Giáo trình Đạo đức học - TS. Trần Đăng Sinh, ThS. Nguyễn Thị Thơ

Giáo trình Đạo đức học của ĐH Sư phạm Hà Nội. Nghiên cứu bản chất, chức năng, nguyên tắc đạo đức. Tài liệu chuyên ngành triết học.

• Tác giả: PGS.TS Nguyễn Thế Kiệt
• Trường học: Đại học Sư phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Đạo đức học
• Đề tài: Đạo đức học
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khám Phá Giáo Trình Đạo Đức Học Nền Tảng Cho Sinh Viên Sư Phạm

Giáo trình Đạo đức học của Đại học Sư phạm Hà Nội, do TS. Trần Đăng Sinh và ThS. Nguyễn Thị Thọ đồng chủ biên, là một tài liệu học thuật không thể thiếu cho sinh viên và những người quan tâm đến lĩnh vực đạo đức. Ấn phẩm năm 2008 này không chỉ cung cấp cái nhìn toàn diện về đạo đức học mà còn đặt nền móng vững chắc cho việc giáo dục đạo đức trong bối cảnh xã hội hiện đại.

Giáo trình Đạo đức học Đại học Sư phạm Hà Nội được xây dựng nhằm trang bị cho người học những kiến thức cơ bản nhất về đối tượng, nhiệm vụ, nguồn gốc, bản chất và chức năng của đạo đức. Đây là những tri thức nền tảng giúp sinh viên sư phạm hình thành tư duy phản biện, khả năng phân tích các vấn đề đạo đức phức tạp, đồng thời phát triển nhân cách toàn diện để trở thành những nhà giáo có tâm, có tầm. Tài liệu này đặc biệt chú trọng đến việc lý giải các phạm trù đạo đức cơ bản và những nguyên tắc đạo đức mới, những vấn đề đạo đức nảy sinh trong điều kiện hiện đại hóa xã hội.

Giáo trình còn đề cập sâu sắc đến vai trò của đạo đức trong việc định hình chuẩn mực xã hội, điều chỉnh hành vi con người và củng cố các giá trị văn hóa. Các nghiên cứu của Nguyễn Hữu Vượng (2004) về tiến bộ trong kinh tế thị trường, hay Lê Thanh (2000) về lối sống XHCN và xu thế toàn cầu hóa, đều là những dẫn chứng quan trọng thể hiện sự liên kết giữa lý luận đạo đức và thực tiễn xã hội. Việc nắm vững những kiến thức này giúp người học không chỉ hiểu được đạo đức là gì mà còn biết cách vận dụng vào cuộc sống, nghề nghiệp, đặc biệt là trong môi trường giáo dục. Bởi lẽ, đạo đức không chỉ là lý thuyết mà còn là thực hành, là kim chỉ nam cho mọi hành động, quyết định của mỗi cá nhân và cộng đồng. Giáo trình này là cầu nối quan trọng giữa triết học và sư phạm, nhấn mạnh rằng đạo đức là yếu tố cốt lõi trong sự nghiệp trồng người.

1.1. Tổng Quan về Giáo trình Đạo đức học Đại học Sư phạm Hà Nội

Giáo trình Đạo đức học Đại học Sư phạm Hà Nội là một công trình nghiên cứu và biên soạn công phu, do các nhà khoa học uy tín như PGS.TS Nguyễn Thế Kiệt, PGS.TS Nguyễn Văn Phúc, TS Trần Đăng Sinh, ThS. Nguyễn Thị Tuất, ThS. Nguyễn Thị Thọ và ThS. Nguyễn Thị Vân cùng tham gia. Ấn phẩm này được xuất bản nhằm đáp ứng nhu cầu học tập và nghiên cứu về đạo đức học cho sinh viên các ngành sư phạm. Nội dung giáo trình được cấu trúc một cách logic, bao gồm 7 chương chính, từ những khái niệm cơ bản nhất đến các vấn đề đạo đức phức tạp trong bối cảnh đương đại. Mục tiêu chính là cung cấp một cái nhìn hệ thống về đạo đức, giúp người đọc hiểu rõ bản chất, nguồn gốc, các hình thái lịch sử và những chức năng quan trọng của nó trong xã hội. Tài liệu này còn đặc biệt nhấn mạnh đến giáo dục đạo đức và vai trò của người thầy trong việc truyền đạt các giá trị đạo đức cho thế hệ trẻ.

1.2. Mục Tiêu và Tầm Quan Trọng của Môn Đạo Đức Học

Môn Đạo đức học không chỉ là một phần của chương trình đào tạo tại Đại học Sư phạm Hà Nội mà còn mang tầm quan trọng chiến lược trong việc hình thành nhân cách và năng lực nghề nghiệp cho sinh viên sư phạm. Mục tiêu chính của môn học này là trang bị cho sinh viên khả năng nhận diện, phân tích và giải quyết các vấn đề đạo đức phát sinh trong nghề nghiệp và cuộc sống. Việc tìm hiểu khái niệm đạo đức giúp sinh viên xây dựng nền tảng lý luận vững chắc, từ đó phát triển tư duy đạo đức độc lập. Các nghiên cứu của Lê Thị Thủy (2001) về vai trò của đạo đức đối với sự hình thành nhân cách cách mạng Việt Nam đã chỉ rõ tầm quan trọng của việc giáo dục đạo đức trong mọi giai đoạn phát triển. Môn học này còn góp phần nâng cao ý thức trách nhiệm xã hội, lòng nhân ái và sự công bằng – những phẩm chất không thể thiếu của một nhà giáo chân chính.

II. Hiểu Rõ Khái Niệm Đạo Đức Học Từ Gốc Rễ Đến Định Nghĩa Hiện Đại

Để thực sự thấu hiểu về đạo đức học, cần đi sâu vào phân tích khái niệm đạo đức từ những gốc rễ lịch sử đến các định nghĩa đương đại. Đạo đức, với tư cách là một phần của tri thức triết học, đã xuất hiện từ hơn 26 thế kỷ trước trong triết học Trung Quốc, Ấn Độ và Hy Lạp cổ đại. Thuật ngữ "đạo đức" bắt nguồn từ tiếng Latinh "mos" (moris) – nghĩa là lề thói, và "moralis" có liên quan đến lề thói, đạo nghĩa. Trong khi đó, "luân lý" (đồng nghĩa với "đạo đức") có gốc từ tiếng Hy Lạp "ethicos" – lề thói, tập tục. Sự phân biệt giữa "moral" (đạo đức) và "ethicos" (đạo đức học) đã làm rõ hơn lĩnh vực nghiên cứu này.

Ở phương Đông, đặc biệt là Trung Quốc cổ đại, những quan niệm về "đạo" và "đức" đã được biểu hiện khá rõ nét. "Đạo" có nghĩa là con đường, đường đi, và sau này được dùng trong triết học để chỉ con đường của tự nhiên hoặc đường sống của con người trong xã hội. "Đức" đề cập đến nhân đức, đức tính, biểu hiện của đạo, là đạo nghĩa, nguyên tắc luân lý. Như vậy, đạo đức theo quan niệm của người Trung Quốc cổ đại là những yêu cầu, nguyên tắc cuộc sống đặt ra mà mỗi người phải tuân theo.

Ở phương Tây, Socrates (469 – 399 tr.CN) được coi là người đặt nền móng cho khoa học đạo đức học. Aristotle (384 – 322 tr.CN) đã viết bộ sách "Đạo đức học" 10 cuốn, tập trung vào phẩm hạnh con người, nhấn mạnh việc biết định hướng đúng và làm việc thiện. Ông quan niệm: "Chúng ta bàn về đạo đức không phải để biết đức hạnh là gì mà là để trở thành con người có đức hạnh." Epicurus (341 – 271 tr.CN) đưa phạm trù Lẽ sống vào đạo đức học và luận giải về sự tự do của con người. Những đóng góp này định hình sự phát triển của đạo đức học qua các thời kỳ.

