Chương 1: Khái quát chung Giới thiệu: - Giải phẫu người là bộ phận khoa học có từ lâu đời, nghiên cứu về cấu tạo và sinh lý của cơ thể người. Là khoa học phân tích cơ thể người 1 cách tinh vi, không những giúp cho chúng ta hiểu tường tận cấu tạo bên trong của cơ thể mà còn hiểu cả tỷ lệ và các động tác cùng với sự diễn biến tình cảm của con người, đáp ứng yêu cầu của nhiều ngành khoa học xã hội như: Y học, nhân chủng học, nghệ thuật học. - Với yêu cầu nghệ thuật tạo hình nhằm xây dựng hình tượng con người trong tác phẩm việc nghiên cứu giải phẫu có thể còn so lược không đi sâu vào phần sinh lí mà chủ yếu chú trọng hình thái, tỷ lệ, cấu trúc các bộ phận của cơ thể để vận dụng và diễn tả con người trong học tập và sáng tạo mỹ thuật. Đặc biệt là bộ môn hình hoạ.
Mục tiêu: - Từ những yêu cầu cụ thể của từng phần học sinh viên phải nhận thức đầy đủ vai trò của bộ môn giải phẫu tạo hình đối với mỹ thuật nói chung và hình hoạ nói riêng. Không thể vẽ hình hoạ 1 cách chính xác và sống động cũng như xây dựng nhân vật trong tác phẩm nếu không nắm vững cấu tạo của cơ thể con người. - Xác định đối tượng nghiên cứu của bộ môn đó là hệ xương, hệ cơ, tỷ lệ toàn thân và tỷ lệ từng bộ phận. Từ đó nhận xét tương quan trong mối liên hệ giữa xương và cơ của cơ thể.
Biết các chuyển biến cấu trúc xương dẫn tới sự thay đổi cấu trúc các cơ chính trong hoạt động, sinh hoạt của con người. - Thông qua các hình minh hoạ chi tiết cùng các dáng hoạt động cơ bản của con người, sinh viên áp dụng vào các bài hình hoạ nhất là các bài nghiên cứu sâu. Đây là yếu tố rất quan trọng mà sinh viên Sư phạm mỹ thuật cần nghiên cứu. Nội dung chính: 1.
Những kiến thức chung - Giải phẫu người là 1 bộ môn khoa học nghiên cứu về cơ thể người sống, về hình thái, tỷ lệ, cấu trúc đáp ứng yêu cầu của nhiều ngành khoa học trong xã hội như Nhân chủng học, Y học, Nghệ thuật tạo hình… Tuỳ theo từng ngành cụ thể mà người ta có những phương pháp nghiên cứu riêng như Giải phẫu học hệ thống, giải phẫu học định khu… + Giải phẫu học hệ thống: là khoa học nghiên cứu các bộ phận trên cơ thể người nhưng có cùng chức năng. Ví dụ như nghiên cứu hệ thống tiêu hoá, hệ thống hô hấp… + Giải phẫu học định khu: nghiên cứu từng khu, từng bộ phận riêng biệt của cơ thể. Ví dụ như tim, gan, phổi… - Ngoài ra giải phẫu cũng là 1 trong những môn khoa học cơ bản của nghệ thuật tạo hình nhưng phương pháp nghiên cứu cũng có những đặc điểm khác với nhiều ngành khoa học khác. Với yêu cầu và đặc thù của nghệ thuật, việc nghiên cứu giảI phẫu chủ yếu chú trọng vào hình thái, tỷ lệ cấu trúc các bộ phận để tạo hình nên gọi là “ giải phẫu tạo hình”.
Đây là 1 trong các khoa học có từ rất sớm. Những hiểu biết đầu tiên về cơ thể sống đã được hình thành do việc mổ xác các thú vật mà con người săn bắn được, cũng như việc giao chiến với các loài thú dữ đã cho con người hiểu biết đơn giản về chính cơ thể của mình. Sư tìm tòi nhằm thiết lập 1 định chuẩn ( hay quy lệ cân xứng ) giữa các kích thước của cơ thể con người đã có từ lâu đời. Trải qua thời gian, các hiểu biết về cơ thể người hình thành có hệ thống và thở thành khoa học vào thế kỷ thứ IV – III trước Công nguyên và thế kỷ II tại La Mã.
