Chương 1, Tổng quan v ề nền ¡tĩnh tế thế gỉốl vả giới thỉệu. nhiên phong phú, đã từng có những nền văn minh rực rỡ trong quá khứ và ngày nay đang chứng tỏ một sự phát triển hết sức mau lẹ, chưa từng có trong tiền lệ. Người ta dự báo rằng thế kỷ 21 là thế kỷ Châu Á - Thái Bình Dương. Điều đó tạo điều kiện cho việc hình thành những quan hệ quốc tế mới, tạo nên những khả năng mới cho sự phát triển đồng thời cũng đặt ra những thách thức mới cho tất cả các quốc gia.
Sự phát triển của vòng cung châu Á - Thái Bình Dương đòi hỏi mỗi nước phải tính đến trong chiến lược phát triển của mình. Ngoài những xu thế nêu trên còn có nhiều xu thế khác chi phối sự vận động của nền kinh tế thế giới, thí dụ xu thế “mềm hóa” cơ cấu kinh tế của các quốc gia, xu thế hình thành các liên kết tiểu khu vực (tam giác phát triển, tứ giác phát triển.), xu thế phát huy các nhân tố truyền thống, xã hội và vãn hóa trong cạnh tranh kinh tế, xu thế đa nguyên tranh cực, xu thế phục hồi kinh tế, xu thế cạnh tranh khoa học - kỹ thuật, xu thế chấn chỉnh xã hội, xu thế cảnh giới quốc tế, xu thế bành trướng tôn giáo. Trên cơ sở phân tích tác động của các xu thế nêu trên, có thể dự báo tương lai của nền kinh tế thế giới sau vài ba thập kỷ tới 1- Do tác động của cách mạng khoa học - công nghệ mà kết cấu ngành sản xuất và dịch vụ chuyển dịch theo hướng: - Các ngành công nghiệp cổ điển giảm dần tỷ trọng và ý nghĩa của nó. Nhiều ngành trở nên mãn chiều xế bóng và thu hẹp dần tỷ trọng trong tổng sản phẩm quốc dân.
- Các ngành có hàm lượng khoa học - công nghệ cao tăng nhanh, đặc biệt là các ngành dịch vụ kỹ thuật phục vụ sản xuất chiếm vị trí ngày càng lớn. Chúng giữ vai trò “khớp nối” đảm bảo cho toàn bộ quá trình tái sản xuất xã hội được thông suốt và phát triển với tốc độ cao. - Kết cấu kinh tế trở nên “mềm hóa”, khu vực kinh tế phi hình TRƯỜNG ĐẠI HỌC KÍNH T Ế G u ốc DẬN 23 GIÁO TRÌNH KINH TẾQUỐC T Ế thức được mở rộng, nền kinh tế “tượng trưng” có quy mô lớn hơn nền kinh tế “thực” nhiều lần. Vai trò của các hoạt động tài chính và tiền tệ, dịch vụ ngân hàng, dịch vụ công nghệ càng trở nên quan trọng, các luồng vốn di chuyển với quy mô lớn và đa chiều giữa các quốc gia trên thế giới.
- Kết cấu lao động theo ngành nghề có những thay đổi sâu sắc, xuất hiện nhiều nghề mới, những nghề vói sự đan kết của nhiều lĩnh vực khoa học - công nghệ. 2- Sự phân công lao động quốc tế phát triển cả về chiều rộng và chiều sâu, vai trò của các công ty đa quốc gia và công ty xuyên quốc gia ngày càng lớn trong sự phát triển của nền kinh tế thế giói. Chúng như những con bạch tuộc khổng lồ với các vòi hút bám ở khắp nơi với các hệ thống chi nhánh bao trùm mọi lĩnh vực lưu thông hàng hóa, lưu thông tiền tệ, tham gia mạnh mẽ vào quá trình phát triển khoa học - kỹ thuật và chuyển giao công nghệ, thực hiện phân công chuyên môn hóa và hợp tác hóa ở tầm quốc tế cũng như tham gia vào sự điều tiết kinh tế quốc tế. Các công ty lớn theo đuổi giá thành thấp trên phạm vi toàn cầu với cơ cấu tổ chức sản xuất và tiêu thụ tối ưu: tổ chức nghiên cứu ở nước thứ nhất, sản xuất các yếu tố sản phẩm ở nước thứ hai, lắp ráp ở nước thứ ba, tiêu thụ ở nước thứ tư, gửi tiền về nước thứ năm.
