Giáo trình Đọc văn: Đọc hiểu Tác phẩm Văn học Phổ thông (ĐH Thủ đô Hà Nội)

Giáo trình nghiên cứu đọc văn lí thuyết và thực hành đọc hiểu tác phẩm văn học trong chương trình ngữ văn phổ thông phần 1, trình bày lý thuyết rõ ràng, minh họa ví dụ thực tế,

• Đề tài: Giáo Trình Đọc Văn Lí Thuyết Và Thực Hành Đọc Hiểu Tác Phẩm Văn Học Trong Chương Trình Ngữ Văn Phổ Thông Phần 1

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ ĐỌC VĂN
• 1.1. BẢN CHẤT CỦA ĐỌC VĂN
• 1.1.1. Đối tượng của đọc văn
• 1.1.2. Chủ thể người đọc và các cấp độ của đọc văn
• 1.1.3. Mục đích, giá trị của đọc văn
• 1.2. MỘT SỐ HƯỚNG ĐỌC VĂN
• 1.2.1. Đọc văn từ góc độ tác giả
• 1.2.2. Đọc văn từ góc độ văn bản
• 1.3. ĐỌC VĂN TRONG TRƯỜNG PHỔ THÔNG
• 1.3.1. Đối tượng đọc được chọn
• 1.3.2. Hoạt động đọc đặc thù
• 1.4. HƯỚNG DẪN ÔN TẬP
• 1.5. TÀI LIỆU THAM KHẢO
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỌC TÁC PHẨM VĂN HỌC DÂN GIAN
• 2.1. ĐỌC THƠ CA DÂN GIAN
• 2.1.1. Cách đọc ca dao
• 2.1.2. Thực hành đọc thơ ca dân gian
• 2.2. ĐỌC TRUYỆN DÂN GIAN
• 2.2.1. Cách đọc truyện dân gian
• 2.3. ĐỌC TỤC NGỮ
• 2.3.1. Cách đọc tục ngữ
• 2.3.2. Thực hành đọc tục ngữ
• 2.4. HƯỚNG DẪN ÔN TẬP
• 2.5. TÀI LIỆU THAM KHẢO
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỌC TÁC PHẨM VĂN HỌC TRUNG ĐẠI
• 3.1. ĐỌC THƠ CA TRUNG ĐẠI
• 3.1.1. Cách đọc thơ ca trung đại
• 3.1.2. Thực hành đọc thơ ca trung đại
• 3.2. ĐỌC TRUYỆN TRUNG ĐẠI
• 3.2.1. Cách đọc truyện trung đại
• 3.2.2. Thực hành đọc truyện trung đại
• 3.3. ĐỌC VĂN CHÍNH LUẬN TRUNG ĐẠI
• 3.3.1. Cách đọc văn chính luận trung đại
• 3.3.2. Thực hành đọc văn chính luận trung đại
• 3.4. HƯỚNG DẪN ÔN TẬP
• 3.5. TÀI LIỆU THAM KHẢO
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỌC TÁC PHẨM VĂN HỌC HIỆN ĐẠI
• 4.1. ĐỌC THƠ CA HIỆN ĐẠI
• 4.1.1. Cách đọc thơ ca hiện đại
• 4.1.2. Thực hành đọc thơ ca hiện đại
• 4.2. ĐỌC TRUYỆN HIỆN ĐẠI
• 4.2.1. Cách đọc truyện ngắn hiện đại
• 4.2.2. Thực hành đọc truyện ngắn hiện đại
• 4.3. ĐỌC KỊCH HIỆN ĐẠI
• 4.3.1. Cách đọc kịch hiện đại
• 4.4. ĐỌC KÍ VĂN HỌC HIỆN ĐẠI
• 4.4.1. Cách đọc kí văn học hiện đại
• 4.4.2. Thực hành đọc kí văn học hiện đại
• 4.5. ĐỌC VĂN CHÍNH LUẬN HIỆN ĐẠI
• 4.5.1. Cách đọc văn chính luận hiện đại
• 4.5.2. Thực hành đọc văn chính luận hiện đại
• 4.6. HƯỚNG DẪN ÔN TẬP
• 4.7. TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Hướng dẫn toàn diện giáo trình đọc văn và đọc hiểu tác phẩm

Giáo trình Đọc văn (Lí thuyết và thực hành đọc hiểu tác phẩm văn học trong chương trình Ngữ văn phổ thông) được biên soạn với mục tiêu cốt lõi là nâng cao năng lực tiếp cận văn bản cho người học. Tài liệu này không chỉ là một sách tham khảo Ngữ Văn thông thường mà là một công trình kết hợp hài hòa giữa lí luận văn học và thực hành phân tích. Mục tiêu chính không phải là cung cấp kiến thức sẵn có về từng tác phẩm, mà là trang bị cho người học tư duy, thao tác và kỹ năng để tự mình khám phá một văn bản mới. Theo Lời nói đầu, giáo trình nhấn mạnh ba định hướng quan trọng. Thứ nhất, lí thuyết phải soi đường cho thực hành, và ngược lại, thực hành giúp củng cố và làm sâu sắc thêm lí thuyết. Mỗi chương đều trình bày ngắn gọn phương pháp luận, sau đó áp dụng vào một tác phẩm cụ thể để thị phạm. Thứ hai, giáo trình khuyến khích việc áp dụng đa dạng các phương pháp đọc hiểu văn bản, từ việc tiếp cận nội tại văn bản—một xu hướng được chú trọng gần đây—đến các hướng đọc từ góc độ tiểu sử tác giả hay bối cảnh văn hóa. Quan điểm này chống lại sự độc tôn một phương pháp duy nhất, mở ra không gian diễn giải phong phú cho người đọc. Thứ ba, để phát huy tinh thần tự học, mỗi chương đều có hệ thống câu hỏi ôn tập và gợi mở, cùng danh mục tài liệu tham khảo chuyên sâu, biến giáo trình thành một chuyên đề đọc hiểu văn bản hoàn chỉnh. Cấu trúc của giáo trình được thiết kế dựa trên loại hình văn học, bao gồm Văn học dân gian, Văn học trung đại và Văn học hiện đại, giúp người học vừa có cái nhìn đồng đại, vừa nắm bắt được tiến trình lịch sử văn học. Đây là một tài liệu ôn thi THPT Quốc gia môn Văn giá trị, giúp học sinh và sinh viên xây dựng nền tảng vững chắc về kỹ năng cảm thụ văn học.