Ngày nay, khái niệm đạo đức được định nghĩa một cách rõ ràng hơn: "Đạo đức là một hình thái ý thức xã hội, là tập hợp những nguyên tắc, qui tắc, chuẩn mực xã hội nhằm điều chỉnh và đánh giá cách ứng xử của con người trong quan hệ với nhau và quan hệ với xã hội, chúng được thực hiện bởi niềm tin cá nhân, bởi truyền thống và sức mạnh của dư luận xã hội." (trích từ tài liệu gốc, trang 5). Định nghĩa này nhấn mạnh tính xã hội, tính quy phạm và vai trò điều chỉnh của đạo đức. Việc nắm vững nguồn gốc và khái niệm đạo đức là bước đầu tiên để tiếp cận sâu hơn vào các vấn đề đạo đức phức tạp trong Giáo trình Đạo đức học Đại học Sư phạm Hà Nội.

2.1. Phân Tích Định Nghĩa Đạo Đức và Đạo Đức Học Cơ Bản

Định nghĩa về đạo đức và đạo đức học là cốt lõi trong nghiên cứu này. Theo giáo trình, đạo đức là một hình thái ý thức xã hội, phản ánh tồn tại xã hội và thực tiễn đời sống đạo đức. Nó bao gồm các nguyên tắc, quy tắc, chuẩn mực xã hội điều chỉnh và đánh giá hành vi con người trong mối quan hệ cá nhân và xã hội. Điều này được thực hiện thông qua niềm tin cá nhân, truyền thống và sức mạnh của dư luận xã hội. Ngược lại, đạo đức học là một khoa học nghiên cứu về đạo đức, tìm hiểu bản chất, nguồn gốc, các quy luật phát triển và vai trò của đạo đức trong đời sống xã hội. Nó là bộ phận triết học, cung cấp hệ thống lý luận để giải thích các hiện tượng đạo đức. Việc phân biệt rõ hai khái niệm này giúp hiểu sâu hơn về đối tượng nghiên cứu và phương pháp tiếp cận của Giáo trình Đạo đức học Đại học Sư phạm Hà Nội.

2.2. Nguồn Gốc và Sự Phát Triển Của Tư Tưởng Đạo Đức Qua Lịch Sử

Sự phát triển của tư tưởng đạo đức gắn liền với nguồn gốc xã hội của con người. Từ thời cổ đại, các triết gia như Khổng Tử ở phương Đông hay Socrates, Aristotle ở phương Tây đã đặt những viên gạch đầu tiên cho đạo đức học. Đạo đức không phải là cái có sẵn mà hình thành trong quá trình con người tương tác với nhau và với tự nhiên. Nó phản ánh những yêu cầu về sự hòa hợp, trật tự xã hội và sự phát triển của cá nhân. Theo tài liệu, các quan điểm đạo đức thay đổi theo điều kiện kinh tế – xã hội. Ví dụ, đạo đức xã hội nông nô thích ứng với chế độ phong kiến, còn đạo đức tư sản thích ứng với chế độ tư bản. Chế độ xã hội chủ nghĩa tạo ra một nền đạo đức biểu hiện mối quan hệ hợp tác. Như Viện thông tin khoa học xã hội đã chỉ ra trong "Những vấn đề đạo đức trong điều kiện kinh tế thị trường" (1996), sự biến đổi của kinh tế xã hội luôn kéo theo những thay đổi trong quan niệm về đạo đức xã hội và nguyên tắc đạo đức mới.

III. Phân Tích Bản Chất và Chức Năng Cốt Lõi Của Đạo Đức Trong Xã Hội

Đạo đức, với tư cách là một hình thái ý thức xã hội, mang trong mình bản chất sâu sắc phản ánh tồn tại xã hội và thực tại đời sống. Nó không phải là một hiện tượng ngẫu nhiên mà là sản phẩm của quá trình phát triển lịch sử, xã hội, gắn liền với những chuẩn mực xã hội và giá trị được cộng đồng chấp nhận. Bản chất của đạo đức thể hiện ở việc nó là hệ thống các nguyên tắc, quy tắc điều chỉnh hành vi của con người, đảm bảo sự hài hòa trong các mối quan hệ xã hội. Tính chất kiến trúc thượng tầng của đạo đức, giống như triết học, chính trị, nghệ thuật hay tôn giáo, cho thấy nó chịu sự chi phối mạnh mẽ của chế độ kinh tế – xã hội. Chế độ kinh tế – xã hội chính là nguồn gốc sản sinh ra các quan điểm về đạo đức con người, và những quan điểm này sẽ thay đổi khi điều kiện kinh tế – xã hội thay đổi. Điều này đã được Viện thông tin khoa học xã hội làm rõ trong chuyên đề "Những vấn đề đạo đức trong điều kiện kinh tế thị trường" (1996) và tác phẩm của Hà Huy Thành (2000) về những tác động tiêu cực của cơ chế kinh tế thị trường ở Việt Nam.

Bên cạnh bản chất, chức năng của đạo đức đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong việc duy trì và phát triển xã hội. Đạo đức thực hiện chức năng điều chỉnh, định hướng hành vi cá nhân và cộng đồng theo những chuẩn mực nhất định. Nó giúp con người phân biệt thiện – ác, đúng – sai, từ đó có những lựa chọn hành động phù hợp. Chức năng giáo dục của đạo đức cũng không thể phủ nhận, khi nó truyền tải các giá trị văn hóa, truyền thống từ thế hệ này sang thế hệ khác, góp phần hình thành nhân cách. Song Thành (1992) đã phân tích mối quan hệ giữa lợi ích và đạo đức, cho thấy đạo đức là công cụ để cân bằng các lợi ích cá nhân và xã hội, hướng tới sự phát triển bền vững. Hơn nữa, đạo đức còn có chức năng đánh giá, tạo ra dư luận xã hội để khen thưởng, phê phán hành vi, qua đó củng cố các giá trị đạo đức tích cực. Việc nắm vững bản chất và chức năng của đạo đức là yếu tố then chốt để hiểu sâu sắc về tầm quan trọng của Giáo trình Đạo đức học Đại học Sư phạm Hà Nội trong việc đào tạo những thế hệ giáo viên có đạo đức nghề nghiệp vững vàng.

3.1. Đạo Đức Là Hình Thái Ý Thức Xã Hội Góc Nhìn Chuyên Sâu

Đạo đức được xác định là một hình thái ý thức xã hội phản ánh tồn tại xã hội, đặc biệt là hiện thực đời sống đạo đức. Điều này có nghĩa là các quy tắc và chuẩn mực đạo đức không tồn tại độc lập mà được hình thành và phát triển dựa trên cơ sở các quan hệ sản xuất và cơ cấu kinh tế của một xã hội nhất định. Ví dụ, giáo trình chỉ ra rằng đạo đức nông nô thích ứng với chế độ phong kiến, trong khi đạo đức tư sản xuất hiện cùng với chế độ tư bản. Chế độ xã hội chủ nghĩa lại tạo ra một nền đạo đức biểu hiện mối quan hệ hợp tác. Quan điểm này nhấn mạnh tính lịch sử và xã hội của đạo đức, không có đạo đức vĩnh cửu, bất biến mà nó luôn vận động, thay đổi cùng với sự phát triển của xã hội. Việc hiểu rõ bản chất của đạo đức này giúp sinh viên có cái nhìn khoa học và biện chứng khi tiếp cận các vấn đề đạo đức xã hội.

3.2. Vai Trò Điều Chỉnh và Đánh Giá Hành Vi Xã Hội Của Đạo Đức

Một trong những chức năng cốt lõi của đạo đức là điều chỉnh và đánh giá hành vi xã hội. Đạo đức cung cấp một hệ thống các quy tắc, nguyên tắc và chuẩn mực giúp con người định hướng hành động của mình trong các mối quan hệ với người khác và với xã hội. Khác với pháp luật, sự điều chỉnh của đạo đức chủ yếu dựa vào niềm tin cá nhân, truyền thống và sức mạnh của dư luận xã hội. Khi một cá nhân vi phạm chuẩn mực đạo đức, họ không bị chế tài pháp luật trực tiếp mà chịu sự lên án, phê phán của cộng đồng, dẫn đến cảm giác hổ thẹn, day dứt lương tâm. Ngược lại, những hành vi đạo đức tốt đẹp sẽ được xã hội tôn vinh, khuyến khích. Chức năng này của đạo đức góp phần duy trì trật tự xã hội, xây dựng cộng đồng văn minh và phát triển nhân cách con người. Theo Henderson (1996) trong "Đạo đức kinh doanh", vai trò điều chỉnh của đạo đức đặc biệt quan trọng trong mọi lĩnh vực, kể cả kinh tế.