Nhưng phải tới thế kỷ XV giải phẫu người mới trở thành khoa học độc lập ở các nước Châu Âu thời Phục hưng. Có rất nhiều nhà khoa học quan tâm về lĩnh vực này nhưng người đầu tiên có công đóng góp vào nghiên cứu giải phẫu người đó là Lê-ô-na đờ vanh – xi ( 1452 – 1519 ) – một hoạ sĩ thiên tài đồng thời là nhà điêu khắc, kiến trúc sư, nhạc sỹ, nhà toán học và nhà triết học, bác học toàn năng người ý. Qua nhiều thế kỷ, khoa học giải phẫu người ngày càng được phát triển và bổ sung để đáp ứng yêu cầu của nhiều ngành khoa học và phục vụ lợi ích nhân loại. Vai trò của giải phẫu tạo hình đối với mỹ thuật - Giải phẫu người rất cần thiết cho nhiều ngành khoa học.
Các nhà nghiên cứu nhân chủng học căn cứ vào hình thái, cấu tạo của xương để phân biệt được chủng tộc người này khác chủng tộc người khác qua các thời kỳ lịch sử. - Đối với y học, người thầy thuốc không thể xác định bệnh, mổ xẻ và chữa bệnh được cho con người nếu không nắm vững giải phẫu và sinh lý người. - Trong mỹ thuật nói chung, các hoạ sỹ và các nhà điêu khắc không chỉ dừng lại với những hiểu biết ở hình dạng bên ngoài con người để miêu tả mà cần phải hiểu tường tận bản chất của cơ thể càng sâu càng tốt. Dù hoạ sĩ, các nhà điêu khắc vẽ hoặc nặn trực tiếp mẫu thật bằng xương bằng thịt hay sao chép lại các phác hoạ nhất thiết phải có khái niệm tối thiểu về giải phẫu học.
Nếu không người vẽ, nặn gặp rất nhiều khó khăn. Do vậy người làm công tác mỹ thuật cần phải hiểu cấu tạo của xương và cơ, tỷ lệ các bộ phận trên cơ thể 1 cách đầy đủ và khoa học để xây dựng các hình tượng trong tác phẩm dù trong trường hợp muốn đơn giản, cách điệu thậm chí làm biến dạng hình thể con người. - Tìm hiểu về lịch sử hội hoạ thế giới chúng ta đã biết các hoạ sỹ thiên tài thờì Phục hưng ở Châu Âu thế kỷ XV rất coi trọng giải phẫu, họ đã xây dựng trong tác phẩm các nhân vật sống động và chính xác về hình thái cấu trúc, tỷ lệ con người như Lê- ô - na đờ vanh xi với tác phẩm “ Đức mẹ và chúa hài đồng, La Giô - công- đơ…”, Mi – ken- lăng – giơ với tác phẩm “ Chúa tạo ra Ađam, Ngày và Đêm, Sự phán xét cuối cùng…”. Khoảng đầu thế kỷ XX, các khuynh hướng, trường phái nghệ thuật mới hình thành như: Dã thú, trừu tượng, Biểu hiện, Siêu thực… do trào lưu cách tân của nghệ thuật và sự đòi hỏi biểu hiện mới trong nghệ thuật hội hoạ mang đậm dấu ấn thời đại, các quan niệm nghệ thuật thay đổi, yếu tố về hình, về không gian và nhân vật không ở cảm nhận thông thường của cách nhìn thấy mà thiên về đơn giản, cách điệu, biến dạng, bóp méo… Tuy vậy các kiến thức giải phẫu học vẫn rất cần thiết bởi chỉ có sự hiểu biết tinh thông về cấu trúc cơ thể mới có thể đạt tới trình độ cách điệu, làm biến dạng 1 cách đẹp đẽ và hấp dẫn.