1.1. Mục tiêu và cấu trúc của giáo trình đọc văn

Mục tiêu hàng đầu của giáo trình là đào tạo ra đội ngũ giáo viên Ngữ văn có năng lực, có khả năng chủ động trong việc tiếp nhận văn học. Giáo trình không chỉ dừng lại ở việc cung cấp kiến thức mà còn tập trung vào việc hình thành kỹ năng cảm thụ văn học và phân tích. Để đạt được mục tiêu này, cấu trúc được thiết kế một cách khoa học. Giáo trình gồm 4 chương chính: Chương 1 giới thiệu những vấn đề chung về đọc văn, tạo nền tảng lý thuyết. Các chương 2, 3, và 4 lần lượt đi sâu vào thực hành đọc hiểu các loại hình văn học cụ thể: văn học dân gian, văn học trung đại và văn học hiện đại. Sự phân chia này dựa trên cả loại hình và loại tác phẩm (Thơ ca, Truyện, Kịch, Kí, Chính luận), tạo nên một hệ thống vừa bao quát vừa chi tiết, giúp người đọc dễ dàng theo dõi và áp dụng.

1.2. Sự kết hợp giữa lí luận văn học và thực hành đọc hiểu

Điểm ưu việt của giáo trình là sự cân đối giữa lý thuyết và thực hành. Phần lý thuyết được trình bày cô đọng, trực tiếp phục vụ cho việc phân tích tác phẩm văn học. Các khái niệm lí luận văn học phức tạp được diễn giải một cách dễ hiểu, gắn liền với mục tiêu cuối cùng là giải mã văn bản. Ngược lại, phần thực hành không phải là những bài bình giảng văn học khuôn mẫu. Thay vào đó, nó là quá trình thị phạm các thao tác, kỹ năng đọc dưới ánh sáng của lý thuyết đã trình bày. Ví dụ, khi giới thiệu về một phương pháp tiếp cận, giáo trình sẽ ngay lập tức minh họa bằng cách phân tích một tác phẩm tiêu biểu trong chương trình phổ thông. Sự tương hỗ này giúp người học không chỉ hiểu 'cái gì' mà còn biết 'làm thế nào', từ đó có thể tự tin tiếp cận bất kỳ văn bản nào khác.

II. Thách thức trong đọc hiểu tác phẩm văn học ở phổ thông

Hoạt động đọc văn trong trường phổ thông mang những đặc thù và thách thức riêng biệt. Khác với việc đọc tự do, đối tượng đọc trong nhà trường là những văn bản đã được tuyển chọn kỹ lưỡng theo định hướng giáo dục. Đây thường là những tác phẩm ưu tú, nhưng lại có thể tạo ra một khoảng cách lớn với người học. Nhiều tác phẩm ra đời trong bối cảnh lịch sử, văn hóa xa lạ, khiến học sinh gặp khó khăn trong việc tiếp nhận văn học. Thách thức lớn nhất, như giáo trình đã đề cập, nằm ở khái niệm “tầm đón nhận”. Hans Robert Jauss cho rằng, trước khi đọc, mỗi người đã có sẵn những hiểu biết nhất định về thể loại, ngôn ngữ, đề tài. Nếu tác phẩm quá xa lạ hoặc vượt quá “tầm đón nhận” của học sinh, hoạt động đọc hiểu sẽ không hiệu quả. Ngược lại, nếu tác phẩm quá đơn giản, nó cũng không tạo được hứng thú. Do đó, việc làm thế nào để chuyển tâm thế của học sinh từ “phải đọc” sang “thích đọc” là một bài toán nan giải. Hơn nữa, hoạt động đọc trong nhà trường là một quá trình được định hướng bởi sách giáo khoa và giáo viên, tiềm ẩn nguy cơ tạo ra những lối mòn trong tư duy, hạn chế sự sáng tạo cá nhân trong việc khám phá ý nghĩa của tác phẩm. Việc dạy học văn cần vượt qua giới hạn này, khuyến khích những diễn giải đa dạng nhưng phải dựa trên cơ sở vững chắc của văn bản, tránh sa vào suy diễn tùy tiện. Đây là nền tảng để biến giờ học văn thành một hoạt động khám phá tri thức thực sự, thay vì chỉ là việc ghi nhớ các bài bình giảng văn học có sẵn.

2.1. Vấn đề tầm đón nhận và tâm thế tiếp nhận của học sinh

“Tầm đón nhận” là một khái niệm trung tâm của Mỹ học tiếp nhận. Nó bao gồm toàn bộ kiến thức, kinh nghiệm sống, kinh nghiệm thẩm mỹ và cả những “thiên kiến” mà người đọc mang theo khi tiếp cận một văn bản. Trong môi trường phổ thông, “tầm đón nhận” của học sinh thường có hạn. Điều này tạo ra một rào cản khi các em phải phân tích tác phẩm văn học kinh điển. Bên cạnh đó, “tâm thế tiếp nhận” cũng ảnh hưởng lớn đến hiệu quả đọc hiểu. Một tâm thế bị ép buộc, mệt mỏi sẽ không thể nào cảm thụ được vẻ đẹp của ngôn ngữ văn học. Giáo trình gợi ý rằng, nhiệm vụ của người dạy là phải nắm bắt, bồi dưỡng “tầm đón nhận” và tạo ra một tâm thế tiếp nhận tích cực, thoải mái cho học sinh, giúp các em sẵn sàng đối thoại với tác phẩm.

2.2. Hoạt động đọc đặc thù và nguy cơ diễn giải theo khuôn mẫu

Đọc văn ở trường phổ thông là một hoạt động đặc thù, có sự định hướng rõ ràng từ chương trình, sách giáo khoa và giáo viên. Sự hướng dẫn này cần thiết để giúp học sinh không bị lạc lối, nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ triệt tiêu tính chủ động, sáng tạo. Nếu việc dạy và học chỉ tập trung vào việc tìm ra một “đáp án” duy nhất cho ý nghĩa của tác phẩm, nó sẽ vô tình biến kỹ năng cảm thụ văn học thành một hoạt động máy móc. Giáo trình nhấn mạnh sự cần thiết phải cân bằng giữa định hướng và gợi mở, tạo không gian cho những kiến giải cá nhân, miễn là những kiến giải đó có cơ sở từ chính văn bản. Mục tiêu là để mỗi học sinh có thể xây dựng sơ đồ tư duy tác phẩm văn học của riêng mình, thay vì sao chép một cách thụ động.