IV. Khám Phá Các Kiểu Đạo Đức và Phạm Trù Cơ Bản Trong Đời Sống

Việc nghiên cứu các kiểu đạo đức trong lịch sử và những phạm trù cơ bản của đạo đức học là trọng tâm để hiểu sâu sắc hơn về hệ thống giá trị và nguyên tắc chi phối hành vi con người. Lịch sử đạo đức cho thấy sự đa dạng của các hình thái đạo đức, phản ánh những đặc điểm văn hóa, xã hội và kinh tế khác nhau qua từng thời kỳ. Từ đạo đức bộ lạc, đạo đức phong kiến, đạo đức tư sản đến đạo đức xã hội chủ nghĩa, mỗi kiểu đạo đức đều có những đặc trưng riêng, phù hợp với điều kiện tồn tại và phát triển của xã hội đó. Sự khác biệt này không chỉ nằm ở nội dung các chuẩn mực mà còn ở phương thức thực hiện và cơ chế duy trì. Chẳng hạn, đạo đức truyền thống thường dựa trên gia đình, cộng đồng và các tín ngưỡng tôn giáo, trong khi đạo đức hiện đại có xu hướng đề cao cá nhân và các nguyên tắc phổ quát. Theo Lê Thanh (2000) và Hồ Sỹ Vịnh (1999), văn hóa và truyền thống đóng vai trò định hình sâu sắc các kiểu đạo đức của một dân tộc, đồng thời chịu ảnh hưởng của xu thế toàn cầu hóa.

Bên cạnh đó, đạo đức học còn xây dựng hệ thống các phạm trù cơ bản nhằm mô tả, phân tích và đánh giá các hiện tượng đạo đức. Các phạm trù này bao gồm Thiện – Ác, Hạnh phúc, Nghĩa vụ, Lương tâm, Danh dự, Phẩm giá, Trách nhiệm, Công bằng, Tự do... Mỗi phạm trù là một khía cạnh quan trọng của đời sống đạo đức, giúp con người nhận thức và hành động một cách có ý thức. Ví dụ, phạm trù Thiện – Ác là nền tảng để đánh giá giá trị đạo đức của hành vi, trong khi Nghĩa vụ và Trách nhiệm liên quan đến các bổn phận mà cá nhân phải thực hiện đối với xã hội và bản thân. Phạm trù Lương tâm lại là cơ chế tự điều chỉnh nội tại, giúp con người tự đánh giá hành vi của mình. Việc phân tích những phạm trù này không chỉ là lý thuyết khô khan mà còn có ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc định hình nhân cách và định hướng giá trị cho mỗi cá nhân, đặc biệt là trong môi trường giáo dục. Sự hiểu biết về các kiểu đạo đức và phạm trù cơ bản giúp sinh viên sư phạm có khả năng phân tích sâu sắc các tình huống đạo đức, từ đó đưa ra những quyết định giáo dục phù hợp và xây dựng môi trường học đường tích cực. Điều này cũng góp phần trả lời câu hỏi đạo đức học ảnh hưởng đến giáo dục như thế nào.

4.1. Lịch Sử Các Kiểu Đạo Đức và Mối Quan Hệ Với Ý Thức Xã Hội

Lịch sử các kiểu đạo đức là hành trình dài của tư duy con người trong việc xác lập các chuẩn mực ứng xử. Giáo trình phân tích sự hình thành và biến đổi của đạo đức qua các giai đoạn lịch sử như đạo đức cộng sản nguyên thủy, đạo đức chiếm hữu nô lệ, đạo đức phong kiến, đạo đức tư sản và đạo đức xã hội chủ nghĩa. Mỗi kiểu đạo đức này đều gắn liền và phản ánh ý thức xã hội của thời đại đó, chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi các quan hệ sản xuất và cơ cấu giai cấp. Mối quan hệ giữa đạo đức với các hình thái ý thức xã hội khác như pháp luật, chính trị, tôn giáo, nghệ thuật cũng được làm rõ. Đạo đức có thể tương tác, bổ trợ hoặc mâu thuẫn với các hình thái ý thức này, tạo nên bức tranh đa chiều về đời sống tinh thần của xã hội. Việc nghiên cứu lịch sử giúp chúng ta hiểu rằng đạo đức xã hội không tĩnh tại mà luôn phát triển.

4.2. Những Phạm Trù Đạo Đức Cần Nắm Vững Trong Giáo Dục

Để phát huy hiệu quả giáo dục đạo đức, việc nắm vững những phạm trù đạo đức cơ bản là điều thiết yếu. Các phạm trù như Thiện, Ác, Hạnh phúc, Nghĩa vụ, Lương tâm, Danh dự, Phẩm giá, Trách nhiệm, Công bằng, Tự do... là những công cụ lý luận giúp sinh viên và giáo viên phân tích các tình huống đạo đức phức tạp. Chẳng hạn, hiểu về Nghĩa vụ giúp nhận thức rõ trách nhiệm của bản thân, Lương tâm là cơ chế tự phê phán, còn Phẩm giá là giá trị cốt lõi của mỗi con người. Việc trang bị kiến thức về các phạm trù này trong Giáo trình Đạo đức học Đại học Sư phạm Hà Nội không chỉ nâng cao năng lực lý luận mà còn phát triển tư duy đạo đức thực tiễn. Theo Nguyễn Quang Uẩn (1995) và Huỳnh Khái Vinh (2001), việc giáo dục giá trị và định hướng giá trị là yếu tố then chốt để hình thành nhân cách và lối sống tích cực.

V. Cập Nhật Những Nguyên Tắc Đạo Đức Mới và Thách Thức Thời Đại

Trong bối cảnh thế giới không ngừng biến đổi, việc cập nhật những nguyên tắc đạo đức mới và nhận diện các thách thức thời đại là yếu tố sống còn để đạo đức học giữ vững giá trị và vai trò của mình. Xã hội hiện đại với sự bùng nổ của khoa học công nghệ, toàn cầu hóa, kinh tế thị trường đã tạo ra cả cơ hội lẫn những vấn đề đạo đức phức tạp chưa từng có. Từ đạo đức môi trường, đạo đức kinh doanh, đạo đức truyền thông cho đến đạo đức trong trí tuệ nhân tạo, đòi hỏi sự xem xét lại và bổ sung vào hệ thống nguyên tắc đạo đức truyền thống. Giáo trình Đạo đức học Đại học Sư phạm Hà Nội đã chủ động đề cập đến những vấn đề này trong Chương 5 ("Những nguyên tắc của đạo đức mới") và Chương 6 ("Một số vấn đề đạo đức trong điều kiện hiện đại hóa xã hội"), cho thấy tính thời sự và ứng dụng của nó.

Các nguyên tắc đạo đức mới không chỉ đơn thuần là sự kế thừa mà còn là sự phát triển, bổ sung để phù hợp với những giá trị phổ quát của nhân loại như bình đẳng giới, nhân quyền, phát triển bền vững. Ví dụ, việc đối mặt với biến đổi khí hậu đòi hỏi những nguyên tắc đạo đức về trách nhiệm đối với hành tinh và các thế hệ tương lai, như State University of New York đã đề cập trong "Environmental Ethics" (1992). Đồng thời, sự phát triển của kinh tế thị trường cũng đặt ra những thách thức về đạo đức, điển hình là xung đột giữa lợi ích cá nhân và lợi ích xã hội. Các nghiên cứu của Song Thành (1992) về mối quan hệ giữa lợi ích và đạo đức, hay Lê Thị Hoài Thanh (1999) về kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa và đạo đức, đều khẳng định sự cần thiết phải có những chuẩn mực đạo đức mới để điều hòa các mối quan hệ này.

Những thách thức đạo đức trong điều kiện hiện đại hóa xã hội đòi hỏi mỗi cá nhân, đặc biệt là người làm công tác giáo dục, phải có khả năng tư duy phản biện và thích ứng. Từ đạo đức gia đình, đạo đức học đường cho đến đạo đức công dân toàn cầu, tất cả đều cần được nhìn nhận dưới góc độ mới. Việc nghiên cứu các vấn đề đạo đức này giúp sinh viên sư phạm không chỉ có kiến thức mà còn có thái độ, hành vi đúng đắn, làm gương cho thế hệ trẻ và góp phần xây dựng một xã hội công bằng, văn minh hơn. Đây là lý do vì sao cần học Đạo đức học một cách sâu sắc và cập nhật.

