Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Kinh tế quốc tế (Chương trình cơ sở) do GS. Đỗ Đức Bình và PGS.TS. Nguyễn Thường Lạng đồng chủ biên, được Nhà xuất bản Đại học Kinh tế Quốc dân tái bản lần thứ nhất có sửa đổi, bổ sung vào năm 2012. Công trình được biên soạn bởi tập thể giảng viên Bộ môn Kinh tế quốc tế thuộc Khoa Thương mại và Kinh tế quốc tế, phục vụ khối lượng đào tạo 3 đơn vị học trình trong chương trình cơ sở khối ngành kinh tế và quản trị kinh doanh.

+-------------------------------------------------------------------------+
|                        GIÁO TRÌNH KINH TẾ QUỐC TẾ                       |
|                   (Đồng chủ biên: GS. Đỗ Đức Bình, PGS.TS. Nguyễn Thường Lạng)    |
+-------------------------------------------------------------------------+
       |                                                    |
       v                                                    v
[ Nền tảng Lý thuyết ]                             [ Thực tiễn Đối ngoại ]
• 02 Bộ phận cấu thành kinh tế thế giới             • Góc độ phân tích: Nước nhỏ
• 04 Nhóm quan hệ kinh tế quốc tế                  • 08 Quan điểm đối ngoại (ĐH VI-X)
• Chu kỳ 04 cuộc Cách mạng công nghiệp             • Định hướng quản lý và cam kết WTO

Mục tiêu học tập của giáo trình là trang bị cho người học hệ thống tri thức về tính quy luật của sự phụ thuộc lẫn nhau về mặt kinh tế giữa các quốc gia. Nội dung tập trung vào sự trao đổi hàng hóa, dịch vụ, sự dịch chuyển của các yếu tố sản xuất (vốn, lao động, công nghệ), các phương tiện tiền tệ, cơ chế vận hành cán cân thanh toán quốc tế và hệ thống chính sách điều chỉnh các mối quan hệ kinh tế đối ngoại.

Về mặt cấu trúc, giáo trình được thiết kế gồm 5 chương chuyên đề, triển khai theo phương pháp tiếp cận hệ thống: từ tổng quan lịch sử, cấu trúc nền kinh tế thế giới đến các quan hệ kinh tế cụ thể (thương mại, đầu tư, lao động, tiền tệ) và thể chế liên kết kinh tế quốc tế.

Điểm đặc thù của cuốn giáo trình là việc phân tích các quy luật kinh tế quốc tế dựa trên giác độ của "quốc gia nhỏ" – mô hình tương thích với điều kiện cụ thể của Việt Nam trong tiến trình hội nhập. Đồng thời, giáo trình tích hợp các chủ trương, đường lối phát triển kinh tế đối ngoại của Đảng Cộng sản Việt Nam qua các kỳ Đại hội VI, VII, VIII, IX và X vào nội dung phân tích học thuật.

Nội dung kiến thức cốt lõi

                             TIẾN TRÌNH 5 CHƯƠNG CHUYÊN ĐỀ

Các chương và chủ đề chính

  • Chương 1 – Tổng quan về nền kinh tế thế giới và giới thiệu môn học kinh tế quốc tế (GS. Đỗ Đức Bình biên soạn): Xác định nền kinh tế thế giới gồm hai bộ phận cấu thành: hệ thống các chủ thể kinh tế (quốc gia độc lập, doanh nghiệp, tổ chức quốc tế như IMF, WB, WTO và các công ty xuyên quốc gia TNCs/MNCs) và hệ thống các quan hệ kinh tế quốc tế. Khái quát tiến trình phát triển qua 4 cuộc cách mạng công nghiệp (1820–1870, 1870–1913, 1913–1950 và cách mạng công nghệ hiện đại), 3 xu thế vận động lớn và 4 nhóm vấn đề có tính toàn cầu (nguồn lực, môi trường sinh thái, tăng trưởng kinh tế, xã hội).
  • Chương 2 – Thương mại quốc tế (ThS. Nguyễn Thị Thúy Hồng biên soạn): Khảo sát các hình thức trao đổi hàng hóa hữu hình và vô hình; các nghiệp vụ kinh doanh quốc tế gồm gia công quốc tế (hai chiều), tái xuất khẩu, chuyển khẩu và xuất khẩu tại chỗ.
  • Chương 3 – Đầu tư quốc tế và di chuyển lao động quốc tế (TS. Đỗ Thị Hương và PGS. Nguyễn Thường Lạng biên soạn): Phân tích cơ chế vận động của hai dòng vốn quốc tế chính: vốn đầu tư tư nhân (FDI, FII, tín dụng thương mại) và Hỗ trợ phát triển chính thức (ODA); làm rõ bản chất kinh tế và cơ chế điều tiết hiện tượng di chuyển sức lao động tạm thời qua biên giới.
  • Chương 4 – Hệ thống tiền tệ và cán cân thanh toán quốc tế (TS. Ngô Thị Tuyết Mai biên soạn): Phân tích cơ chế tỷ giá hối đoái, thị trường ngoại hối, các công cụ di chuyển phương tiện tiền tệ và cấu trúc tài khoản của cán cân thanh toán quốc tế.
  • Chương 5 – Liên kết và hội nhập kinh tế quốc tế (PGS. Nguyễn Thường Lạng biên soạn): Hệ thống hóa các cấp độ liên kết kinh tế từ khu vực mậu dịch tự do, liên minh thuế quan đến thị trường chung và liên minh kinh tế; khảo sát thực tiễn tại các khối EU (27 quốc gia thành viên từ năm 2007), NAFTA, ASEAN và APEC.