III. Phương pháp đọc văn từ góc độ tác giả và bối cảnh ra đời

Đọc văn từ góc độ tác giả là một trong những hướng tiếp cận có lịch sử lâu đời nhất. Nền tảng của phương pháp này là quan niệm cho rằng tác phẩm văn học là sự phản ánh tư tưởng, tình cảm, và dụng ý của người sáng tác. Do đó, mục đích của việc đọc là nỗ lực tìm kiếm và lý giải “nguyên ý” của tác giả. Các nhà nghiên cứu theo chủ nghĩa thực chứng như Sainte-Beuve và Taine đã hệ thống hóa phương pháp này, cho rằng việc nghiên cứu hoàn cảnh gia đình, xã hội, giáo dục và tiểu sử nhà văn là chìa khóa để mở cánh cửa vào thế giới nghệ thuật của tác phẩm. Taine đã đưa ra bộ ba yếu tố quyết định đến nhà văn là “chủng tộc, hoàn cảnh và thời đại”. Theo hướng này, việc phân tích tác phẩm văn học sẽ bắt đầu bằng việc tìm hiểu các thông tin về cuộc đời tác giả, bối cảnh lịch sử-xã hội khi tác phẩm ra đời. Chẳng hạn, để hiểu sâu sắc bài thơ Mộ (Chiều tối) của Hồ Chí Minh, người đọc cần đặt nó trong hoàn cảnh tù đày của tác giả và trong chỉnh thể tập Nhật kí trong tù. Việc này giúp làm nổi bật tinh thần lạc quan, ý chí sắt đá của người chiến sĩ cách mạng. Tuy nhiên, giáo trình cũng chỉ ra những hạn chế của phương pháp này. Việc tuyệt đối hóa vai trò của tác giả có thể dẫn đến lối phê bình tiểu sử học dung tục, xem tác phẩm chỉ là bản sao của đời sống. Hơn nữa, “nguyên ý” của tác giả là một điều rất khó nắm bắt chính xác, và đôi khi ý nghĩa của văn bản còn vượt xa cả ý đồ ban đầu của người viết. Do đó, đây là một phương pháp đọc hiểu văn bản quan trọng nhưng không phải là duy nhất.

3.1. Tìm hiểu tiểu sử nhà văn và hoàn cảnh sáng tác tác phẩm

Việc khảo sát cuộc đời nhà văn và bối cảnh ra đời của tác phẩm cung cấp một hệ quy chiếu quan trọng để lý giải văn bản. Những yếu tố như xuất thân, quá trình học tập, các biến cố trong đời tư, và bối cảnh chính trị-xã hội đều có thể để lại dấu ấn trong sáng tác. Chẳng hạn, khi phân tích tác phẩm văn học của Nam Cao, việc hiểu rõ cuộc sống của tầng lớp trí thức tiểu tư sản nghèo và tình cảnh nông dân cùng khổ trước Cách mạng tháng Tám sẽ giúp người đọc thấu cảm sâu sắc hơn bi kịch của các nhân vật văn học như Hộ hay Lão Hạc. Đây là bước khởi đầu cần thiết, giúp người đọc có những định hướng ban đầu trước khi đi sâu vào cấu trúc nội tại của văn bản.

3.2. Ưu điểm và hạn chế của việc tìm kiếm nguyên ý tác giả

Ưu điểm lớn nhất của hướng tiếp cận này là nó cung cấp một cơ sở vững chắc, giúp tránh được những suy diễn chủ quan, vô căn cứ về tác phẩm. Nó kết nối tác phẩm với đời sống hiện thực, làm nổi bật giá trị lịch sử và xã hội của văn học. Tuy nhiên, hạn chế của nó cũng rất rõ ràng. Như nhà lý luận E. Hirsch thừa nhận, việc tái dựng lại “nguyên ý” của tác giả là vô cùng khó khăn. Hơn nữa, tác phẩm văn học sau khi ra đời có đời sống tương đối độc lập. Ý nghĩa của nó không cố định mà được làm giàu thêm qua các thế hệ người đọc. Việc quá phụ thuộc vào ý đồ tác giả có thể làm nghèo nàn đi khả năng diễn giải và làm mất đi tính đa nghĩa vốn có của văn bản nghệ thuật.

IV. Bí quyết đọc hiểu tác phẩm văn học từ góc độ nội tại văn bản

Bước sang thế kỷ XX, lý luận phê bình phương Tây chứng kiến một bước ngoặt lớn, chuyển từ mô hình lấy tác giả làm trung tâm sang mô hình lấy văn bản làm trung tâm. Hướng tiếp cận này cho rằng tác phẩm văn học là một cấu trúc hữu cơ, tự thân, có quy luật vận động riêng. Nhiệm vụ của người đọc là tập trung vào chính văn bản, giải mã các yếu tố nghệ thuật để khám phá ý nghĩa. Các trường phái như Chủ nghĩa hình thức Nga, Phê bình mới Anh-Mỹ, và Chủ nghĩa cấu trúc đều nhấn mạnh việc đọc kỹ (close reading). Ở Việt Nam, hướng tiếp cận này thể hiện rõ nét qua thi pháp học, do Trần Đình Sử giới thiệu và phát triển. Theo giáo trình, đọc văn theo hướng thi pháp học là “nhìn văn học từ góc độ nghệ thuật”. Phương pháp này đòi hỏi người đọc phải chú ý đến các yếu tố hình thức như cấu trúc tác phẩm, ngôn ngữ văn học, biện pháp tu từ, không gian và thời gian nghệ thuật, và thi pháp thể loại. Thay vì hỏi “tác giả muốn nói gì?”, người đọc sẽ hỏi “văn bản nói gì và nói bằng cách nào?”. Ví dụ, khi phân tích tác phẩm văn học Truyện Kiều, hướng tiếp cận này sẽ tập trung vào nghệ thuật xây dựng nhân vật văn học, bút pháp tả cảnh ngụ tình, hay thời gian tâm lý được thể hiện qua câu thơ “Sầu đong càng lắc càng đầy/ Ba thu dồn lại một ngày dài ghê”. Đây là cách đọc khoa học, giúp người đọc khám phá chiều sâu nghệ thuật và những tầng ý nghĩa ẩn sau bề mặt ngôn từ, biến nó thành một ebook đọc hiểu văn học hiệu quả.

4.1. Khám phá cấu trúc tác phẩm và các yếu tố thi pháp học

Theo Roman Ingarden, văn bản văn học có kết cấu nhiều tầng bậc: tầng ngữ âm, tầng ý nghĩa, tầng khách thể được tái hiện và tầng phương thức thể hiện khách thể. Việc đi sâu vào từng tầng lớp này giúp người đọc nắm bắt được tính chỉnh thể của tác phẩm. Thi pháp học tập trung vào việc phân tích các yếu tố cấu thành thế giới nghệ thuật, từ việc nhà văn xây dựng cốt truyện, khắc họa nhân vật văn học, cho đến cách tổ chức không gian và thời gian nghệ thuật. Chẳng hạn, không gian trong thơ Huy Cận thường là không gian vũ trụ mênh mông, rợn ngợp, thể hiện nỗi cô đơn của cái tôi cá nhân trước cuộc đời. Việc nhận diện các yếu tố này chính là chìa khóa để giải mã ý nghĩa tác phẩm.