5.1. Xây Dựng Nguyên Tắc Đạo Đức Mới Phù Hợp Với Xã Hội Hiện Đại

Việc xây dựng nguyên tắc đạo đức mới là một yêu cầu cấp thiết để đạo đức học luôn bắt kịp với sự phát triển của xã hội hiện đại. Những thay đổi nhanh chóng về công nghệ, kinh tế và văn hóa đã làm lung lay một số chuẩn mực đạo đức truyền thống và đặt ra những vấn đề mới. Các nguyên tắc đạo đức mới cần phải có khả năng điều chỉnh các mối quan hệ phức tạp trong môi trường số, toàn cầu hóa, và đa văn hóa. Chúng cần nhấn mạnh trách nhiệm cá nhân đối với cộng đồng, môi trường và các thế hệ tương lai, đồng thời thúc đẩy các giá trị như sự khoan dung, tôn trọng sự khác biệt và hợp tác quốc tế. Theo Thái Duy Tiên (1995), sự biến đổi định hướng giá trị của thanh niên trong điều kiện kinh tế thị trường đòi hỏi phải có những nguyên tắc đạo đức linh hoạt nhưng vẫn giữ vững bản chất nhân văn.

5.2. Giải Quyết Vấn Đề Đạo Đức Trong Bối Cảnh Hiện Đại Hóa

Hiện đại hóa xã hội mang lại nhiều thành tựu nhưng cũng phát sinh không ít vấn đề đạo đức. Từ việc suy thoái môi trường do phát triển công nghiệp, các thách thức về đạo đức sinh học, đến những vấn đề liên quan đến sự phân hóa giàu nghèo và xung đột giá trị. Việc giải quyết vấn đề đạo đức trong bối cảnh này đòi hỏi một cách tiếp cận đa chiều, tích hợp cả lý luận và thực tiễn. Giáo trình Đạo đức học Đại học Sư phạm Hà Nội giúp sinh viên nhận diện các thách thức này và phát triển năng lực tư duy đạo đức để đưa ra các giải pháp khả thi. Các nghiên cứu của Đặng Hữu Toàn (1999) về vai trò của văn hóa trong sự phát triển bền vững theo hướng CNH, HĐH đã cung cấp những gợi ý quan trọng về cách thức hòa giải giữa phát triển kinh tế và duy trì các giá trị đạo đức cốt lõi.

VI. Ứng Dụng Giáo Dục Đạo Đức Kiến Tạo Nhân Cách Của Thế Hệ Tương Lai

Phần cuối cùng và cũng là phần ứng dụng quan trọng của Giáo trình Đạo đức học Đại học Sư phạm Hà Nội chính là về giáo dục đạo đức. Đây là nhiệm vụ trọng tâm của ngành sư phạm, nơi những kiến thức lý luận về đạo đức được chuyển hóa thành hành động thiết thực nhằm kiến tạo nhân cách cho thế hệ trẻ. Chương 7 của giáo trình tập trung vào các phương pháp, mục tiêu và tầm quan trọng của việc truyền đạt các giá trị đạo đức trong nhà trường. Giáo dục đạo đức không chỉ là việc truyền thụ lý thuyết mà còn là quá trình hình thành thái độ, kỹ năng sống và khả năng tự đánh giá, tự điều chỉnh hành vi của học sinh. Nó giúp học sinh hiểu vì sao cần học Đạo đức học, từ đó xây dựng nền tảng đạo đức vững chắc để hội nhập xã hội.

Trong bối cảnh hiện nay, khi xã hội ngày càng phức tạp, việc giáo dục đạo đức càng trở nên cấp thiết. Nó không chỉ giúp học sinh nhận thức được cái thiện, cái ác, cái đúng, cái sai mà còn trang bị cho các em khả năng đối mặt với các vấn đề đạo đức mới phát sinh từ sự phát triển khoa học công nghệ, toàn cầu hóa và các xu thế xã hội. Vai trò của giáo viên trong quá trình này là vô cùng to lớn. Một người thầy không chỉ là người truyền đạt kiến thức mà còn là tấm gương về đạo đức, lối sống. Do đó, việc trang bị cho sinh viên sư phạm những kiến thức và kỹ năng về giáo dục đạo đức hiệu quả là ưu tiên hàng đầu của các trường đại học sư phạm.

Đạo đức học cung cấp những công cụ lý luận để phân tích các tình huống giáo dục, đưa ra các quyết định sư phạm có trách nhiệm và xây dựng môi trường học đường lành mạnh, nhân văn. Các nghiên cứu về vai trò của đạo đức đối với sự hình thành nhân cách như của Lê Thị Thủy (2001) đã khẳng định rằng đạo đức là yếu tố nền tảng cho sự phát triển toàn diện của mỗi cá nhân. Việc áp dụng những nguyên tắc và phạm trù đạo đức vào thực tiễn giáo dục giúp tạo ra những con người không chỉ giỏi về chuyên môn mà còn giàu lòng nhân ái, có trách nhiệm với cộng đồng. Như Nguyễn Thị Xuân Thảo và Nguyễn Văn Tuyển (1999) đã nhấn mạnh về việc phát huy nhân tố truyền thống trong kinh doanh dịch vụ, thì trong giáo dục, việc phát huy các giá trị đạo đức truyền thống và hiện đại càng cần được chú trọng để nuôi dưỡng thế hệ tương lai có đầy đủ cả đức và tài.

6.1. Phương Pháp Giáo Dục Đạo Đức Hiệu Quả Tại Các Trường Sư Phạm

Để đạt được mục tiêu giáo dục đạo đức hiệu quả, các trường sư phạm cần áp dụng nhiều phương pháp giáo dục đa dạng và sáng tạo. Ngoài việc truyền thụ kiến thức lý thuyết về các phạm trù đạo đức và nguyên tắc đạo đức mới, cần chú trọng đến các hoạt động thực hành, trải nghiệm, thảo luận tình huống, và các dự án cộng đồng. Phương pháp học tập chủ động, lấy người học làm trung tâm sẽ giúp sinh viên sư phạm tự mình khám phá, phân tích và hình thành quan điểm đạo đức cá nhân. Việc sử dụng các ví dụ thực tiễn, các câu chuyện đạo đức, và sự gương mẫu của giáo viên cũng đóng vai trò quan trọng. Mục tiêu là giúp sinh viên không chỉ "biết" mà còn "hiểu", "cảm" và "hành" theo các giá trị đạo đức. Đây chính là cách để Giáo trình Đạo đức học Đại học Sư phạm Hà Nội thực sự đi vào đời sống.

6.2. Tầm Quan Trọng Của Đạo Đức Học Trong Việc Định Hướng Sư Phạm

Đạo đức học có tầm quan trọng đặc biệt trong việc định hướng sư phạm, không chỉ đối với sinh viên mà cả đội ngũ giáo viên. Nó cung cấp nền tảng lý luận để hiểu rõ vai trò, trách nhiệm và bổn phận của người làm công tác giáo dục. Một nhà sư phạm có đạo đức sẽ là người gương mẫu, truyền cảm hứng và định hướng đúng đắn cho học sinh về giá trị cuộc sống, lòng yêu nước, tinh thần nhân ái và trách nhiệm xã hội. Giáo trình giúp sinh viên sư phạm nhận thức được những thách thức đạo đức trong nghề nghiệp và trang bị cho họ khả năng giải quyết các vấn đề này một cách chuyên nghiệp và nhân văn. Việc áp dụng các nguyên tắc đạo đức trong giảng dạy, đánh giá và tương tác với học sinh, phụ huynh là chìa khóa để xây dựng một môi trường giáo dục chất lượng và bền vững, góp phần kiến tạo nhân cách cho các thế hệ tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Đạo đức học do TS. Trần Đăng Sinh và ThS. Nguyễn Thị Thọ đồng chủ biên, cùng sự tham gia biên soạn của PGS.TS. Nguyễn Thế Kiệt, PGS.TS. Nguyễn Văn Phúc, ThS. Nguyễn Thị Tuất và ThS. Nguyễn Thị Vân, được Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng Trường Đại học Sư phạm Hà Nội tổ chức biên soạn và ấn hành năm 2008.