Tính logic của nội dung vận động tuần tự: thiết lập bức tranh tổng thể về thể chế và chủ thể toàn cầu (Chương 1) $\rightarrow$ nghiên cứu sự vận động của dòng hàng hóa và dịch vụ (Chương 2) $\rightarrow$ phân tích sự dịch chuyển của các yếu tố sản xuất thực gồm vốn và lao động (Chương 3) $\rightarrow$ xác lập hệ thống tài chính - tiền tệ trung gian bảo đảm thanh toán (Chương 4) $\rightarrow$ tổng hợp thành các thể chế liên kết, hội nhập kinh tế quốc tế đa phương (Chương 5).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình xây dựng hệ thống lý thuyết dựa trên các nguyên lý căn bản:

  • Lý thuyết lợi thế so sánh và tính tất yếu của phân công lao động quốc tế dựa trên sự khác biệt về tài nguyên tự nhiên, trình độ công nghệ, vốn tích lũy và năng lực quản lý.
  • Nguyên tắc độc lập tự chủ và cùng có lợi: Xử lý mối quan hệ giữa độc lập chính trị và độc lập kinh tế; kết hợp nội lực với ngoại lực theo nguyên tắc bình đẳng, đa phương hóa, đa dạng hóa đối tác thương mại.
  • Khung phân tích quy mô kinh tế: Phân định giữa tác động kinh tế của "nước lớn" (có khả năng chi phối giá cả và tỷ giá thế giới) và "nước nhỏ" (chấp nhận mặt bằng giá và các chỉ số kinh tế quốc tế).

Kỹ năng phát triển

  • Kỹ năng kỹ thuật (Technical skills): Nhận diện và phân loại các dòng vốn FDI, FII, ODA; phân tích cấu trúc các tài khoản trong cán cân thanh toán; phân định hàng hóa hữu hình, dịch vụ vô hình và hợp đồng gia công quốc tế.
  • Kỹ năng phân tích (Analytical skills): Đánh giá rủi ro hối đoái, khủng hoảng nợ nước ngoài và tác động của các cú sốc tài chính toàn cầu; phân tích sự dịch chuyển cấu trúc chuỗi giá trị của các công ty xuyên quốc gia.
  • Kỹ năng thực hành (Practical competencies): Vận dụng khung pháp lý thương mại quốc tế theo chuẩn mực WTO; xây dựng phương án giao dịch ngoại thương phù hợp với cơ chế quản lý kinh tế đối ngoại định hướng thị trường tại Việt Nam.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình định hình phương pháp luận giảng dạy và nghiên cứu dựa trên sự kết hợp giữa chủ nghĩa duy vật biện chứng, duy vật lịch sử với các công cụ phân tích thực chứng của kinh tế học hiện đại:

