Giáo trình Cấp cứu ban đầu dùng trong trường THCN - Sở GD&ĐT Hà Nội

Giáo trình cấp cứu ban đầu cho trường trung học chuyên nghiệp cung cấp kiến thức và kỹ năng cần thiết để xử lý tình huống khẩn cấp.

• Trường học: Trường Trung Học Chuyên Nghiệp
• Chuyên ngành: Cấp Cứu Ban Đầu
• Đề tài: Giáo Trình Cấp Cứu Ban Đầu Dùng Trong Các Trường Trung Học Chuyên Nghiệp
• Loại tài liệu: Giáo Trình

Mục lục chi tiết

• Lời giới thiệu
• Lời nói đầu
• Mục tiêu môn học
• Hướng dẫn thực hiện môn học
• 1. Bài 1: CẤP CỨU NGƯỜI BỊ NGỪNG HÔ HẤP, NGỪNG TUẦN HOÀN
• 1.1. Cấp cứu người bị ngừng hô hấp (thổi ngạt)
• 1.1.1. Mục đích
• 1.1.2. Nguyên nhân
• 1.1.3. Các dấu hiệu và triệu chứng của ngừng hô hấp
• 1.1.4. Phương châm
• 1.1.5. Dụng cụ
• 1.1.6. Kỹ thuật kiểm tra hơi thở
• 1.1.7. Khai thông đường thở
• 1.1.8. Hỗ trợ hô hấp
• 1.1.8.1. Thổi ngạt miệng - miệng
• 1.1.8.2. Thổi ngạt miệng - mũi
• 1.1.8.3. Hỗ trợ hô hấp bằng bóng ambu
• 1.2. Cấp cứu người bị ngừng tuần hoàn (ép tim ngoài lồng ngực hay hỗ trợ tuần hoàn)
• 1.2.1. Mục đích
• 1.2.2. Xác định ngừng tim
• 1.2.3. Xử trí
• 1.3. Cấp cứu người ngừng hô hấp, ngừng tuần hoàn (kết hợp giữa ép tim và thổi ngạt)
• 1.3.1. Mục đích
• 1.3.2. Phương pháp chỉ có 1 người cấp cứu
• 1.3.3. Phương pháp có 2 người cùng cấp cứu
• 1.4. Tự lượng giá
• 2. Bài 2: PHÒNG VÀ XỬ TRÍ SỐC
• 2.1. Đại cương
• 2.2. Nguyên nhân
• 2.2.1. Sốc phản vệ
• 2.2.2. Sốc giảm thể tích
• 2.2.3. Nhiều chấn thương phối hợp
• 2.2.4. Sốc nhiễm khuẩn
• 2.3. Triệu chứng
• 2.3.1. Giai đoạn kích thích xảy ra nhanh sau chấn thương
• 2.3.2. Giai đoạn sốc thực sự
• 2.3.3. Chẩn đoán sốc sớm ở tuyến 1
• 2.4. Phòng và xử trí sốc ở tuyến cơ sở
• 2.4.1. Xử trí ngay các loại vết thương để cầm máu, giảm đau
• 2.4.2. Ủ ấm cho nạn nhân
• 2.4.3. Làm thông đường hô hấp
• 2.4.4. Bù dịch khẩn trương
• 2.4.5. Giảm đau cho nạn nhân
• 2.4.6. Theo dõi nước tiểu để đánh giá chức năng thận
• 2.4.7. Kê cao chân người bệnh
• 2.4.8. Theo dõi mạch, huyết áp
• 2.4.9. Xử trí sốc nhiễm khuẩn
• 2.4.10. Xử trí sốc phản vệ