Trong chương trình đào tạo đại học và sau đại học ngành Triết học, Giáo dục Chính trị và khối ngành Khoa học Xã hội - Sư phạm, môn học Đạo đức học giữ vị trí là bộ môn khoa học triết học chuyên ngành. Môn học thuộc nhóm ba ngành khoa học nghiên cứu về Chân - Thiện - Mỹ, bên cạnh Lôgíc học (nghiên cứu nhận thức đúng - sai) và Mỹ học (nghiên cứu cái thẩm mỹ).

Mục tiêu học tập của giáo trình nhằm trang bị cho người học:

• Hệ thống tri thức lý luận về bản chất, nguồn gốc, chức năng và các quy luật vận động của đời sống đạo đức xã hội.
• Năng lực phân tích sự tiến hóa của các kiểu đạo đức trong tiến trình lịch sử kinh tế - xã hội.
• Cơ sở phương pháp luận để nhận diện, đánh giá các quan hệ, chuẩn mực đạo đức xã hội chủ nghĩa và tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh.
• Kỹ năng vận dụng lý luận vào công tác giáo dục đạo đức và xử lý các vấn đề thực tiễn trong bối cảnh phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Giáo trình được xây dựng theo phương pháp tiếp cận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, phân tích đạo đức như một hình thái ý thức xã hội thuộc kiến trúc thượng tầng, phản ánh tồn tại xã hội và bị quy định bởi quan hệ sản xuất. Điểm đặc thù của tài liệu là việc kết hợp khung lý thuyết mác-xít với phân tích lịch sử tư tưởng phương Đông, phương Tây, tư tưởng Hồ Chí Minh và các vấn đề đạo đức học ứng dụng hiện đại.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Cấu trúc giáo trình gồm 7 chương được phân chia theo logic từ lý luận đại cương, lịch sử phát triển, hệ thống phạm trù - nguyên tắc đến thực tiễn vận dụng:

• Chương 1: Đối tượng, nhiệm vụ của đạo đức học: Phân tích nguồn gốc thuật ngữ (mos/moralis trong tiếng Latinh, ethicos trong tiếng Hy Lạp; Đạo và Đức trong triết học Trung Quốc cổ đại xuất hiện từ Kim văn đời Chu). Xác định đạo đức học là triết học của đời sống thực tiễn; phân tích cấu trúc đạo đức gồm ba yếu tố gắn kết: ý thức đạo đức (tri thức, tình cảm, ý chí), thực tiễn đạo đức (hành vi, hoạt động) và quan hệ đạo đức; làm rõ mối quan hệ giữa đạo đức xã hội và đạo đức cá nhân.
• Chương 2: Nguồn gốc, bản chất và chức năng của đạo đức: Khảo cứu có phê phán quan điểm phi mác-xít về nguồn gốc đạo đức (quan điểm tôn giáo của Augustin, Phật giáo, Nho giáo; thuyết Darwin xã hội; chủ nghĩa duy vật nhân bản của L. Feuerbach; chủ nghĩa duy tâm của Platon, G.W.F. Hegel, thuyết Khế ước xã hội). Luận giải quan điểm mác-xít: lao động sản xuất vật chất là nguồn gốc xét đến cùng của đạo đức; đạo đức mang bản chất giai cấp kết hợp tính nhân loại. Xác lập ba chức năng cơ bản: điều chỉnh hành vi, giáo dục và nhận thức (hướng nội và hướng ngoại).
• Chương 3: Các kiểu đạo đức trong lịch sử, quan hệ giữa đạo đức với các hình thái ý thức xã hội khác: Phân tích 5 kiểu đạo đức gắn với 5 hình thái kinh tế - xã hội (cộng sản nguyên thủy, chiếm hữu nô lệ, phong kiến, tư bản chủ nghĩa, xã hội chủ nghĩa). Luận giải quan hệ tương tác giữa đạo đức với pháp luật, tôn giáo, chính trị, nghệ thuật và khoa học.
• Chương 4: Một số phạm trù cơ bản của đạo đức học: Khảo sát hệ thống phạm trù trung tâm cấu thành lý luận đạo đức học gồm: Thiện - Ác, Nghĩa vụ, Lương tâm, Danh dự, Hạnh phúc.
• Chương 5: Những nguyên tắc của đạo đức mới: Trình bày hệ nguyên tắc đạo đức xã hội chủ nghĩa (chủ nghĩa tập thể, chủ nghĩa yêu nước, chủ nghĩa nhân đạo xã hội chủ nghĩa, thái độ đối với lao động); phân tích sự kế thừa và phát triển các chuẩn mực đạo đức truyền thống trong tư tưởng Hồ Chí Minh (Trung, Hiếu, Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Dũng; Cần, Kiệm, Liêm, Chính, Chí công vô tư).
• Chương 6: Một số vấn đề đạo đức trong điều kiện hiện đại hoá xã hội: Luận giải tác động hai mặt của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đối với đạo đức; các vấn đề đạo đức nghề nghiệp, đạo đức kinh doanh và đạo đức môi trường sinh thái.
• Chương 7: Giáo dục đạo đức: Trình bày quy luật, nội dung, nguyên tắc và phương pháp giáo dục đạo đức; mối quan hệ thống nhất biện chứng giữa hoạt động giáo dục của xã hội, nhà trường, gia đình với quá trình tự giáo dục, tu dưỡng của cá nhân.

flowchart TD
    A["Chương 1: Đối tượng, cấu trúc, phương pháp nghiên cứu"] --> B["Chương 2: Nguồn gốc, bản chất, chức năng đạo đức"]
    B --> C["Chương 3: Các kiểu đạo đức lịch sử & Hình thái ý thức"]
    C --> D["Chương 4: Hệ thống phạm trù cơ bản (Thiện, Ác, Nghĩa vụ, Lương tâm...)"]
    D --> E["Chương 5: Nguyên tắc đạo đức mới & Tư tưởng Hồ Chí Minh"]
    E --> F["Chương 6: Đạo đức trong hiện đại hóa & Kinh tế thị trường"]
    F --> G["Chương 7: Lý luận và phương pháp giáo dục đạo đức"]

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình xác lập hệ thống tri thức dựa trên các nền tảng lý luận:

• Nguyên lý duy vật lịch sử về tồn tại xã hội và ý thức xã hội: Khẳng định phương thức sản xuất vật chất quyết định sự nảy sinh, biến đổi của chuẩn mực đạo đức.
• Lý luận hình thái kinh tế - xã hội và đấu tranh giai cấp: Đạo đức phản ánh quan hệ lợi ích kinh tế, trong đó quan hệ sở hữu tư liệu sản xuất là nền tảng chi phối quy tắc hành vi.
• Hệ giá trị đạo đức học Mác - Lênin và Tư tưởng Hồ Chí Minh: Khung tham chiếu chuẩn mực về chủ nghĩa tập thể, lòng trung - hiếu cách mạng, và các phẩm chất Cần, Kiệm, Liêm, Chính kết hợp Chí công vô tư.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng phân tích lý luận: Nhận diện, phân loại các hiện tượng đạo đức xã hội; mổ xẻ cơ sở kinh tế - chính trị ẩn sau các chuẩn mực luân lý.
• Kỹ năng đánh giá chuẩn tắc: Vận dụng các phạm trù Thiện - Ác, Nghĩa vụ, Lương tâm để đánh giá động cơ, hành vi đạo đức của cá nhân và cộng đồng.
• Kỹ năng nghiệp vụ sư phạm và giáo dục: Vận dụng nguyên tắc "nói đi đôi với làm", "xây đi đôi với chống", kết hợp giáo dục với tự rèn luyện vào công tác giảng dạy, quản lý con người.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Phương pháp tiếp cận sư phạm (Pedagogical approach)

Giáo trình định hướng phương pháp giảng dạy kết hợp giữa thuyết giảng nguyên lý triết học với phân tích so sánh lịch sử. Giảng viên sử dụng các nguyên tắc phương pháp luận:

• Kết hợp cái phổ biến, cái đặc thù và cái đơn nhất trong đánh giá chuẩn mực đạo đức.
• Thống nhất giữa phương pháp diễn dịch và quy nạp.
• Thống nhất giữa phương pháp lịch sử và phương pháp lôgíc.
• Tiếp cận liên ngành giữa Đạo đức học với Tâm lý học, Xã hội học, Giáo dục học, Luật học và Mỹ học.