4.2. Phân tích ngôn ngữ văn học và các biện pháp tu từ đặc sắc

Ngôn ngữ là chất liệu cơ bản của văn học. Chủ nghĩa hình thức Nga đã phân biệt rõ ràng giữa ngôn ngữ thơ ca và ngôn ngữ hằng ngày, nhấn mạnh vào thủ pháp “lạ hóa”. Ngôn ngữ văn học không chỉ mang chức năng thông tin mà còn có chức năng thẩm mỹ. Nó giàu hình ảnh, đa nghĩa, và được tổ chức một cách đặc biệt thông qua các biện pháp tu từ như ẩn dụ, so sánh, hoán dụ, tượng trưng... Khi đọc hiểu, việc phân tích cách tác giả sử dụng từ ngữ, tổ chức câu cú, tạo dựng nhịp điệu... sẽ giúp làm sáng tỏ ý đồ nghệ thuật và tư tưởng của tác phẩm. Ví dụ, việc phân tích điệp từ “buồn trông” trong tám câu cuối của Truyện Kiều cho thấy tâm trạng tuyệt vọng, bế tắc của Thúy Kiều.

V. Cách tiếp cận tác phẩm văn học từ góc độ văn hóa sâu sắc

Đọc văn từ góc độ văn hóa là một hướng tiếp cận hiện đại, xem văn học là một thành phần không thể tách rời của văn hóa. Văn học không chỉ phản ánh văn hóa mà còn chịu sự chi phối và tác động ngược lại văn hóa. Hướng tiếp cận này mở rộng phạm vi của việc phân tích tác phẩm văn học, kết nối văn bản với những hệ thống giá trị, tín ngưỡng, phong tục, và các diễn ngôn xã hội rộng lớn hơn. Khi đọc văn từ góc độ này, người đọc sẽ tìm kiếm những biểu hiện của văn hóa trong đề tài, chủ đề, hình tượng nhân vật văn học, ngôn ngữ văn học và cả thể loại. Ví dụ, việc phân tích cốt truyện của truyện cổ tích Tấm Cám không chỉ dừng lại ở cuộc đấu tranh giữa thiện và ác, mà còn có thể lý giải nó dưới góc độ tín ngưỡng dân gian (mô-tip hóa thân) hay cấu trúc xã hội phụ quyền thời xưa. Tương tự, tiểu thuyết của Tự lực văn đoàn phản ánh rõ nét sự xung đột giữa hệ giá trị gia đình truyền thống và tư tưởng cá nhân mới mẻ du nhập từ văn hóa phương Tây. Hướng đọc này giúp người đọc khám phá nội hàm văn hóa sâu sắc ẩn sau văn bản, đồng thời lý giải được vì sao một tác phẩm lại có hình thức và nội dung như vậy. Nó giúp việc tiếp nhận văn học trở nên phong phú hơn, vượt ra khỏi giới hạn của bản thân văn bản và kết nối nó với đời sống thực tại.

5.1. Lý giải các biểu tượng và mô tip văn hóa trong tác phẩm

Mỗi tác phẩm văn học đều chứa đựng trong nó những biểu tượng, mô-tip mang đậm dấu ấn văn hóa dân tộc. Trong văn học Việt Nam, các hình ảnh như cây đa, bến nước, sân đình, con thuyền, vầng trăng... không chỉ là những chi tiết tả thực mà đã trở thành những biểu tượng văn hóa, gợi lên không gian làng quê và đời sống tinh thần của người Việt. Tương tự, các mô-tip như “người anh hùng cứu mỹ nhân” trong truyện dân gian hay “mẫu người tài hoa bạc mệnh” trong văn học trung đại đều phản ánh những quan niệm và ước mơ của cộng đồng. Việc nhận diện và lý giải các biểu tượng, mô-tip này giúp người đọc hiểu sâu hơn về tâm thức dân tộc được ký thác trong văn học.

5.2. Mối liên hệ giữa văn học và các diễn ngôn xã hội đương thời

Văn học luôn tham gia vào các cuộc đối thoại với những diễn ngôn xã hội đương thời. Các vấn đề như nữ quyền, xung đột giai cấp, bản sắc dân tộc, hay khủng hoảng sinh thái đều được phản ánh và thảo luận trong văn học. Ví dụ, phê bình nữ quyền có thể soi chiếu vào các tác phẩm của Hồ Xuân Hương để thấy tiếng nói phản kháng mạnh mẽ của người phụ nữ trước những định kiến khắc nghiệt. Phê bình sinh thái có thể phân tích tác phẩm văn học Người lái đò Sông Đà của Nguyễn Tuân để thấy quan niệm về mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên. Hướng tiếp cận này làm cho văn học trở nên gần gũi hơn với cuộc sống, cho thấy vai trò của nó trong việc định hình và chất vấn các giá trị xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Đọc văn (Lí thuyết và thực hành đọc hiểu tác phẩm văn học trong chương trình Ngữ văn phổ thông) do tập thể giảng viên Khoa Khoa học Xã hội, Trường Đại học Thủ đô Hà Nội biên soạn (gồm TS. Đỗ Văn Hiểu, TS. Nguyễn Thị Mai Anh, TS. Trần Thị Thu Hương), được Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội ấn hành năm 2017. Giáo trình giữ vị trí học phần chuyên môn trong chương trình đào tạo cử nhân ngành Sư phạm Ngữ văn, hướng tới chuẩn đầu ra cho đội ngũ giáo viên giảng dạy ở cả cấp Trung học Cơ sở (THCS) và Trung học Phổ thông (THPT).

Mục tiêu học tập của giáo trình là trang bị cho người học hệ thống nguyên lí tiếp nhận văn học hiện đại, kết hợp với các thao tác đọc hiểu cụ thể theo từng loại hình và thể loại văn học. Thay vì chỉ cung cấp kiến thức tĩnh về từng tác phẩm riêng lẻ, giáo trình hướng đến hình thành tư duy phân tích, kĩ năng giải mã kí hiệu văn bản và năng lực thị phạm sư phạm, giúp sinh viên có khả năng tự chủ tiếp cận các văn bản văn học mới.