Tóm tắt

I. Khám phá giáo trình cấp cứu ban đầu cho trường THCN

Trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, việc đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao là yếu tố then chốt. Đặc biệt, đối với học sinh các trường trung học chuyên nghiệp (THCN), trang bị kỹ năng thực tiễn, đặc biệt là kỹ năng sống còn như cấp cứu ban đầu, trở nên vô cùng cấp thiết. Giáo trình Cấp cứu ban đầu do Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội chủ trì biên soạn, với sự tham gia của các chuyên gia đầu ngành như CN. Hoàng Thanh Thước, ra đời nhằm đáp ứng nhu cầu này. Đây không chỉ là một tài liệu giảng dạy mà còn là một sáng kiến kinh nghiệm quý báu, hệ thống hóa kiến thức sơ cứu một cách khoa học, phù hợp với đối tượng học sinh ngành Điều dưỡng đa khoa và các ngành kỹ thuật - nghiệp vụ khác. Giáo trình được xây dựng dựa trên chương trình khung của Bộ Giáo dục và Đào tạo, đồng thời cập nhật những kiến thức thực tiễn, đảm bảo tính ứng dụng cao. Tài liệu này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc can thiệp nhanh, tại chỗ và đúng kỹ thuật để cứu sống người bị nạn, giảm thiểu di chứng và hỗ trợ cho các tuyến điều trị chuyên sâu sau này. Việc biên soạn bộ giáo trình này thể hiện sự quan tâm sâu sắc của các cấp quản lý trong việc nâng cao chất lượng đào tạo và phát triển nguồn nhân lực Thủ đô, chuẩn bị cho học sinh những kỹ năng thiết yếu để đối mặt với các tình huống khẩn cấp trong cuộc sống và lao động. Nội dung giáo trình được thiết kế khoa học, bao gồm cả lý thuyết và thực hành, giúp học sinh không chỉ hiểu mà còn thực hiện thành thạo các kỹ thuật cấp cứu cơ bản.

1.1. Tầm quan trọng của đào tạo sơ cứu tại trường nghề

Việc trang bị kiến thức sơ cứu cho học sinh tại các trường trung học chuyên nghiệp mang ý nghĩa chiến lược. Môi trường học tập và lao động tại các trường nghề thường tiềm ẩn nhiều nguy cơ tai nạn, từ tai nạn giao thông, tai nạn lao động đến các sự cố bất ngờ như điện giật, bỏng, hay ngất xỉu. Khi có kiến thức cấp cứu ban đầu, học sinh có thể tự bảo vệ bản thân và hỗ trợ người khác trong những giây phút vàng. Một chương trình đào tạo bài bản giúp hình thành phản xạ đúng, tránh những hành động sai lầm có thể làm tình trạng nạn nhân xấu đi. Hơn nữa, đây là kỹ năng mềm quan trọng, nâng cao giá trị và sự tự tin cho người học khi bước vào thị trường lao động. Nguồn nhân lực không chỉ giỏi chuyên môn mà còn có khả năng xử lý tình huống khẩn cấp luôn được các nhà tuyển dụng đánh giá cao. Sáng kiến kinh nghiệm từ việc biên soạn giáo trình này cho thấy việc chuẩn hóa nội dung đào tạo là cần thiết để đảm bảo mọi học sinh đều được tiếp cận nguồn kiến thức chính xác và thống nhất.

1.2. Mục tiêu cốt lõi của môn học cấp cứu ban đầu

Môn học được xây dựng với bốn mục tiêu rõ ràng. Thứ nhất, học sinh phải trình bày được các nguyên tắc xử trí cấp cứu ban đầu, tạo nền tảng lý thuyết vững chắc. Thứ hai, học sinh cần có khả năng phát hiện, xử trí ban đầu và quyết định chuyển tuyến trên kịp thời, an toàn cho các trường hợp khẩn cấp. Mục tiêu này nhấn mạnh vào khả năng ra quyết định nhanh và chính xác. Thứ ba, học sinh phải thực hiện đúng các thao tác kỹ thuật cấp cứu ban đầu như ép tim, thổi ngạt, cầm máu, bất động xương gãy. Đây là phần thực hành cốt lõi, chiếm 50% thời lượng môn học (12/24 tiết). Cuối cùng, môn học rèn luyện tác phong khẩn trương, cẩn thận và chính xác – những phẩm chất không thể thiếu của một người làm công tác y tế hay bất kỳ ngành nghề nào đòi hỏi sự tập trung cao độ. Những mục tiêu này đảm bảo sau khi hoàn thành khóa học, học sinh không chỉ có kiến thức mà còn có kỹ năng và thái độ chuyên nghiệp để xử lý hiệu quả các tình huống cấp cứu.