Bài tập và phân tích trường hợp (Case studies)

Tài liệu cung cấp nguồn ngữ liệu thực tế để xây dựng các bài tập thảo luận:

• Phân tích quan điểm tác gia kinh điển: Đọc và đối chiếu trích đoạn từ các tác phẩm như Gia đình thần thánh, Tuyên ngôn của Đảng cộng sản, Chống Đuy-rinh, Lút-vích Phoi-ơ-bắc và sự cáo chung của triết học cổ điển Đức (C. Mác - Ph. Ăngghen); các bài nói chuyện, bài viết của Chủ tịch Hồ Chí Minh (Đường Kách mệnh, tác phẩm Cần, kiệm, liêm, chính năm 1949, diễn văn tại Đại học Nhân dân năm 1955).
• Nghiên cứu tình huống xung đột giá trị: Xử lý tình huống lựa chọn giữa lợi ích cá nhân và lợi ích tập thể; hiện tượng suy thoái đạo đức dưới tác động mặt trái của cơ chế thị trường; các vụ việc vi phạm chữ "Liêm", chữ "Chính" trong nền công vụ.

Phương pháp đánh giá (Assessment methods)

• Đánh giá quá trình: Tự luận ngắn, thảo luận nhóm về các cặp phạm trù đạo đức học; phân tích nguồn gốc giai cấp của các chuẩn mực ứng xử xã hội.
• Đánh giá tổng kết: Đề thi tự luận hoặc tiểu luận chuyên đề yêu cầu liên hệ giải pháp giáo dục đạo đức cho học sinh, sinh viên trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

Hướng dẫn tự học (Self-study guidelines)

Người học cần thiết lập lộ trình tự học theo các bước:

1. Đọc nắm vững định nghĩa khái niệm, đối tượng, chức năng tại Chương 1 và 2.
2. Lập bảng so sánh đặc trưng 5 kiểu đạo đức lịch sử trong Chương 3.
3. Tra cứu, đối chiếu hệ thống phạm trù và phẩm chất đạo đức Hồ Chí Minh với thực tiễn ứng xử cá nhân.
4. Đọc mở rộng các tài liệu tham khảo chuyên khảo trong danh mục cuối sách.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Giáo trình tích hợp nhiều nội dung phản ánh yêu cầu lý luận và thực tiễn của Việt Nam trong thời kỳ Đổi mới:

• Tích hợp các văn kiện Đảng Cộng sản Việt Nam: Cập nhật định hướng từ Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên CNXH (1989), Văn kiện Hội nghị Trung ương 5 khóa VIII (1998), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII, IX, X (1996, 2001, 2006) về xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.
• Lý giải vấn đề đạo đức trong kinh tế thị trường định hướng XHCN: Phân tích quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội; giải quyết bài toán chống tham ô, lãng phí, quan liêu, chủ nghĩa cá nhân vị kỷ; làm rõ cơ chế biến đổi thang giá trị đạo đức của cán bộ quản lý và tầng lớp thanh niên.
• Tiếp cận các phân ngành đạo đức học ứng dụng: Giáo trình kết nối với các công trình nghiên cứu về Đạo đức kinh doanh (Henderson; Mai Ngọc Cường; Đỗ Đức Hùng), Đạo đức trong nền công vụ (Tô Tử Hạ, Trần Anh Thảo, Nguyễn Thị Kim Thảo), và Đạo đức môi trường / Sinh thái học sâu (Environmental Ethics - State University of New York; Aldo Leopold; Devall).

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Nhóm đối tượng	Phạm vi và mục đích sử dụng	Điều kiện tiên quyết (Prerequisites)
Sinh viên đại học khối Sư phạm	Học phần bắt buộc hoặc tự chọn trong khối kiến thức giáo dục chuyên nghiệp; chuẩn bị năng lực sư phạm và đạo đức nhà giáo.	Triết học Mác - Lênin, Tâm lý học đại cương, Giáo dục học đại cương.
Sinh viên ngành Triết học, KHXH&NV	Giáo trình chính khóa phục vụ học tập chuyên ngành Triết học, Giáo dục Chính trị, Xã hội học, Văn hóa học.	Lịch sử Triết học, Chủ nghĩa xã hội khoa học.
Giảng viên đại học, cao đẳng	Tài liệu khung chuẩn để biên soạn đề cương bài giảng, thiết kế chuyên đề thảo luận và xây dựng ngân hàng câu hỏi đánh giá.	Bằng cử nhân/thạc sĩ chuyên ngành Triết học, Lý luận Chính trị.
Học viên sau đại học & Nghiên cứu viên	Tài liệu tham khảo hệ thống hóa cơ sở lý thuyết để thực hiện các đề tài luận văn, luận án về xây dựng nhân cách, thang giá trị đạo đức.	Đã hoàn thành chương trình lý luận chính trị trình độ đại học.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng nào?

Giáo trình được thiết kế chuẩn mực cho sinh viên đại học khối Sư phạm, cử nhân các ngành Khoa học Xã hội và Nhân văn, đồng thời là tài liệu tra cứu chuyên môn cho giảng viên giảng dạy bộ môn Lý luận Chính trị, Triết học.

2. Cần chuẩn bị những kiến thức nền tảng nào trước khi học?

Người học cần nắm chắc các nguyên lý cơ bản của Triết học Mác - Lênin (chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử), kiến thức nền tảng về Lịch sử thế giới và Lịch sử tư tưởng triết học.

3. Điểm khác biệt của tài liệu so với các sách luân lý học thông thường là gì?

Tài liệu khảo sát đạo đức dưới góc độ khoa học triết học Mác - Lênin, cấu trúc hóa đạo đức thành một hệ thống biện chứng gồm 3 thành tố: ý thức đạo đức, quan hệ đạo đức và thực tiễn đạo đức, đồng thời phân tích sâu sắc tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh gắn liền với điều kiện thực tiễn kinh tế - xã hội Việt Nam.

4. Phương pháp nào giúp tự học giáo trình hiệu quả?

Người học nên kết hợp đọc tuần tự giáo trình với việc vẽ sơ đồ tư duy cho từng chương, phân tích các cặp phạm trù đối lập (Thiện - Ác, Nghĩa vụ - Lợi ích) và liên hệ trực tiếp với các chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp thực tế.

5. Giáo trình có danh mục tài liệu bổ trợ kèm theo không?

Cuối sách có danh mục hơn 50 tài liệu tham khảo bao gồm các văn kiện chính thống của Đảng, các tác phẩm kinh điển của C. Mác, Ph. Ăngghen, V.I. Lênin, Hồ Chí Minh cùng nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu trong nước và quốc tế về đạo đức kinh doanh, đạo đức môi trường và xã hội học.

---

Kết luận

Giáo trình Đạo đức học của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội xác lập hệ thống tri thức lý luận hoàn chỉnh về bộ môn khoa học nghiên cứu cái Thiện. Tài liệu cung cấp lộ trình học tập khoa học từ việc định hình bản chất, nguồn gốc hình thái ý thức xã hội, phân tích các thời kỳ phát triển lịch sử, đến việc xác lập các nguyên tắc đạo đức mới và phương pháp giáo dục nhân cách.

Để mở rộng và đào sâu nội dung môn học, người học có thể nghiên cứu bổ trợ các công trình được trích dẫn trong giáo trình như các tác phẩm trong Hồ Chí Minh Toàn tập, các chuyên khảo của Trần Văn Giàu (Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam), Nguyễn Trọng Chuẩn (Những vấn đề đạo đức trong điều kiện kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay) cùng các ấn phẩm về đạo đức học sinh thái và kinh doanh quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Trêng §¹i häc s ph¹m hµ néi Ts. trÇn §¨ng Sinh - ThS. NguyÔn ThÞ Thä (§ång chñ biªn) Gi¸o tr×nh ®¹o ®øc häc Hµ Néi. 2008 1 Chñ biªn TS.

TrÇn §¨ng Sinh ThS. NguyÔn ThÞ Thä TËp thÓ t¸c gi¶ PGS.TS NguyÔn ThÕ KiÖt PGS.TS NguyÔn V¨n Phóc TS TrÇn §¨ng Sinh ThS. NguyÔn ThÞ TuÊt ThS. NguyÔn ThÞ Thä ThS.