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  KHUNG PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU & HỌC TẬP                 |
+-------------------------------------------------------------------------+
| • Phương pháp luận: Duy vật biện chứng, Duy vật lịch sử                 |
| • Công cụ phân tích: Mô hình hóa Kinh tế vi mô & Kinh tế vĩ mô          |
| • Phương pháp suy luận: Quy nạp, Diễn giải, So sánh và Lịch sử         |
| • Khung kiểm chứng: Đối chiếu biến cố thực tiễn (Khủng hoảng 2008-2009) |
+-------------------------------------------------------------------------+
  • Phương pháp tiếp cận: Vận dụng phương pháp quy nạp - diễn giải, phương pháp so sánh lịch sử kết hợp với các mô hình hóa trừu tượng của kinh tế học vi mô và kinh tế học vĩ mô để mô tả sự cân bằng thị trường, dòng di chuyển vốn và biến động phúc lợi xã hội khi có rào cản thương mại.
  • Tình huống nghiên cứu (Case studies): Phân tích các sự kiện kinh tế quốc tế thực tế như: cuộc đại suy thoái tài chính toàn cầu 2008–2009; cuộc khủng hoảng tiền tệ Mexico năm 1994; khủng hoảng tài chính - tiền tệ khu vực Đông Nam Á; quá trình mở rộng liên minh kinh tế của Liên minh Châu Âu (EU) lên 27 thành viên (từ ngày 01/01/2007) và mục tiêu thiết lập khối mậu dịch tự do APEC.
  • Bài tập thực hành: Hướng dẫn sinh viên phân tích cấu trúc chuỗi cung ứng của các công ty xuyên quốc gia (mô hình nghiên cứu ở nước thứ nhất, sản xuất linh kiện ở nước thứ hai, lắp ráp ở nước thứ ba, tiêu thụ ở nước thứ tư và chuyển lợi nhuận về nước thứ năm); tính toán hiệu quả của các hình thức xuất khẩu tại chỗ và gia công quốc tế.
  • Phương pháp đánh giá: Đánh giá năng lực sinh viên qua hai hợp phần: khả năng nắm vững các quy luật lý thuyết khách quan (lợi thế so sánh, cơ chế tỷ giá, chu chuyển vốn) và năng lực giải quyết các bài toán chính sách kinh tế đối ngoại tại Việt Nam.
  • Hướng dẫn tự học: Người học cần đối chiếu lý thuyết trong giáo trình với các báo cáo tài chính quốc tế thường niên của IMF, WB, số liệu xuất nhập khẩu của Tổng cục Thống kê và các văn kiện thể chế hóa cam kết quốc tế của Việt Nam sau khi gia nhập WTO.

Điểm nổi bật và cập nhật

So với các tài liệu sơ cấp trước đây, bản tái bản năm 2012 của giáo trình bổ sung các nội dung thực tiễn và xu hướng học thuật đương đại:

Nội dung cập nhật Chi tiết dữ liệu / Luận điểm trong giáo trình
Bối cảnh kinh tế mới Phân tích sự phục hồi và phân hóa kinh tế sau cuộc khủng hoảng toàn cầu 2008–2009; biến động nợ công và thâm hụt thương mại giữa các nước châu Á với Hoa Kỳ.
Cách mạng công nghiệp lần 4 Đưa vào giáo trình các hướng công nghệ mới: vi điện tử, tin học, viễn thông tự động hóa, vật liệu mới, năng lượng tái tạo và công nghệ sinh học.
Xu hướng tổ chức sản xuất Nhận diện 4 đặc trưng của nền sản xuất mới: phi tiêu chuẩn hóa, phi chuyên môn hóa, phi tập trung hóa và phi tối đa hóa.
Chuyển biến cơ cấu kinh tế Xu thế "mềm hóa" cơ cấu kinh tế; mở rộng kinh tế phi chính thức; sự gia tăng quy mô của "nền kinh tế tượng trưng" (tài chính - tiền tệ) so với "nền kinh tế thực".
Hội nhập kinh tế Việt Nam Cập nhật định hướng thực thi cam kết WTO: xóa bỏ trợ cấp trái quy định quốc tế, chuyển đổi sang công cụ quản lý gián tiếp (luật pháp, dự báo, chính sách tài khóa - tiền tệ).

Giáo trình cũng trích dẫn các dự báo học thuật chuyên sâu, tiêu biểu là việc tham chiếu công trình "Dự báo thế kỷ XXI" (NXB Thống kê ấn hành năm 1998, dịch từ ấn bản của NXB Thượng Hải năm 1996) để làm rõ 6 phương diện chuyển biến của tinh thần kinh tế thị trường hiện đại, bao gồm việc chuyển trọng tâm từ tư bản tiền tệ sang vốn nhân lực và gắn kết tăng trưởng với lý thuyết sinh thái học.

Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình được thiết kế chuẩn hóa cho các đối tượng cụ thể trong hệ thống đào tạo đại học và nghiên cứu:

                        HỆ THỐNG ĐỐI TƯỢNG SỬ DỤNG
  • Sinh viên đại học: Giáo trình phục vụ trực tiếp sinh viên từ năm thứ hai trở đi thuộc các hệ đào tạo dài hạn tập trung, hệ tại chức và hệ đào tạo bằng đại học thứ hai thuộc nhóm ngành Kinh tế, Kinh doanh quốc tế, Thương mại và Quản trị kinh doanh.
  • Yêu cầu kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các học phần nền tảng gồm Kinh tế học vi mô, Kinh tế học vĩ mô, Lịch sử các học thuyết kinh tế và Triết học Mác - Lênin để có thể tiếp thu các mô hình phân tích cân bằng cung cầu và lý thuyết giá trị trong thương mại quốc tế.
  • Giảng viên chuyên ngành: Sử dụng làm đề cương và tài liệu giảng dạy chuẩn cho học phần Kinh tế quốc tế cơ sở, làm căn cứ phân bổ thời lượng 3 đơn vị học trình cho 5 chương học tập.
  • Cán bộ nghiên cứu và quản lý: Tài liệu cung cấp cơ sở lý luận và phương pháp luận cho cán bộ làm việc tại các cơ quan quản lý nhà nước về ngoại thương, các viện nghiên cứu kinh tế và các tổ chức xúc tiến thương mại - đầu tư quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này được biên soạn cho chương trình đào tạo nào?

Giáo trình được biên soạn chuyên biệt cho học phần Kinh tế quốc tế theo chương trình cơ sở (thời lượng 3 đơn vị học trình), áp dụng thống nhất cho các hệ đào tạo dài hạn tập trung, tại chức và văn bằng hai thuộc khối ngành kinh tế và quản trị kinh doanh.

2. Người học cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi tiếp cận giáo trình?

Học viên cần nắm vững các nguyên lý của Kinh tế học vi mô (lý thuyết cung cầu, chi phí sản xuất, cấu trúc thị trường) và Kinh tế học vĩ mô (tổng cầu, GDP, lạm phát, tỷ giá, cán cân thanh toán), cùng với các khái niệm cơ bản về kinh tế chính trị học.

3. Giáo trình tiếp cận việc phân tích các quan hệ kinh tế quốc tế theo góc độ nào?

Giáo trình phân tích các hiện tượng kinh tế quốc tế dưới góc độ của một "quốc gia nhỏ" – tức quốc gia chấp nhận các tham số giá cả và tỷ giá của thị trường toàn cầu. Cách tiếp cận này giúp sinh viên gắn kết lý luận quốc tế với thực trạng nền kinh tế Việt Nam.

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả cao?

Người học nên tiếp cận nội dung theo chu trình 3 bước:

  1. Nắm bắt khái niệm và phân loại quy luật trong từng chương;
  2. Vẽ sơ đồ mô hình hóa sự vận động của dòng hàng hóa, dòng vốn và phương tiện thanh toán;
  3. Đối chiếu các chính sách kinh tế đối ngoại của Việt Nam (nêu ở cuối Chương 1) với các cam kết quốc tế thực tế trong khuôn khổ WTO và ASEAN.

5. Giáo trình có tích hợp các tài liệu tham khảo và văn kiện chính thức nào?

Giáo trình trích dẫn và đối chiếu trực tiếp với các Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI, VII, VIII, IX, X; ấn phẩm nghiên cứu lý luận "Một số vấn đề quan hệ quốc tế và đường lối đối ngoại của Đảng và Nhà nước ta" (NXB Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, 1994) và công trình học thuật "Dự báo thế kỷ XXI" (NXB Thống kê, 1998).

Kết luận

Giáo trình Kinh tế quốc tế (Chương trình cơ sở) cung cấp một hệ thống lý luận hoàn chỉnh về các quy luật vận động của nền kinh tế thế giới, thương mại quốc tế, dòng vốn đầu tư, thị trường ngoại hối và các định chế liên kết toàn cầu. Bằng việc kết hợp phương pháp luận khoa học với thực tiễn phát triển kinh tế đối ngoại của Việt Nam, công trình xác lập cơ sở tri thức phục vụ công tác đào tạo chuyên môn và nghiên cứu học thuật.

Lộ trình học tập đề xuất: Bắt đầu từ việc nắm vững cấu trúc chủ thể và quan hệ kinh tế thế giới (Chương 1) $\rightarrow$ nghiên cứu quy luật vận động của dòng hàng hóa và các yếu tố sản xuất vốn, lao động (Chương 2, 3) $\rightarrow$ làm chủ cơ chế tài chính - tiền tệ quốc tế (Chương 4) $\rightarrow$ phân tích các cấp độ hội nhập và liên kết kinh tế khu vực, toàn cầu (Chương 5).

Tài liệu bổ trợ khuyến nghị gồm hệ thống văn bản cam kết gia nhập WTO của Việt Nam, các báo cáo phân tích kinh tế định kỳ của Ngân hàng Thế giới (WB), Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và hệ thống niên giám thống kê ngoại thương của Tổng cục Thống kê.