II. Thách thức khi thiếu giáo trình cấp cứu ban đầu chuẩn

Việc giảng dạy và học tập kỹ năng sơ cứu tại nhiều cơ sở đào tạo, đặc biệt là các trường trung học chuyên nghiệp, đối mặt với không ít thách thức khi thiếu một giáo trình cấp cứu ban đầu được chuẩn hóa. Sự thiếu hụt tài liệu khoa học, hệ thống dẫn đến tình trạng kiến thức được truyền đạt một cách chắp vá, thiếu cập nhật và đôi khi không chính xác. Giáo viên và học sinh phải phụ thuộc vào các nguồn thông tin trôi nổi, không được kiểm chứng, làm tăng nguy cơ áp dụng sai kỹ thuật trong thực tế. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự không thống nhất về phương pháp. Mỗi nơi dạy một kiểu có thể gây ra những sai lầm nghiêm trọng khi xử lý tình huống khẩn cấp, chẳng hạn như sai vị trí ép tim, sai tỷ lệ thổi ngạt, hoặc xử lý vết thương không đúng cách dẫn đến nhiễm trùng. Thêm vào đó, việc thiếu giáo trình gây khó khăn cho công tác kiểm tra, đánh giá. Không có một khung tham chiếu chung, việc đánh giá năng lực của học sinh trở nên chủ quan và không phản ánh đúng khả năng thực hành. Sáng kiến kinh nghiệm biên soạn bộ giáo trình này chính là giải pháp để khắc phục những tồn tại đó, tạo ra một tiêu chuẩn chung, đảm bảo chất lượng đào tạo đồng đều và hiệu quả trên diện rộng, giúp học sinh tự tin áp dụng kiến thức vào thực tiễn.

2.1. Nguy cơ từ việc xử trí sai các kỹ thuật cấp cứu

Việc áp dụng sai các kỹ thuật cấp cứu có thể gây ra những hậu quả khôn lường, thậm chí nguy hiểm hơn cả việc không làm gì. Ví dụ, trong trường hợp ngừng tuần hoàn, việc ép tim sai vị trí có thể làm gãy xương sườn, tổn thương các cơ quan nội tạng như gan, phổi. Khi sơ cứu gãy xương, nếu không biết cách bất động đúng, việc di chuyển nạn nhân có thể khiến đầu xương gãy sắc nhọn làm đứt mạch máu hoặc dây thần kinh, biến một ca gãy kín thành gãy hở phức tạp. Đối với các vết thương có dị vật, việc cố gắng rút dị vật ra một cách mù quáng có thể gây chảy máu ồ ạt không kiểm soát được. Tương tự, việc xử lý bỏng bằng các phương pháp dân gian không có cơ sở khoa học có thể gây nhiễm trùng nặng, để lại sẹo vĩnh viễn. Những rủi ro này nhấn mạnh sự cần thiết của một chương trình đào tạo dựa trên tài liệu chuẩn xác, nơi mọi kỹ thuật đều được hướng dẫn chi tiết, rõ ràng và dựa trên bằng chứng y học.

2.2. Vai trò của tài liệu học tập hệ thống và khoa học

Một tài liệu học tập hệ thống và khoa học như Giáo trình Cấp cứu ban đầu đóng vai trò xương sống cho toàn bộ quá trình đào tạo. Nó cung cấp một lộ trình học tập rõ ràng, từ các nguyên tắc cơ bản đến các kỹ thuật phức tạp. Nội dung được trình bày logic, mỗi bài học đều có mục tiêu, nội dung chính và phần tự lượng giá giúp học sinh tự kiểm tra kiến thức. Theo tài liệu gốc, cấu trúc này tạo ra “tiền đề sư phạm để giáo viên và học sinh có thể áp dụng các phương pháp dạy - học hiệu quả”. Tài liệu khoa học đảm bảo rằng các kiến thức và kỹ thuật được giảng dạy là cập nhật và đã được kiểm chứng. Điều này giúp loại bỏ những thông tin sai lệch, mang lại sự tự tin cho cả người dạy và người học. Hơn nữa, một giáo trình chuẩn tạo điều kiện cho việc học tập tích cực, cho phép học sinh xem trước bài, chuẩn bị câu hỏi và tham gia thảo luận sâu hơn trong giờ học, thay vì chỉ tiếp thu một cách thụ động.

III. Hướng dẫn kỹ thuật cấp cứu ngừng tuần hoàn hô hấp

Một trong những nội dung trọng tâm của giáo trình cấp cứu ban đầu là xử trí tình trạng ngừng hô hấp và ngừng tuần hoàn, những tình huống khẩn cấp đe dọa trực tiếp đến tính mạng. Giáo trình cung cấp một quy trình chi tiết, nhấn mạnh phương châm “can thiệp nhanh, tại chỗ, cấp cứu liên tục”. Não bộ sẽ bị tổn thương không thể phục hồi nếu thiếu oxy quá 5 phút, do đó mọi thao tác phải được thực hiện khẩn trương và chính xác. Các bước xử trí bắt đầu bằng việc xác định tình trạng của nạn nhân: kiểm tra phản ứng, quan sát lồng ngực, nghe hơi thở và bắt mạch cảnh trong vòng 5 giây. Ngay khi xác định nạn nhân ngừng thở hoặc ngừng tim, người cấp cứu phải tiến hành khai thông đường thở bằng cách đặt nạn nhân nằm ngửa, đầu ngửa cổ ưỡn tối đa và lấy dị vật nếu có. Sau đó, áp dụng các kỹ thuật cấp cứu chuyên biệt như thổi ngạt và ép tim ngoài lồng ngực. Giáo trình hướng dẫn cụ thể từng động tác, từ cách đặt tay, lực ấn, tần số cho đến tỷ lệ phối hợp giữa ép tim và thổi ngạt, đảm bảo học sinh có thể thực hành một cách hiệu quả nhất để duy trì sự sống cho nạn nhân trong thời gian chờ đợi y tế chuyên nghiệp.