NguyÔn ThÞ V©n 2 Môc lôc Trang Lêi nhµ xuÊt b¶n Lêi nãi ®Çu Ch¬ng 1: §èi tîng, nhiÖm vô cña ®¹o ®øc häc Ch¬ng 2: Nguån gèc, b¶n chÊt vµ chøc n¨ng cña ®¹o ®øc häc Ch¬ng 3: C¸c kiÓu ®¹o ®øc trong lÞch sö, quan hÖ gi÷a ®¹o ®øc víi c¸c h×nh th¸i ý thøc x· héi kh¸c Ch¬ng 4: Mét sè ph¹m trï c¬ b¶n cña ®¹o ®øc häc Ch¬ng 5: Nh÷ng nguyªn t¾c cña ®¹o ®øc míi Ch¬ng 6: Mét sè vÊn ®Ò ®¹o ®øc trong ®iÒu kiÖn hiÖn ®¹i ho¸ x· héi Ch¬ng 7: Gi¸o dôc ®¹o ®øc 3 Ch¬ng 1 §èi tîng, nhiÖm vô cña ®¹o ®øc häc 1. §¹o ®øc vµ cÊu tróc cña ®¹o ®øc 1. Kh¸i niÖm ®¹o ®øc Víi t c¸ch lµ mét bé phËn cña tri thøc triÕt häc, nh÷ng t tëng ®¹o ®øc ®· ®îc xuÊt hiÖn h¬n 26 thÕ kû tríc ®©y trong triÕt häc Trung Quèc, Ên §é vµ Hy L¹p cæ ®¹i. Danh tõ ®¹o ®øc b¾t nguån tõ tiÕng Latinh lµ mos (moris) – lÒ thãi (moralis nghÜa lµ cã liªn quan víi lÒ thãi, ®¹o nghÜa).

Cßn “lu©n lý” ®îc xem nh ®ång nghÜa víi “®¹o ®øc” cã gèc tõ tiÕng Hy L¹p lµ ethicos – lÒ thãi, tËp tôc. Khi nãi ®Õn ®¹o ®øc, tøc lµ nãi ®Õn nh÷ng lÒ thãi vµ tËp tôc biÓu hiÖn mèi quan hÖ nhÊt ®Þnh gi÷a ngêi víi ngêi trong giao tiÕp víi nhau hµng ngµy. Sau nµy ngêi ta thêng ph©n biÖt hai kh¸i niÖm: moral lµ ®¹o ®øc cßn ethicos lµ ®¹o ®øc häc. ë ph¬ng §«ng, c¸c häc thuyÕt vÒ ®¹o ®øc cña ngêi Trung Quèc cæ ®¹i xuÊt hiÖn sím, trong ®ã nh÷ng quan niÖm vÒ ®¹o vµ ®øc cña hä ®îc biÓu hiÖn kh¸ râ nÐt.

§¹o ®øc lµ mét trong nh÷ng ph¹m trï quan träng nhÊt cña triÕt häc Trung Quèc cæ ®¹i. §¹o cã nghÜa lµ con ®êng, ®êng ®i, vÒ sau kh¸i niÖm nµy ®îc vËn dông trong triÕt häc ®Ó chØ 4 con ®êng cña tù nhiªn. §¹o cßn cã nghÜa lµ ®êng sèng cña con ngêi trong x· héi. Kh¸i niÖm ®øc lÇn ®Çu tiªn xuÊt hiÖn trong Kim v¨n ®êi nhµ Chu vµ tõ ®ã trë ®i nã ®îc ngêi Trung Quèc cæ ®¹i sö dông nhiÒu.

§øc dïng ®Ó nãi ®Õn nh©n ®øc, ®øc tÝnh vµ nh×n chung ®øc tÝnh lµ biÓu hiÖn cña ®¹o, lµ ®¹o nghÜa, lµ nguyªn t¾c, lu©n lý. Nh vËy, cã thÓ nãi ®¹o ®øc theo quan niÖm cña ngêi Trung Quèc cæ ®¹i chÝnh lµ nh÷ng yªu cÇu, nh÷ng nguyªn t¾c do cuéc sèng ®Æt ra mµ mçi ngêi ph¶i tu©n theo. ë ph¬ng T©y, vÊn ®Ò ®¹o ®øc tõ l©u ®· thu hót sù quan t©m cña nhiÒu nhµ t tëng. Cho ®Õn nay, ngêi ta vÉn coi X«cr¸t (469 – 399 tr.CN) lµ ngêi ®Çu tiªn ®Æt nÒn mãng cho khoa häc ®¹o ®øc häc.CN) ®· viÕt bé s¸ch §¹o ®øc häc víi 10 cuèn, trong ®ã «ng ®Æc biÖt quan t©m ®Õn phÈm h¹nh con ngêi.

Néi dung cña phÈm h¹nh chÝnh lµ chç biÕt ®Þnh híng ®óng, biÕt lµm viÖc thiÖn. ¤ng nãi: chóng ta bµn vÒ ®¹o ®øc kh«ng ph¶i ®Ó biÕt ®øc h¹nh lµ g× mµ lµ ®Ó trë thµnh con ngêi cã ®øc h¹nh. Trong lÞch sö ®¹o ®øc häc, £piquya (341 – 271 tr.CN) lµ ngêi ®Çu tiªn ®a ph¹m trï LÏ sèng vµo ®¹o ®øc häc vµ lµ mét trong nh÷ng ngêi cã c«ng luËn gi¶i vÒ sù tù do cña con ngêi. Ngµy nay, ®¹o ®øc ®îc ®Þnh nghÜa nh sau: §¹o ®øc lµ mét h×nh th¸i ý thøc x· héi, lµ tËp hîp nh÷ng nguyªn t¾c, qui t¾c, chuÈn mùc x· héi nh»m ®iÒu chØnh vµ ®¸nh gi¸ c¸ch øng xö cña 5 con ngêi trong quan hÖ víi nhau vµ quan hÖ víi x· héi, chóng ® îc thùc hiÖn bëi niÒm tin c¸ nh©n, bëi truyÒn thèng vµ søc m¹nh cña d luËn x· héi.

Trong ®Þnh nghÜa nµy cã mÊy ®iÓm cÇn chó ý sau: - §¹o ®øc víi t c¸ch lµ h×nh th¸i ý thøc x· héi ph¶n ¸nh tån t¹i x· héi, ph¶n ¸nh hiÖn thùc ®êi sèng ®¹o ®øc x· héi. §¹o ®øc còng nh c¸c quan ®iÓm triÕt häc, chÝnh trÞ, nghÖ thuËt, t«n gi¸o ®Òu mang tÝnh chÊt cña kiÕn tróc thîng tÇng. ChÕ ®é kinh tÕ – x· héi lµ nguån gèc cña quan ®iÓm vÒ ®¹o ®øc con ng êi. C¸c quan ®iÓm nµy thay ®æi cña ®iÒu kiÖn kinh tÕ – x· héi.

VÝ dô: thÝch øng víi chÕ ®é phong kiÕn, dùa trªn c¬ së bãc lét nh÷ng ng êi n«ng n« bÞ cét chÆt vµo ruéng ®Êt lµ ®¹o ®øc x· héi n«ng n«. ThÝch øng víi chÕ ®é t b¶n dùa trªn c¬ së bãc lét ngêi c«ng nh©n lµm thuª lµ ®¹o ®øc t s¶n. ChÕ ®é XHCN t¹o ra mét nÒn ®¹o ®øc biÓu hiÖn mèi quan hÖ hîp t¸c trªn t×nh ®ång chÝ vµ quan hÖ tîng trî lÉn nhau cña nh÷ng ngêi lao ®éng ®· ®îc gi¶i phãng khái ¸ch bãc lét. Nh vËy, sù ph¸t sinh vµ ph¸t triÓn cña ®¹o ®øc, xÐt ®Õn cïng lµ mét qu¸ tr×nh do sù ph¸t triÓn cña ph¬ng thøc s¶n xuÊt quyÕt ®Þnh.

- §¹o ®øc lµ mét ph¬ng thøc ®iÒu chØnh hµnh vi cña con ngêi. Loµi ngêi ®· s¸ng t¹o ra nhiÒu ph¬ng thøc ®iÒu chØnh hµnh vi: phong tôc, tËp qu¸n, t«n gi¸o, ph¸p luËt, ®¹o ®øc… §èi víi ®¹o ®øc, sù ®¸nh gi¸ hµnh vi con ngêi theo khu«n phÐp chuÈn mùc vµ quy t¾c ®¹o ®øc biÓu hiÖn thµnh nh÷ng kh¸i niÖm vÒ thiÖn vµ ¸c, vinh vµ nhôc, chÝnh nghÜa vµ phi nghÜa. Vµ trong x· héi cã giai cÊp th× bao giê ®¹o ®øc còng biÓu hiÖn lîi Ých cña mét giai cÊp nhÊt ®Þnh. Nh÷ng khu«n phÐp 6 (chuÈn mùc) vµ qui t¾c ®¹o ®øc lµ yªu cÇu cña c¶ x· héi hoÆc cña mét giai cÊp nhÊt ®Þnh ®Ò ra cho hµnh vi cña mçi c¸ nh©n.

