu ñầu vào, chúng là các dạng tài nguyên (R) lấy từ môi trường. Tài nguyên có thể là tài nguyên tái tạo (RR) ñược như rừng, ñất thuỷ sản. hoặc tài nguyên không tái tạo ñược (ER) như khoáng sản, dầu mỏ.

ðối với tài nguyên tái tạo (RR): Nếu khả năng hồi phục của tài nguyên (y) mà lớn hơn mức khai thác (h) thì môi trường ñược cải thiện. Nếu khả năng hồi phục tài nguyên (y) nhỏ hơn mức khai thác (h) thì môi trường không ñược cải thiện mà có thể bị suy giảm.4 biểu diễn mối quan hệ giữa mức khai thác tài nguyên với khả năng hồi phục của tài nguyên. ðối với tài nguyên không tái tạo (ER): do khả năng phục hồi y luôn bằng 0, cho nên quá trình khai thác sẽ là quá trình làm suy giảm môi trường (-). R ER RR (-) y=0; h>0 (-) y > 0; h > 0 (+) h>y h>y h<y Hình 2.

Quan hệ giữa khai thác và khả năng hồi phục tài nguyên 2.