3.1. Kỹ thuật thổi ngạt Cung cấp dưỡng khí kịp thời

Thổi ngạt là phương pháp cung cấp dưỡng khí cho nạn nhân bị ngừng hô hấp. Mục đích là đưa không khí từ phổi người cấp cứu vào phổi nạn nhân. Kỹ thuật được mô tả chi tiết: người cấp cứu hít một hơi thật sâu, áp miệng mình vào miệng nạn nhân (phương pháp miệng-miệng) hoặc mũi (phương pháp miệng-mũi), đồng thời bịt mũi nạn nhân lại và thổi mạnh. Dấu hiệu hiệu quả là lồng ngực nạn nhân phồng lên. Giáo trình chỉ rõ, ban đầu cần thổi 5 lần liên tiếp. Sau đó, nếu nạn nhân chưa tự thở, tiếp tục thổi với tần số 10-12 lần/phút đối với người lớn và 20-30 lần/phút đối với trẻ em. Việc khai thông đường thở trước khi thổi ngạt là bước bắt buộc để đảm bảo luồng khí không bị cản trở. Trong trường hợp nghi ngờ có dị vật đường thở, tài liệu cũng đề cập đến việc áp dụng thủ thuật Heimlich.

3.2. Quy trình ép tim ngoài lồng ngực đúng chuẩn y khoa

Khi nạn nhân bị ngừng tuần hoàn, kỹ thuật ép tim ngoài lồng ngực là biện pháp sống còn để kích thích tim đập lại và duy trì lưu thông máu. Giáo trình hướng dẫn xác định vị trí ép tim chính xác: nửa dưới xương ức. Người cấp cứu quỳ bên cạnh nạn nhân, đặt gốc một bàn tay lên vị trí đã xác định, tay kia đặt chồng lên. Dùng lực của toàn thân ấn thẳng xuống sao cho xương ức lún sâu 4-5 cm đối với người lớn. Tần số ép tim được quy định là 80-100 lần/phút. Một nguyên tắc quan trọng được nhấn mạnh là “không nhấc gốc bàn tay khỏi xương ức sau khi ấn” để đảm bảo việc ép tim liên tục và hiệu quả. Đối với trẻ em và trẻ sơ sinh, lực ấn và vị trí đặt tay có sự điều chỉnh phù hợp để tránh gây tổn thương. Việc đặt nạn nhân trên một mặt phẳng cứng là yêu cầu bắt buộc để lực ép được truyền đi hiệu quả nhất.

3.3. Phối hợp ép tim và thổi ngạt để tăng hiệu quả

Trong trường hợp nạn nhân vừa ngừng thở vừa ngừng tim, việc kết hợp đồng bộ giữa ép tim và thổi ngạt là tối quan trọng. Giáo trình Cấp cứu ban đầu đưa ra tỷ lệ phối hợp cụ thể. Đối với phương pháp một người cấp cứu, chu kỳ là 15 lần ép tim sau đó 2 lần thổi ngạt. Đối với phương pháp có hai người cấp cứu, tỷ lệ là 5 lần ép tim và 1 lần thổi ngạt, giúp giảm sự gián đoạn và tăng hiệu quả cấp cứu. Người thứ nhất thực hiện thổi ngạt, người thứ hai thực hiện ép tim, và có thể đổi vị trí cho nhau để tránh mệt mỏi. Các dấu hiệu cho thấy việc cấp cứu có hiệu quả bao gồm: da nạn nhân bớt tím tái, sờ thấy mạch đập mỗi khi ép tim, và có dấu hiệu tự thở trở lại. Việc kiểm tra lại mạch và nhịp thở định kỳ (sau mỗi 5 chu kỳ hoặc vài phút) là cần thiết để đánh giá tình trạng nạn nhân và điều chỉnh phương pháp cấp cứu kịp thời.