Các công ty đa quốc gia tìm cách thoát ly khỏi sự kiểm soát của chính phủ, đồng thời ảnh hưởng mạnh đến việc hoạch định chính sách của các chính phủ. Sự cạnh tranh quốc tế ngày càng khốc liệt đi đôi với sự phát triển mạnh mẽ của tình báo công nghiệp. Mức độ xã hội hóa lao động và tư bản tăng lên. Lao động sống ngày càng có trình độ cao và trỏ nên đắt đỏ hơn.
3- Phương thức tổ chức của nền sản xuất phát triển theo chiều hướng ngược lại so với tính chất của xã hội công nghiệp, đó là chiều hướng: - Phi tiêu chuẩn hóa 24 TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH T ế GUỐC DÂN ịchưqng 1, Tong quan vể Itển kính tế the giôí và giới th ỉẹ iỌ - Phi chuyên môn hóa - Phi tập trung hóa - Phi tối đa hóa Tự động hóa sản xuất đồng bộ với kỹ thuật điều khiển linh hoạt là đặc điểm nổi bật của tổ chức sản xuất trong tương lai. 4- X ã hội loài người đang bước sang nền văn minh mới với những cơ sở mới cho sự phát triển của nó. - Cơ sở năng lượng mới với nhiều nguồn khác nhau có thể tái sinh được. - Cơ sở công nghệ mới: công nghệ không phế thải, công nghệ khép kín.
- Cơ sở nguyên liệu mới: thông tin là một nguồn nguyên liệu lớn. - Cơ sở tổ chức sản xuất mới: quy mô nhỏ, linh hoạt, ít tốn nãng lượng. - Khái niệm kinh tế trở nên rộng hơn: phải tính giá thành xã hội, tính lợi ích sinh thái và môi trường, sở hữu trí tuệ là loại hình sở hữu phát triển cao. Trong cuốn sách “Dự báo thế kỷ X X I” - công trình tập thể của các tác giả Trung Quốc (N XB Thượng Hải - 12/1996), bản dịch ra tiếng Việt do N XB Thống kê Hà Nội ấn hành năm 1998, đã nêu lên dự báo về nền kinh tế thế giới thế kỷ X X I với một số xu thế phát triển mới của nền kinh tế thế giới là: - Cải cách và điều chỉnh.
- Xu thế nhất thể hóa. - Tập đoàn hóa khu vực. Mậu dịch quốc tế trở nên “mềm hóa” về nội dung, “cao cấp hóa” về cơ cấu, “tập đoàn hóa” về hình thức tổ chức, “cao tốc hóa” TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH Tế,QUỐC DÃN 25 vỊ^:ặ-ii.ệí'^^ặ^Gịĩ^ổ^ị^ỊM S^ÍNữ?¥I^Si!^cỄÌf^^ỊppiỊ; về phát triển dịch vụ, “bảo hộ hóa” về lợi ích, “toàn cầu hóa” về quản lý, “đa phương hóa” về thể chế mậu dịch. Vai trò mới của các công ty xuyên quốc gia thể hiện ở việc “đa nguyên hoá” chủ thể đầu tư, “toàn cầu hóa” chiến lược kinh doanh, “đa dạng hóa” cơ cấu đầu tư, “địa phương hóa xí nghiệp” của các công ty ở nước ngoài.