Bao gåm hµnh vi cña c¸ nh©n ®èi víi x· héi (Tæ quèc, nhµ níc, giai cÊp m×nh vµ giai cÊp ®èi ®Þch…) vµ ®èi víi ngêi kh¸c. Nh÷ng chuÈn mùc vµ qui t¾c ®¹o ®øc nhÊt ®Þnh ®îc c«ng luËn cña x· héi, hay cña mét giai cÊp, d©n téc thõa nhËn. Hµnh vi c¸ nh©n tu©n thñ nh÷ng ng¨n cÊm, nh÷ng khuyÕn khÝch, nh÷ng chuÈn mùc cho phï hîp víi nh÷ng ®ßi hái cña x· héi… Do vËy sù ®iÒu chØnh ®¹o ®øc mang tÝnh tù nguyÖn, vµ xÐt vÒ b¶n chÊt, ®¹o ®øc lµ sù tù do lùa chän cña con ngêi. - §¹o ®øc lµ mét hÖ thèng c¸c gi¸ trÞ, c¸c hiÖn tîng ®¹o ®øc thêng biÓu hiÖn díi h×nh thøc kh¼ng ®Þnh, hoÆc phñ nhËn lîi Ých chÝnh ®¸ng hoÆc kh«ng chÝnh ®¸ng nµo ®ã.

NghÜa lµ nã bµy tá sù t¸n thµnh hay ph¶n ®èi tríc th¸i ®é hoÆc hµnh vi øng xö cña c¸c c¸ nh©n, gi÷a c¸ nh©n víi céng ®ång trong mét x· héi nhÊt ®Þnh. V× vËy, ®¹o ®øc lµ mét néi dung hîp thµnh hÖ thèng gi¸ trÞ x· héi. Sù h×nh thµnh, ph¸t triÓn vµ hoµn thiÖn hÖ thèng gi¸ trÞ ®¹o ®øc kh«ng t¸ch rêi sù ph¸t triÓn vµ hoµn thiÖn cña ý thøc ®¹o ®øc vµ sù ®iÒu chØnh ®¹o ®øc. Kh¸i niÖm ®¹o ®øc häc §¹o ®øc häc lµ m«n khoa häc nghiªn cøu vÒ ®¹o ®øc, vÒ nh÷ng quy luËt ph¸t sinh, ph¸t triÓn, tån t¹i cña ®êi sèng ®¹o ®øc con ngêi vµ x· héi.

Nã x¸c lËp nªn hÖ thèng nh÷ng kh¸i niÖm, ph¹m trï, nh÷ng chuÈn mùc ®¹o ®øc c¬ b¶n, lµm c¬ së cho ý thøc ®¹o ®øc vµ hµnh vi ®¹o ®øc cña con ngêi 7 §¹o ®øc häc lµ khoa häc t¹o thµnh bé ba khoa häc nghiªn cøu c¸i ch©n, c¸i thiÖn vµ c¸i mü. NÕu l«gic häc nghiªn cøu nhËn thøc ®óng vµ sai; mü häc nghiªn cøu c¸i thÈm mü; th× ®¹o ®øc häc nghiªn cøu c¸i thiÖn vµ c¸i ¸c. §¹o ®øc häc lµ mét khoa häc ®· xuÊt hiÖn tõ thêi cæ ®¹i. NhiÖm vô cña ®¹o ®øc häc lµ x©y dùng c¸c lý thuyÕt vÒ ®¹o ®øc.

Trong lÞch sö ph¸t triÓn cña c¸c khoa häc, do c¸c c¸ch thøc quan niÖm vÒ ®¹o ®øc nh thÕ nµo th× cã c¸c lý thuyÕt vÒ ®¹o ®øc nh vËy. Nh÷ng nhµ triÕt häc duy t©m kh¸ch quan tõ Plat«n ®Õn Hªghen nghiªn cøu ®¹o ®øc g¾n liÒn ý niÖm víi gia ®×nh, nhµ níc, c«ng d©n; g¾n ®¹o ®øc víi ph¸p luËt, víi trËt tù thiªn ®Þnh cña c¸c tÇng líp x· héi. §¹o ®øc häc cña c¸c nhµ thÇn häc ®· g¾n chÆt ®¹o ®øc víi ý niÖm vÒ chóa. Nh÷ng nhµ triÕt häc duy t©m chñ quan coi nh÷ng mÖnh lÖnh tuyÖt ®èi, ý chÝ tù do, linh hån bÊt diÖt lµ ®èi t îng nghiªn cøu cña ®¹o ®øc häc.

§¹o ®øc häc cña Cant¬ cè chøng minh sù hoµ gi¶i gi÷a khoa häc vµ t«n gi¸o, gi÷a tri thøc vµ tÝn ngìng. Nh÷ng nhµ triÕt häc duy vËt tõ cæ ®¹i ®Õn Phoi¬b¾c coi lÜnh vùc nghiªn cøu cña ®¹o ®øc häc lµ c¸c quan hÖ cña con ngêi víi con ng- êi trong c¸ch øng xö x· héi. §ã lµ c¸c quan hÖ vÒ gia ®×nh, lµng xãm, vua t«i, cha con, b¹n bÌ, t×nh yªu, h«n nh©n, h¹nh phóc. §¹o ®øc häc cña Phoi¬b¾c nghiªn cøu t×nh yªu vÜnh cöu, coi nã nh mét t«n gi¸o, tuy vËy, kh«ng cã tÝnh giai cÊp, tÝnh d©n téc, tÝnh thêi ®¹i.

8 §¹o ®øc g¾n víi c¸c ph¬ng thøc s¶n xuÊt, khi ph¬ng thøc s¶n xuÊt thay ®æi th× c¸c quan niÖm vÒ ®¹o ®øc còng nhanh hay chËm thay ®æi theo sù ph¸t triÓn cña x· héi loµi ngêi, tõ c¸c ph¬ng thøc s¶n xuÊt ®· t¹o nªn nhiÒu kiÓu ®¹o ®øc kh¸c nhau; ®¹o ®øc trong chÕ ®é céng s¶n nguyªn thuû, ®¹o ®øc trong x· héi chiÕm h÷u n« lÖ, ®¹o ®øc trong x· héi phong kiÕn, ®¹o ®øc trong x· héi t b¶n chñ nghÜa, ®¹o ®øc trong x· héi x· héi chñ nghÜa. Tãm l¹i, ®¹o ®øc lµ mét hiÖn tîng x· héi, v× vËy, ®¹o ®øc häc lµ mét khoa häc x· héi. Nã ph¶n ¸nh nh÷ng quan hÖ x· héi hiÖn thùc tõ b¶n th©n cuéc sèng con ng êi. Trong cuéc sèng, con ngêi ph¶i ý thøc ®îc ý nghÜa ho¹t ®éng cña m×nh, cÇn biÕt ®îc nh÷ng ®iÒu ®·, ®ang vµ sÏ ph¶i lµm.

§¹o ®øc thuéc ý thøc x· héi, lµ tr×nh ®é ph¸t triÓn cao cña c¸c t t- ëng ®¹o ®øc, lµ mét bé phËn cña thÕ giíi quan con ng êi. Cßn ®¹o ®øc häc lµ mét khoa häc triÕt häc, lµ triÕt häc cña ®êi sèng thùc tiÔn. Gi÷a ®¹o ®øc vµ ®¹o ®øc häc cã sù kh¸c biÖt nhau. §¹o ®øc lµ tån t¹i x· héi ®îc ý thøc, nh÷ng gi¸ trÞ kh¸ch quan cña ®êi sèng ®¹o ®øc con ngêi, tr¶i qua c¸c thêi kú lÞch sö vµ cuéc sèng hiÖn thùc, nã ®îc ph¶n ¸nh thµnh ý thøc ®¹o ®øc.