IV. Cách xử trí sốc cầm máu và các vết thương phổ biến

Bên cạnh cấp cứu ngừng tuần hoàn, giáo trình cấp cứu ban đầu còn trang bị cho học sinh kiến thức toàn diện về xử lý các tình huống chấn thương thường gặp, bao gồm xử trí sốc, cầm máu garô, và sơ cứu các loại vết thương. Sốc được định nghĩa là tình trạng suy giảm nghiêm trọng tuần hoàn máu, có tỷ lệ tử vong cao. Giáo trình phân loại các nguyên nhân gây sốc như sốc giảm thể tích (mất máu, bỏng nặng), sốc phản vệ, sốc nhiễm khuẩn và hướng dẫn nhận biết các triệu chứng sớm: da tái nhợt, vã mồ hôi, mạch nhanh nhỏ, huyết áp tụt. Nguyên tắc xử trí sốc tại tuyến cơ sở là ưu tiên giải quyết nguyên nhân (cầm máu, giảm đau), ủ ấm, bù dịch (cho uống oresol nếu tỉnh táo), và đặt nạn nhân ở tư thế đầu thấp, chân cao để tăng lượng máu về tim và não. Đối với các vết thương chảy máu, giáo trình phân biệt rõ ba loại: chảy máu mao mạch, tĩnh mạch và động mạch, từ đó đưa ra các biện pháp xử trí phù hợp từ băng ép thông thường đến kỹ thuật garô trong những trường hợp đặc biệt.

4.1. Nguyên tắc nhận biết và phòng chống sốc hiệu quả

Phòng chống sốc là một trong những mục tiêu quan trọng của sơ cứu ban đầu. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu của sốc giúp can thiệp kịp thời. Các triệu chứng ban đầu có thể là lo âu, hốt hoảng, sau đó chuyển sang thờ ơ, mệt mỏi, da lạnh ẩm, nổi vân tím. Giáo trình nhấn mạnh các biện pháp phòng ngừa ngay tại hiện trường: xử lý ngay các vết thương để cầm máu, giảm đau cho nạn nhân bằng cách bất động tốt xương gãy, ủ ấm bằng chăn hoặc áo. Việc cho nạn nhân uống nước chè đường ấm hoặc oresol (nếu không có tổn thương bụng) giúp bù lại lượng dịch đã mất. Đặt nạn nhân nằm đầu thấp, chân kê cao khoảng 20-30 cm là một tư thế quan trọng giúp cải thiện tuần hoàn não. Theo dõi liên tục các dấu hiệu sinh tồn như mạch, huyết áp, nhịp thở (15 phút/lần) là bắt buộc để đánh giá diễn tiến của sốc và hiệu quả của các biện pháp can thiệp.

4.2. Kỹ thuật cầm máu bằng garô Chỉ định và lưu ý

Garô là một kỹ thuật cầm máu khẩn cấp, chỉ được áp dụng trong những trường hợp đặc biệt như đứt động mạch lớn ở chi mà băng ép không hiệu quả, hoặc chi bị dập nát. Giáo trình nêu rõ 6 nguyên tắc bắt buộc khi đặt garô: (1) Chặn trên đường đi của động mạch; (2) Phải có vòng đệm lót, không đặt trực tiếp lên da; (3) Đặt phía trên vết thương; (4) Xử lý vết thương sau khi đặt garô; (5) Ghi phiếu garô rõ ràng, ưu tiên vận chuyển; (6) Nới garô định kỳ (mỗi giờ một lần, nới không quá 1 phút) để tránh hoại tử chi. Phiếu garô là một yêu cầu bắt buộc, ghi rõ thông tin nạn nhân, thời gian đặt, thời gian nới, và phải được treo ở vị trí dễ thấy. Đây là một kỹ thuật cấp cứu có tiềm ẩn rủi ro, do đó việc tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc là điều kiện tiên quyết để cứu sống nạn nhân mà vẫn bảo tồn được chi thể.

4.3. Sơ cứu vết thương ngực và vết thương bụng hở

Vết thương ngực và bụng là những tổn thương đặc biệt nguy hiểm. Với vết thương ngực hở (tràn khí màng phổi), dấu hiệu đặc trưng là khó thở, có tiếng phì phò ở vết thương. Nguyên tắc sơ cứu là phải bịt kín lỗ thủng để ngăn không khí tràn vào khoang màng phổi. Giáo trình hướng dẫn dùng băng dính hoặc một miếng nilon sạch, dán kín ba cạnh và để hở một cạnh tạo thành một cái van một chiều. Nạn nhân cần được đặt ở tư thế nửa nằm nửa ngồi, nghiêng về bên bị thương. Đối với vết thương bụng hở có lòi ruột, nguyên tắc tuyệt đối là “không được đẩy ruột vào trong”. Thay vào đó, cần dùng một bát sạch hoặc gạc lớn tẩm nước muối sinh lý vô khuẩn úp lên trên khối ruột để giữ ẩm và bảo vệ, sau đó băng lại. Nạn nhân không được ăn uống bất cứ thứ gì và cần được vận chuyển đến bệnh viện ngay lập-tức ở tư thế nửa nằm nửa ngồi, co chân.