X a lộ thông tin phục vụ cho sự phát triển kinh tế. Cũng trong cuốn sách trên, người ta dự báo về những đặc trưng mới của “tinh thần kinh tế thị trường hiện đại” trên 6 phương diện sau đây: M ột /ừ, biến động cơ mưu lợi đơn thuần và dục vọng muốn làm giàu về vật chất thành cảm giác tự hào về thành tựu và trách nhiệm xã hội, làm cho hành động kinh tế của toàn dân tộc có động cơ cao cả hơn. H ai là, biến chủ nghĩa coi trọng thương nghiệp và ý thức làm giàu bằng lưu thông hàng hóa thành tinh thần công nghiệp và thực nghiệp. B a là, biến ý thức coi trọng tư bản hàng hóa và tiền bạc thành ý thức coi trọng nguồn vốn nhân lực.
Bốn là, biến ý thức hại người lợi mình thành ý thức vừa lợi mình vừa lợi người, tôn trọng tinh thần chính nghĩa và lành mạnh trong trao đổi kinh tế. Năm là, biến ý thức coi thiên nhiên và tài nguyên thiên nhiên là đối tượng của lao động thành ý thức coi sự thống nhất hữu cơ giữa con người và thiên nhiên trong hiện tại, đề cao lý thuyết sinh thái. Sáu là, biến ý thức an nhàn hưởng lạc trong sự giàu có vô cùng tận và thủ đoạn làm giàu không lương thiện thành tinh thần siêu việt mưu cầu giá trị và ý nghĩa cuộc sống. Với những dự báo nêu trên, người ta đưa ra những nét phác thảo về quang cảnh toàn cầu của thiên niên kỷ tới thể hiện ở bước 26 TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH t ế QUỐC DÂN Chương 1.
Tổng quan về nền kinh tế thế giới và giới thiệu. nhảy vọt về khoa học kỹ thuật, ở việc nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế gắn liền với sức sản xuất sinh thái cũng như ở những đường nét mới về sự phát triển của vãn hóa nghệ thuật. NHŨNG VẤN ĐỀ CÓ TÍNH CHẤT TOÀN CẦU 1. Tính tất yếu khách quan của việc hình thành những vấn đề có tínhchất toàn cầu Trái đất là một thực thể thống nhất, trước hết là về mặt cấu tạo địa chất và vật lý địa cầu, về mặt môi trường sinh thái.
Tuy nhiên, do Trái đất rất phong phú và đa dạng về các yếu tố tự nhiên, do sự rộng lớn về mặt không gian lãnh thổ cũng như do sự phức tạp về mặt kinh tế - xã hội vói hàng trăm quốc gia, hàng vạn dân tộc và chủng tộc cùng những sự đối kháng và mâu thuẫn về mặt lợi ích cho nên ban đầu người ta chưa nhận rõ những vấn đề có tính chất toàn cầu. Phải đến một trình độ phát triển nhất định của khoa học và công nghệ, của sự phân công lao động quốc tế, của sự phát triển quan hệ kinh tế quốc tế, của sự phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế và xã hội giữa các quốc gia, người ta mới nhận thức rõ ràng hơn và đầy đủ hơn tính thống nhất về mọi khía cạnh khác nhau của thế giới, đặc biệt là nhận thức sâu sắc hơn về những lợi ích chung và những hiểm họa đặt ra trước toàn thể loài người. Chính trên cơ sở đó mà xuất hiện khái niệm về các vấn đề có tính chất toàn cầu. Vấn đ ề c ó tính ch ất toàn cầu là những vấn đ ề c ố liên quan đến lợi ích và sự sống còn củ a tất c ả c á c q u ố c g ia trên t h ế giới.
Nó hình thành và phát triển một cách khách quan trên cơ sở sự phát huy tác dụng của các quy luật tự nhiên và cả các quy luật kinh tế - xã hội. Nó không phụ thuộc vào ý muốn cá nhân của từng con người nhưng chính hoạt động của loài người nói chung lại là một tác nhân quan trọng đưa tới sự hình thành và phát triển của các vấn đề có tính chất toàn cầu.