Cấu trúc giáo trình được thiết kế trên cơ sở kết hợp giữa trục lịch đại (Văn học dân gian, Văn học trung đại, Văn học hiện đại) và trục đồng đại (Thơ ca, Truyện, Kịch, Kí, Văn chính luận). Điểm đặc thù trong cách tiếp cận của tài liệu là thiết lập sự cân đối giữa lí thuyết tiếp nhận và quy trình phân tích thực hành mẫu, đồng thời kết hợp đa chiều ba hướng tiếp cận học thuật: tiếp cận nội tại văn bản (thi pháp học, cấu trúc luận), tiếp cận tác giả (tiểu sử, tâm lí sáng tạo) và tiếp cận bối cảnh văn hóa - xã hội.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Giáo trình được tổ chức thành 4 chương chuyên đề mang tính hệ thống:

• Chương I: Những vấn đề chung về đọc văn (TS. Đỗ Văn Hiểu biên soạn): Trình bày cơ sở bản thể luận và nhận thức luận của hoạt động đọc văn. Xác định văn bản văn học là đối tượng trung tâm với các đặc tính: tính hư cấu, tính đa nghĩa, cấu trúc kí hiệu thẩm mĩ nhiều tầng bậc và chứa đựng các khoảng trống, điểm bất định (Wolfgang Iser). Phân tích vai trò chủ thể người đọc thông qua khái niệm tầm đón nhận (Hans Robert Jauss), tiền lí giải (Hans-Georg Gadamer) và tâm thế tiếp nhận (trạng thái "hư tĩnh"). Xác lập 3 cấp độ đọc hiểu văn bản và phân tích 3 hướng tiếp cận chính: từ góc độ tác giả (Sainte-Beuve, Hippolyte Taine, Gustave Lanson), từ góc độ văn bản (Phê bình mới, Chủ nghĩa hình thức Nga, Thi pháp học của Trần Đình Sử) và từ góc độ văn hóa.
• Chương II: Đọc tác phẩm văn học dân gian (TS. Nguyễn Thị Mai Anh biên soạn): Hướng dẫn phương pháp đọc hiểu ba loại thể: Thơ ca dân gian (Ca dao), Truyện dân gian và Tục ngữ. Trình bày đặc điểm ca dao gắn với môi trường diễn xướng, ngôn ngữ kết hợp khẩu ngữ - thơ ca, các mô hình kết cấu (kết cấu một vế, hai vế đối đáp, trùng điệp, vòng tròn đồng dao, tương phản), thủ pháp so sánh trực tiếp và so sánh tương hỗ bổ sung, các thể thơ lục bát và song thất lục bát. Phần thực hành cung cấp quy trình đọc các văn bản tiêu biểu: "Công cha như núi ngất trời", "Trèo lên cây bưởi hái hoa", và chùm ca dao than thân mở đầu bằng "Thân em...".
• Chương III: Đọc tác phẩm văn học trung đại (TS. Trần Thị Thu Hương biên soạn): Hướng dẫn nguyên tắc và quy trình đọc hiểu các thể loại văn học trung đại Việt Nam và khu vực: Thơ ca trung đại, Truyện trung đại và Văn chính luận trung đại, kết hợp lí thuyết thể loại và các bài tập phân tích thực hành.
• Chương IV: Đọc tác phẩm văn học hiện đại (TS. Đỗ Văn Hiểu biên soạn): Khảo sát toàn diện hệ thống thể loại văn học hiện đại trong nhà trường: Thơ ca hiện đại, Truyện ngắn hiện đại, Kịch hiện đại, Kí văn học hiện đại và Văn chính luận hiện đại, với cấu trúc phân định rõ ràng giữa quy chuẩn lí thuyết thể loại và thực hành đọc hiểu văn bản mẫu.

Tiến trình phân loại thể loại trong Giáo trình Đọc văn:

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình xây dựng nền tảng tri thức dựa trên sự kết hợp các trường phái lí luận và mĩ học phương Tây thế kỉ XX cùng lí luận nghiên cứu văn học Việt Nam:

• Lí thuyết bản thể văn bản và mĩ học tiếp nhận: Kế thừa quan điểm của Ferdinand de Saussure về "bước chuyển ngôn ngữ", luận điểm của M. Bakhtin về tính bản thể của văn bản, quan niệm về cấu trúc tầng bậc tác phẩm của Roman Ingarden (tầng ngữ âm, tầng ý nghĩa, tầng khách thể được tái hiện, tầng phương thức thể hiện; hoặc mô hình rút gọn 3 tầng: bề mặt, ẩn ý, phong cách) và lí thuyết tiếp nhận Konstanz (Wolfgang Iser, H. R. Jauss).
• Hệ thống công cụ Thi pháp học: Ứng dụng mô hình thi pháp học của GS. Trần Đình Sử để khảo sát các phạm trù nội tại của tác phẩm: quan niệm nghệ thuật về con người (con người bổn phận, con người cá nhân, con người tha hóa), thời gian nghệ thuật (thời gian trần thuật, thời gian được trần thuật, thời gian tâm trạng), không gian nghệ thuật (không gian trong nhà/ngoài đường ở Nam Cao, không gian vũ trụ/đời tư), thi pháp thể loại và tổ chức ngôn từ.
• Khung lí thuyết xã hội học và văn hóa học: Tiếp thu có chọn lọc phương pháp phê bình thực chứng thế kỉ XIX (thuyết ba nhân tố chủng tộc - hoàn cảnh - thời đại của H. Taine; điều chỉnh của G. Lanson) và lí thuyết nghiên cứu mối quan hệ liên đới giữa mã văn hóa, phong tục, địa lí với hình thức thể loại (như thể thơ lục bát, ngôn ngữ đa thanh điệu).

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng giải mã văn bản theo 3 cấp độ:
  1. Cấp độ 1 (Giải mã ngôn từ): Đọc hiểu nghĩa mặt chữ của câu chữ, ngữ âm, từ ngữ Hán-Việt (ví dụ giải nghĩa hệ thống "cù lao chín chữ": Sinh, Cúc, Phủ, Súc, Trưởng, Dục, Cố, Phục, Phúc).
  2. Cấp độ 2 (Xác lập chỉnh thể nghệ thuật): Liên kết các yếu tố hình ảnh, không gian, thời gian thành thế giới nghệ thuật trọn vẹn thông qua liên tưởng và tưởng tượng (minh họa qua bài thơ Mộ của Hồ Chí Minh).
  3. Cấp độ 3 (Khám phá giá trị lịch sử và phong cách): Đặt văn bản vào bối cảnh thời đại sáng tác và liên hệ với hệ giá trị đương đại, so sánh thi pháp tác giả và trào lưu.
• Kỹ năng phân tích thi pháp thể loại: Nhận diện và phân tích chức năng các mô-tip ("Trèo lên", "Thân em", "Anh đi anh nhớ..."), các cấu trúc nghệ thuật (kết cấu một vế, hai vế đối đáp, trùng điệp, tương phản, vòng tròn), kỹ thuật lạ hóa và hệ thống nhãn tự trong văn bản.
• Kỹ năng phân tích sư phạm thị phạm: Vận dụng lí thuyết vào việc thiết kế tiến trình đọc hiểu văn bản phục vụ trực tiếp công tác giảng dạy môn Ngữ văn tại trường phổ thông.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình triển khai mô hình sư phạm kết hợp chặt chẽ giữa định hướng lí thuyết thể loại và quy trình thực hành thị phạm. Trong mỗi chương, phần lí thuyết chỉ trình bày cô đọng các quy phạm và cách thức đọc từng thể loại, sau đó chuyển ngay sang phần thực hành với một hoặc hai văn bản mẫu được phân tích chi tiết nhằm rèn luyện quy trình thao tác hóa cho sinh viên.