V. Bí quyết bất động gãy xương và sơ cứu bỏng đúng cách

Chấn thương do gãy xương và bỏng là hai trong số những tai nạn phổ biến nhất, đòi hỏi kỹ năng sơ cứu chính xác để giảm đau và ngăn ngừa các biến chứng nguy hiểm. Giáo trình Cấp cứu ban đầu dành riêng các chương để hướng dẫn chi tiết về bất động gãy xương và sơ cứu bỏng. Đối với gãy xương, mục đích chính của việc bất động là giảm đau, phòng chống sốc, và ngăn ngừa các tổn thương thứ phát do đầu xương gãy di lệch. Giáo trình đưa ra 7 nguyên tắc vàng trong bất động, trong đó quan trọng nhất là nẹp phải đủ dài để cố định được khớp trên và khớp dưới ổ gãy. Đối với bỏng, việc xử trí ban đầu đúng cách có thể quyết định mức độ tổn thương và khả năng hồi phục. Nguyên tắc hàng đầu là phải loại bỏ ngay tác nhân gây bỏng và làm mát vết thương bằng nước sạch trong vòng 15-20 phút. Giáo trình cũng cung cấp các phương pháp đánh giá mức độ bỏng, như phân loại theo độ sâu và tính diện tích bỏng theo quy luật số 9 của Wallace, giúp người sơ cứu có cái nhìn tổng quan về tình trạng của nạn nhân để có hướng xử trí phù hợp.

5.1. Bảy nguyên tắc vàng trong bất động gãy xương

Bất động gãy xương là kỹ thuật cố định chi bị gãy vào nẹp hoặc vào phần cơ thể lành lặn. Bảy nguyên tắc được nêu trong giáo trình bao gồm: (1) Không đặt nẹp trực tiếp lên da mà phải có đệm lót; (2) Bất động theo tư thế cơ năng; (3) Nẹp phải cố định chắc chắn khớp trên và dưới ổ gãy; (4) Với gãy kín, phải kéo chi liên tục theo trục trong khi bất động; (5) Với gãy hở, tuyệt đối không kéo nắn hay ấn đầu xương vào trong; (6) Có thể cố định chi gãy vào chi lành nếu không có nẹp; (7) Thao tác phải nhanh chóng và nhẹ nhàng. Việc tuân thủ các nguyên tắc này giúp giảm thiểu đau đớn cho nạn nhân, hạn chế nguy cơ tổn thương thêm mạch máu, thần kinh, và là bước chuẩn bị quan trọng trước khi vận chuyển nạn nhân đến cơ sở y tế. Giáo trình mô tả cụ thể cách bất động cho từng vị trí như xương cánh tay, cẳng tay, xương đùi, và cột sống.

5.2. Phân loại và xử trí bỏng ban đầu theo độ sâu

Sơ cứu bỏng bắt đầu bằng việc đánh giá tổn thương. Giáo trình hướng dẫn phân loại bỏng thành 4 độ. Bỏng độ I chỉ gây đỏ da. Bỏng độ II gây xuất hiện các nốt phỏng chứa dịch trong. Bỏng độ III tổn thương sâu qua lớp da, có thể thấy lớp mỡ, cơ. Bỏng độ IV là mức độ nặng nhất, tổn thương lan đến cả xương. Việc xử trí ban đầu quan trọng nhất là ngâm rửa vùng bỏng dưới vòi nước mát, sạch trong khoảng 15-20 phút để giảm nhiệt, giảm đau và giảm độ sâu của tổn thương. Tuyệt đối không dùng nước đá hay bôi các chất như kem đánh răng, nước mắm lên vết bỏng vì có thể gây nhiễm trùng. Sau khi làm mát, cần che phủ vết bỏng bằng gạc vô khuẩn hoặc vải sạch để tránh nhiễm khuẩn thứ phát. Đối với bỏng do hóa chất, cần rửa với thật nhiều nước để trung hòa tác nhân gây bỏng trước khi chuyển đi cấp cứu.