Chúng ta xem các tài liệu ghi chép, các phác thảo của danh hoạ thế giới và nghiên cứu các tác phẩm của Đa-ly, Gô-ganh, Ma-tít-xơ, Pi-cát-xô thì thấy rõ họ là những người rất giỏi về Giải phẫu học. - Ở Việt Nam môn Giải phẫu học được đưa vào chương trình học tập ngay từ những ngày đầu thành lập trường Mỹ thuật đông Dương ( 1925). Các hoạ sĩ bậc thầy như Tô Ngọc Vân, Trần Văn Cẩn, Lương Xuân Nhị là những sinh viên đầu tiên của trường và rất nhiều thế hệ hoạ sĩ đã rất thành công trong sự nghiệp sáng tác của mình không chỉ về nội dung đề tài, bố cục, màu sắc mà trong tác phẩm ghi chép, ký hoạ đã cho thấy các hoạ sĩ áp dụng rất nhuần nhuyễn kiến thức giải phẫu học trong việc xây dựng hình tượng con người như tác phẩm “ Thiếu nữ bên hoa Huệ”, “ đốt đuốc đi học” của Tô Ngọc Vân, tác phẩm “Em Thuý’ của Trần Văn Cẩn, “ Gia đình thuyền chài” của Lương Xuân Nhị… - Ngày nay đối với sinh viên mỹ thuật, “ giải phẫu tạo hình” là cơ sở trực tiếp giúp sinh viên xây dựng và cảm nhận tốt hơn, đúng hơn về cơ thể người trong khi vẽ hình hoạ - 1 bộ môn cơ bản cần thiết chiếm phần lớn thời lượng học tập chuyên môn. Ngoài ra việc ứng dụng các kiên thức căn bản của giải phẫu trong các bài vẽ ký hoạ, bố cục, trang trí sẽ giúp sinh viên vẽ được những dáng người đúng hơn, đẹp hơn và sinh động hơn.
Bộ môn nghiên cứu cơ sở đặt nền tảng tạo hình Đối với mỹ thuật, bộ môn Giải phẫu tạo hình chủ yếu nghiên cứu các bộ phận chính của cơ thể người. Đó là xương và cơ ( đây là những bộ phận chính xây dựng nên vóc dáng của cơ thể), tỷ lệ toàn thân, tỷ lệ từng bộ phận. Bởi lẽ những cử động thân thể người trước hết phải biểu lộ ở xương và cơ. Nếu xét riêng biệt thì từng xương ở người trưởng thành là những phần cứng nhắc không thể thay đổi được trong khi toàn thể bộ xương lại có sự linh động khác thường nhờ các khớp và những cơ.
Điều đáng lưu ý là chiều cao của con người và tỷ số các phần khác nhau của cơ thể xác định bằng bộ xương. Trái lại những kích thước và độ lớn của bề mặt cơ thể lại phụ thuộc hệ thống cơ và các mô mỡ. Nhiều phần của xương hiện rõ trên cơ thể ( xương trán, xương nơi khuỷu tay, xương nơi đầu gối…) với hình thái rõ ràng ngay dưới da, nhưng những hình thù ngay bên ngoài đó khó có thể xác định đúng nếu ta không biết các xương được cấu tạo như thế nào. - Nghiên cứu tỷ lệ của cơ thể con người nhằm hiểu rõ vẻ đẹp hài hoà, giúp sinh viên có những kiến thức về mối tương quan giữa các bộ phận chính cũng như quá trình biến đổi theo tuổi tác trong cơ thể người.
Có như vậy khi muốn vẽ 1 nhân vật trẻ em hoặc nhỏ tuổi sẽ không phải là hình vẽ thu nhỏ của người già. Vấn đề này chúng ta cũng gặp rất nhiều ở những người vẽ không nghiên cứu bộ môn giải phẫu. Tuy nhiên trong quá trình học giảI phẫu tạo hình không đòi hỏi sinh viên phải thuộc và nhớ tên toàn bộ xương và cơ. Quan trọng là người học nhớ hình dáng, tỷ lệ, thuộc hình khối mọi bộ phận trên cơ thể, nắm rõ cấu trúc của xương chính và các cơ có cấu tạo ảnh hưởng trực tiếp tới hình dạng bên ngoài của con người.