Mô hình quy trình sư phạm trong từng chương:

Phương pháp học tập được thiết kế nhằm hạn chế lối truyền thụ áp đặt một chiều. Sinh viên được hướng dẫn tiếp cận văn bản đa chiều: không tuyệt đối hóa hoàn cảnh tiểu sử (Sainte-Beuve, Taine) mà tôn trọng tính độc lập tương đối của văn bản ngôn từ; đồng thời không cô lập văn bản khỏi cội nguồn văn hóa dân tộc. Giáo trình khuyến khích hoạt động tự học thông qua:

• Hệ thống câu hỏi hướng dẫn ôn tập cuối mỗi chương: Thiết kế theo hướng gợi mở tư duy lí luận và rèn luyện kĩ năng so sánh (ví dụ: phân biệt bản chất đọc văn trong và ngoài nhà trường; phân tích ưu điểm/hạn chế của từng hướng đọc).
• Danh mục tài liệu tham khảo chọn lọc: Giới thiệu các công trình chuyên khảo chuẩn mực như Giáo trình Dẫn luận thi pháp học và Giáo trình Lí luận văn học (Trần Đình Sử), Giáo trình Tiếp nhận văn học (Phương Lựu), Lí luận - phê bình văn học thế giới thế kỉ XX (Lộc Phương Thủy chủ biên), Phương pháp dạy học các tác phẩm văn chương (Nguyễn Viết Chữ), Đọc và tiếp nhận văn chương (Nguyễn Thanh Hùng).

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Cập nhật thành tựu lí thuyết văn học hiện đại: Giáo trình chuyển trọng tâm nghiên cứu từ "xã hội học dung tục" và "tác giả trung tâm luận" sang nghiên cứu cấu trúc nội tại văn bản kết hợp mĩ học tiếp nhận. Việc tích hợp các phạm trù của Giải thích học (Gadamer, Schleiermacher), Tiếp nhận luận (Iser, Jauss) và Thi pháp học (Trần Đình Sử) giúp hiện đại hóa phương pháp phân tích văn bản trong đào tạo sư phạm.
• Khung phân loại tích hợp đồng đại và lịch đại: Nhóm tác giả giải quyết tính phức tạp của ngữ liệu văn học phổ thông bằng cách không áp dụng đơn thuần mô hình phân loại 4 thể loại thuần túy phương Tây (Tự sự, Trữ tình, Kịch, Kí) vốn gây bất cập khi xử lí truyện thơ trung đại hoặc văn chính luận, mà phân chia theo 3 loại hình lịch sử (Dân gian, Trung đại, Hiện đại), trong mỗi loại hình chọn lọc các thể loại tiêu biểu (Thơ ca, Truyện, Kịch, Kí, Chính luận).
• Tính định hướng sư phạm rõ rệt: Phần thực hành không hướng đến việc trang bị một bản phân tích cố định để học thuộc, mà cung cấp quy trình thao tác mẫu. Điều này giúp sinh viên hình thành phương pháp để tự giải mã các văn bản ngoài chương trình.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên đại học ngành Sư phạm Ngữ văn: Tài liệu học tập bắt buộc cho học phần Đọc văn hoặc Đọc hiểu văn bản văn học tại Trường Đại học Thủ đô Hà Nội và các cơ sở đào tạo giáo viên Ngữ văn THCS, THPT.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các học phần nền tảng: Dẫn luận ngôn ngữ học, Lí luận văn học đại cương và khối kiến thức cơ sở về Tiến trình Lịch sử Văn học Việt Nam.
• Giảng viên và giáo viên Ngữ văn: Tài liệu tham khảo về khung phương pháp luận tiếp nhận văn bản, hỗ trợ giáo viên phổ thông xây dựng tiến trình tổ chức hoạt động đọc hiểu theo đặc trưng thể loại.
• Học viên cao học và người tự học: Nguồn tài liệu hệ thống hóa các trường phái lí thuyết tiếp nhận văn học và thi pháp học ứng dụng.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng nào?

Giáo trình được biên soạn chuyên biệt cho sinh viên đại học khối ngành Sư phạm Ngữ văn (đào tạo giáo viên dạy THCS và THPT), giảng viên chuyên ngành và giáo viên Ngữ văn phổ thông cần nâng cao phương pháp đọc hiểu văn bản theo thể loại.

2. Cần trang bị kiến thức nền tảng nào trước khi học?

Người học cần nắm vững kiến thức lí luận văn học cơ bản (bản chất văn học, ngôn từ nghệ thuật), ngôn ngữ học đại cương và tiến trình phát triển của văn học dân gian, văn học trung đại, văn học hiện đại Việt Nam.

3. Điểm khác biệt của tài liệu này so với các giáo trình lí luận văn học thuần túy là gì?

Tài liệu không thuần túy trình bày lí thuyết hàn lâm mà cấu trúc theo mô hình "lí thuyết phục vụ thực hành". Mỗi đơn vị kiến thức lí thuyết thể loại đều đi kèm phần thực hành đọc hiểu thị phạm trên các tác phẩm cụ thể trong chương trình Ngữ văn phổ thông.

Bảng so sánh định hướng tiếp cận:

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả?

Người học cần nghiên cứu kĩ khung lí thuyết thể loại ở đầu mỗi chương, theo dõi các bước giải mã trong phần thực hành mẫu, sau đó tự trả lời hệ thống câu hỏi ôn tập và vận dụng quy trình đọc vào một văn bản mới cùng thể loại.

5. Có tài liệu bổ trợ nào cần đọc kèm giáo trình?

Nên kết hợp tra cứu các tài liệu tham khảo được nhóm tác giả giới thiệu ở cuối mỗi chương, tiêu biểu như Giáo trình Dẫn luận thi pháp học (Trần Đình Sử), Giáo trình Tiếp nhận văn học (Phương Lựu) và tuyển tập Lí luận - phê bình văn học thế giới thế kỉ XX (Lộc Phương Thủy chủ biên).