VI. Hiệu quả ứng dụng giáo trình cấp cứu ban đầu thực tế

Việc biên soạn và đưa vào sử dụng giáo trình cấp cứu ban đầu trong các trường trung học chuyên nghiệp đã mang lại những hiệu quả rõ rệt, là một sáng kiến kinh nghiệm thành công. Tài liệu này không chỉ là một công cụ giảng dạy mà còn là một chuẩn mực, giúp thống nhất và nâng cao chất lượng đào tạo kỹ năng sơ cứu trên toàn hệ thống. Học sinh sau khi được đào tạo bài bản có đủ tự tin và năng lực để xử lý các tình huống khẩn cấp, từ những sự cố nhỏ trong sinh hoạt hàng ngày đến các tai nạn lao động phức tạp. Thực tế cho thấy, nhiều học sinh đã áp dụng thành công kiến thức đã học để giúp đỡ người thân, bạn bè và cộng đồng, khẳng định giá trị thực tiễn của chương trình. Hơn nữa, việc rèn luyện các kỹ thuật cấp cứu còn giúp hình thành ở người học tinh thần trách nhiệm, sự bình tĩnh và khả năng ra quyết định dưới áp lực cao. Đây là những phẩm chất quý giá, góp phần xây dựng một thế hệ nhân lực tương lai không chỉ vững về chuyên môn mà còn giàu lòng nhân ái và có kỹ năng sống toàn diện, đáp ứng yêu cầu của xã hội hiện đại.

6.1. Nâng cao năng lực xử lý tình huống khẩn cấp

Ứng dụng giáo trình cấp cứu ban đầu đã trực tiếp nâng cao năng lực ứng phó với tình huống khẩn cấp của học sinh. Thay vì hoảng loạn hay hành động theo bản năng, học sinh được trang bị một quy trình xử lý logic: đánh giá hiện trường, nhận định tình trạng nạn nhân, kêu gọi sự giúp đỡ, và tiến hành các bước sơ cứu phù hợp. Việc thực hành thường xuyên trên mô hình và các tình huống giả định giúp các thao tác trở nên thành thục. Nhờ đó, khi đối mặt với tai nạn thật, họ có thể bình tĩnh áp dụng các kỹ năng như cầm máu, cố định xương gãy, hay thực hiện hồi sinh tim phổi một cách chính xác. Năng lực này không chỉ giới hạn trong khuôn viên trường học mà còn lan tỏa ra cộng đồng, góp phần xây dựng một xã hội an toàn hơn, nơi mỗi công dân đều có thể là một người sơ cứu viên hiệu quả.

6.2. Hướng phát triển và hoàn thiện bộ giáo trình

Mặc dù đã đạt được những thành công bước đầu, nhóm tác giả do CN. Hoàng Thanh Thước chủ biên cũng nhận định rằng bộ giáo trình cần được liên tục cập nhật và hoàn thiện. Y học cấp cứu là một lĩnh vực luôn phát triển, với nhiều kỹ thuật và hướng dẫn mới được cập nhật thường xuyên trên thế giới (ví dụ, các thay đổi trong hướng dẫn hồi sức tim phổi của Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ). Do đó, hướng phát triển trong tương lai là tiếp tục nghiên cứu, đối chiếu với các tài liệu quốc tế để cập nhật kiến thức, đảm bảo Giáo trình Cấp cứu ban đầu luôn giữ được tính khoa học và hiện đại. Bên cạnh đó, việc phát triển thêm các tài liệu hỗ trợ như video minh họa, ứng dụng học tập trên di động, và các bộ dụng cụ thực hành mô phỏng sẽ giúp nâng cao hơn nữa hiệu quả giảng dạy và học tập, làm cho môn học trở nên sinh động và dễ tiếp thu hơn đối với học sinh các trường trung học chuyên nghiệp.

Nội dung chính

GIÁO TRÌNH CẤP CỨU BAN ĐẦU (DÙNG TRONG CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CHUYÊN NGHIỆP)

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Cấp cứu ban đầu là tài liệu giảng dạy và học tập chính thức được biên soạn cho đối tượng học sinh, sinh viên chuyên ngành Điều dưỡng đa khoa trong hệ thống các trường Trung học chuyên nghiệp (THCN). Tài liệu được Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội tổ chức biên soạn theo Quyết định số 3620/QĐ-UB ngày 23/9/2003 của Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội, do Nhà xuất bản Hà Nội ấn hành năm 2005. Ban biên soạn cuốn sách gồm CN. Hoàng Thanh Thước (Chủ biên) cùng CN. Nguyễn Thanh Thủy, với sự tham gia đóng góp ý kiến phản biện của ThS. Nguyễn Thị Bích Lưu, TS. Nguyễn Thái Sơn, BS. Hoàng Gia và được Hội đồng nghiệm thu xếp loại xuất sắc.