---

Kết luận

Giáo trình Đọc văn (Lí thuyết và thực hành đọc hiểu tác phẩm văn học trong chương trình Ngữ văn phổ thông) cung cấp hệ thống phương pháp luận tiếp nhận văn học dựa trên cơ sở khoa học của Thi pháp học, Mĩ học tiếp nhận và Văn hóa học. Tài liệu xác lập quy trình đọc hiểu 3 cấp độ, phân định rõ ràng các thao tác phân tích theo từng loại hình và thể loại văn học cụ thể. Đây là tài liệu phục vụ trực tiếp cho tiến trình đào tạo giáo viên Ngữ văn, đáp ứng yêu cầu chuyển đổi từ truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực đọc hiểu văn bản cho học sinh phổ thông.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu và kết thúc, thể hiện chủ đẻ thống nhất. Văn bản văn học khác với văn bản phi văn học như văn bản báo chí, văn bản. lịch sử, văn bản triết học. Văn bản văn học có những đặc trưng sau: Văn bản văn học sử dụng các biện pháp tu từ nhằm tạo ra một thế giới nghệ thuật sống động.

Cho nên, ngôn từ trong văn bản văn học thường là ngôn từ đa nghĩa, giàu hình ảnh, những cách nói mới lạ, vừa tác động vào lí trí, vừa tác động vào tình cảm. Khi tìm hiểu văn bản văn học, cản chú ý đến “tính văn học”, tính “lạ hóa” trong sử dụng ngôn từ. 'Văn bản văn học mang tính hư cấu. Trong nghiên cứu văn học, các nhà nghiên cứu thừa nhận đặc điểm chung của văn bản văn học là tính hư cầu.

Văn bản văn học tạo nên một thế giới giống thực nhưng chỉ là mô hình của thể giới hiện thực. Trong thể giới nghệ thuật do văn bản ngôn từ tạo nên, mọi thứ đều là sản phẩm của sáng tạo, từ nhân vật, sự kiện, hình ảnh cho đến người kể chuyện, nhân vật trữ tình. Ngay cả những văn bản viết về sự kiện, nhân vật có thật trong đời sống cũng luôn có những yếu tố hư cấu. Văn bản văn học chứa đựng nhiều khoảng trồng và điểm bất định, tạo thành kết cấu vẫy gọi sự tiếp nhận của người doc.

Van ban văn học là hệ thống kí hiệu thẩm mĩ nhiều tẳng bậc. Cấu trúc của một kí hiệu bao gồm cái biểu đạt và cái được biểu đạt. Hoạt động sáng tạo văn bản văn học là hoạt động sáng tạo các kí hiệu nghệ thuật nhằm mã hóa những ý đồ nghệ thuật của nhà văn. Ngôn từ biểu đạt hình.

tượng, đến lượt nó, hình tượng lại biểu đạt ý nghĩa. Sự xếp chồng các kí đã góp phản tạo nên tính đa nghĩa của văn bản văn học. Văn bản văn học không phải là một hệ thông khép kín, mà là hệ thống kí hiệu vừa có liên kết nội tại tạo thành thể thống nhất tự đủ, vừa có khả năng hướng tới những liên hệ bên ngoài, gợi liên tưởng. Từ góc độ này, văn bản văn học là sự thống nhất giữa cái biểu đạt và cái được biểu đạt, cái được biểu 16 '6IÁ0 TRÌNH ĐỌC VĂN (LÍ THUYẾT VÀ THỰC HANH ĐỌC HIỂU TÁC PHẨM VĂN HỌC.

Theo quan niệm của Roman Ingarden trong công trình Tác phẩm van học nghệ thuật, văn bản văn học có kết cầu bồn tẳng: tẳng ngữ âm, tầng ý nghúa, tẳng khách thể được tái hiện và tầng phương thức thể hiện khách thể. Trong đó, tằng ngữ âm là tẳng cơ bản nhất của văn bản văn học, là cơ sở vật chất của ba tầng khác. Khi khảo sát tằng ngữ âm, chúng ta có thể khảo sát từ ngữ, vần, nhịp, điệu, trùng điệp. Tầng ngữ âm được tổ.

chức khác nhau tùy theo từng thể loại, mục đích sáng tác. Tầng ngữ âm có quan hệ mật thiết với tầng ý nghĩa, bởi vì ý nghĩa phải dựa vào ngữ âm để tồn tại. Ý nghĩa của văn bản văn học có nhiều cấp độ khác nhau, có ý nghĩa của từng chữ, có ý nghĩa của từng từ, có ý nghĩa của từng câu, của toàn bộ văn bản, và trong tương quan giữa chúng cũng nảy sinh ý nghúa mới. Tầng khách thể được tác giả hư cấu và thể hiện trong văn bản, nó có “hình thái bên ngoài” của hiện thực, nhưng không phải là hiện thực, mà chỉ là mô phỏng đặc điểm của hiện thực mà thôi.

Nó được tạo nên bởi hình ảnh, biểu tượng, nhân vật, sự kiện, hoàn cảnh. Khách thể được tái hiện trong văn bản mang nhiều “điểm không xác định”, ý nghĩa của nó cũng không xác định và luôn mở ra trong sự tiếp nhận. Tầng ý nghúa bao gồm để tài, chủ đề, tư tưởng, cảm hứng, ý nghĩa thẩm mĩ. Đây là tầng sâu của văn bản, do tầng ngữ âm và tầng hình tượng thể hiện ra.

Tầng phương thức thể hiện khách thể hướng tới chủ thể tiếp nhận, chờ. đợi người tiếp nhận đến biến “mạng liên kết” đầy điểm không xác định thành những hiện tượng cụ thể phong phú sinh động. Trên cơ sở quan niệm của Roman Ingarden, có thể hiểu giản đơn hơn vẻ kết cầu của văn bản văn học như sau: văn bản văn học có kết cau ba tang, bao gdm: tang bề mặt, tang ẩn ý và tằng phong cách (phong cách văn bản, trào lưu, nhà văn). Xác định được cấu trúc văn bản văn học giúp người đọc có định hướng trong tiếp nhận văn bản văn học.

Chủ thể người đọc và các cấp độ của đọc văn Nghiên cứu về đọc văn, áp đặt máy móc hiện thực đời sống hay tuyệt đối hóa vai trò chủ thể của người đọc, hoặc qué dé cao tinh tự trị của văn bản văn học đều là những quan niệm sai lắm. Trong quá trình đọc văn luôn diễn ra sự tương tác, đồng hóa, điều tiết giữa chủ thể người (HƯƠNG |: NHỮNG VẤNĐỀ CHUNG VE ĐỌC VĂN 17 không thể tùy tiện lí giải văn bản tác phẩm. Người đọc cần phải tôn trọng cầu trúc khách quan của văn bản. Chỉ khi khám phá ra tầng ẩn ý, tầng phong cách của văn bản, người đọc mới có thể nâng cao tầm đón nhận, kinh nghiệm nghệ thuật, năng lực thẩm mĩ.

của mình, và khi đó, việc đọc văn mới thực sự có giá trị. Nếu sử dụng nhiều phương pháp dạy học khác nhau, như đọc điễn cảm, phát vấn, đối thoại, sân khấu hóa, sử dụng phương tiện trực quan. mà xa rời văn bản, không thấy được hình tượng trong văn bản, ần ý trong văn bản, thì việc đạy học văn chỉ là đi tìm những mô hình sẵn có trong kinh nghiệm, tâm lí của người học mà thôi. Vì vậy, khi tìm hiểu vấn đề đọc văn, chúng ta vừa phải chú ý đến kết cầu nội tại của văn bản, lại vừa phải chú ý đến chủ thể người đọc.

Chủthểngười đọc Khi tìm hiểu chủ thể người đọc cần quan tâm đến vấn đẻ “tầm đón nhận”. “Tầm đón nhận” là một khái niệm quan trọng của Mĩ học tiếp nhận trường phái Konstanz Đức. Các nhà Hiện tượng học hiện đại thừa nhận vai trò của tầm đón nhận trong tiếp nhận văn học, họ gọi đó là “tiền Tí giải”, là “thiên kiến”. Hans Georg Gadamer tuyên bó: “Điều kiện quan trọng nhất trong tất cả mọi điều kiện của giải thích học là tiền lí giải.

Ông cho rằng, thiên kiến tồn tại ngay trong quá trình lí giải, là điều kiện quan trọng để hành động lí giải được tiến hành. Hans Robert Jauss kế thừa tư tưởng của Hiện tượng học hiện đại, cho rằng, trước khi tiếp nhận. một tác phẩm văn học, người đọc bao giờ cũng đã có những hiểu biết nhất định về đề tài, thể loại, hiểu biết về sự khác biệt giữa ngôn ngữ văn học và ngôn ngữ đời thường. Nhưng vẻ sau các nhà nghỉ cứu đã mở rộng, nội hàm của thuật ngữ này, coi tầm đón nhận bao gồm tắt cả những hiểu biết vốn có của con người trước khi tiếp nhận một tác phẩm, bao gồm cả sở thích, hứng thú, kinh nghiệm sống.

Nếu như khoảng cách giữa tầm. đón nhận của người đọc và tầm đón nhận của tác phẩm quá xa (quá thấp hoặc quá cao) thì người đọc cũng không hứng thú với tác phẩm. Chỉ khi tác phẩm nằm giữa quen và lạ, tức là ở khoảng cách giữa tằm đón nhận. Hans-Georg Gadamer, Châu lí oà phương pháp, Hồng Hán Đỉnh địch sang tiếng Trung, NXB 18 GIAO TRINH BOC VAN (LI THUYET VATHUC HANH ĐỌC HIỂU TÁC PHẨM VĂN HỌC.

của người đọc và tầm đón nhận của tác phẩm vừa phải thì sự tiếp nhận mới thực sự diễn ra. Tâm đón nhận có vai trò quan trọng trong tiếp nhận văn bản văn học, nó chỉ phối mức độ lí giải và hứng thú đối với văn bản văn học. Khi đọc một văn bản văn học, người đọc thường lí giải văn bản trên cơ sở những hiểu biết của mình về đề tài, thể loại, ngôn ngữ văn. học, thậm chí là trên cơ sở kinh nghiệm sống, kiến thức văn hóa khác.

Đánh t tiểu thuyết, một bài thơ, người đọc thường căn cứ trên đặc trưng thể loại mà mình đã biết, xem trình độ ngôn ngữ của tác phẩm đạt đến mức độ nào thường căn cứ trên hiểu biết về ngôn ngữ văn học của mình; và thường liên tưởng đến những tác phẩm có cùng đề tài, chủ đề, liên tưởng đến những nhân vật văn học khác mà mình đã từng đọc, liên tưởng đến những gì xảy ra trong cuộc đời mình. Kinh nghiệm sống và. kinh nghiệm nghệ thuật là tiền đề quan trọng trong hoạt động tiếp nhận văn học. Trong dạy học văn, giáo viên cẳn nắm được tắm đón nhận của học sinh, bồi đưỡng tầm đón nhận cho học sinh, trên cơ sở đó mới có thể tổ chức tốt hoạt động tiếp nhận tác phẩm văn học.

Ngoài tắm đón nhận, tâm thế đọc cũng ảnh hưởng khá nhiều đến hiệu quả tiếp nhận tác phẩm văn học. Trên cơ sở tằm đón nhận, hoạt động tiếp nhận bao giờ cũng gắn với một tâm thé tiếp nhận nhất định. Tâm thế tiếp nhận là trạng thái tâm lí của mỗi cá nhân khi tiếp nhận tác phẩm văn học. Tâm trạng của con người trong đời sống vô cùng.

phức tạp, muôn màu, có vui, có buồn, có hân hoan, có ức chế. Tâm thế tiếp nhận ảnh hưởng rất lớn đến hiệu quả tiếp nhận. Vui, buồn, hân hoan hay ức chế đều khiến việc tiếp nhận tác phẩm bị ảnh hưởng. Do đó, tâm thế lí tưởng nhất để tiếp nhận tác phẩm văn học là tâm thế thư thái, tâm thế mà các học giả Trung Quốc cổ đại gọi là “hư tĩnh”.

Đối với dạy học văn, chuẩn bị tâm thế tiếp nhận cho học sinh cũng là điều hết sức quan trọng. Tránh làm cho học sinh cảm thấy ức chế, mệt mỏi, tạo cảm giác thoải mái cho học sinh là cơ sở quan trọng để tiền hành mỗi giờ dạy học văn. ác ấp độ của đọc vẫn Hoạt động đọc văn bản văn học diễn ra rất đa dạng, phức tạp. Hans (HƯƠNG |: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VE ĐỌC VĂN 19 văn bản văn học thành ba cấp độ.

Dựa trên lí thuyết của Jauss và căn cứ vào đặc điểm của văn bản văn học cũng như thực tế đọc văn, chúng ta có thể khái quát hoạt động đọc thành các cấp độ cụ thể như sau: Khi tiếp xúc với văn bản văn học, trước mắt người đọc chỉ là văn bản ngôn từ, người đọc không thấy bat kì một đường nét, màu sắc, hình ảnh, âm thanh nào cả. Cuộc tiếp xúc đầu tiên giữa người đọc và văn bản văn học là tiếp xúc với ngôn từ.