Về mặt phân phối chương trình, môn học Cấp cứu ban đầu được bố trí giảng dạy vào Học kỳ I của năm thứ hai. Khối lượng môn học gồm 24 tiết (phân bổ cân bằng 12 tiết lý thuyết và 12 tiết thực hành), xếp loại môn kiểm tra với hệ số 1.

Mục tiêu học tập của giáo trình được xác định rõ thông qua 4 yêu cầu:

1. Trình bày được các nguyên tắc xử trí cấp cứu ban đầu.
2. Phát hiện, xử trí ban đầu và chuyển lên tuyến trên kịp thời, an toàn để điều trị các trường hợp cấp cứu.
3. Thực hiện đúng thao tác kỹ thuật cấp cứu ban đầu.
4. Rèn luyện tác phong khẩn trương, cẩn thận và chính xác trong xử lý tình huống y khoa.

Về mặt cấu trúc sư phạm, mỗi bài học trong giáo trình được thiết kế đồng bộ theo 3 phần khép kín: Mục tiêu học tập, Những nội dung chính và Phần tự lượng giá kèm đáp án. Cách tiếp cận này giúp chuẩn hóa quy trình tiếp thu lý thuyết và kiểm tra kỹ năng thực hành theo các chuẩn mực đào tạo y tế cơ sở.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Khung nội dung giáo trình được cấu trúc thành 9 bài học bao quát toàn diện các kỹ thuật sơ cứu tại tuyến y tế cơ sở:

• Bài 1: Tổ chức cấp cứu hàng loạt (1 tiết lý thuyết, 1 tiết thực hành): Nguyên tắc chỉ đạo, điều phối lực lượng và phương tiện khi xảy ra tai nạn quy mô lớn.
• Bài 2: Phân loại và chọn lọc người bị nạn (1 tiết lý thuyết, 1 tiết thực hành): Phương pháp đánh giá nhanh tình trạng thương tổn, phân nhóm ưu tiên cấp cứu và vận chuyển theo thang phân loại y tế.
• Bài 3: Sơ cứu vết thương (1 tiết lý thuyết, 2 tiết thực hành): Xử trí các dạng vết thương hở, vết thương phần mềm, vết thương thấu bụng (ruột chưa lòi hoặc lòi ra ngoài), vết thương ngực (đâm xuyên, tràn khí màng phổi, mảng sườn di động), và vết thương sọ não hở có lòi tổ chức não.
• Bài 4: Phòng và xử trí sốc (2 tiết lý thuyết): Sinh lý bệnh của suy tuần hoàn cấp, phân loại 5 nhóm nguyên nhân gây sốc (phản vệ, giảm thể tích, bỏng nặng, đa chấn thương, nhiễm khuẩn), nhận diện 2 giai đoạn (kích thích, sốc thực sự) và phác đồ xử trí ban đầu.
• Bài 5: Sơ cứu người bị bỏng (2 tiết lý thuyết): Nguyên nhân bỏng (nhiệt khô/ướt, điện, hóa chất axit/bazơ/vôi, bức xạ, vũ khí cháy), 4 độ sâu tổn thương (Độ I đến IV), phương pháp tính diện tích bỏng (luật số 9 Wallace, quy tắc bàn tay 1%, phương pháp con số), diễn tiến 4 giai đoạn bỏng và xử trí chuyên biệt.
• Bài 6: Cầm máu - garô (2 tiết lý thuyết, 2 tiết thực hành): Phân biệt 3 loại xuất huyết (mao mạch, tĩnh mạch, động mạch), 6 nguyên tắc đặt garô cao su, kỹ thuật quấn 4 vòng, ghi phiếu garô đỏ, nới garô định kỳ và phương pháp garô tùy ứng.
• Bài 7: Cấp cứu người bị ngừng hô hấp, ngừng tuần hoàn (2 tiết lý thuyết, 3 tiết thực hành): Nhận diện ngừng thở, ngừng tim trong 5 giây; kỹ thuật khai thông đường thở (nghiệm pháp Heimlich); thổi ngạt miệng-miệng, miệng-mũi, bóp bóng ambu; ép tim ngoài lồng ngực cho người lớn, trẻ em và trẻ sơ sinh; phối hợp ép tim - thổi ngạt theo tỷ lệ 15:2 (1 người) và 5:1 (2 người).
• Bài 8: Sơ cứu gãy xương (1 tiết lý thuyết, 3 tiết thực hành): Chẩn đoán gãy xương kín/hở qua dấu hiệu đặc hiệu (biến dạng chi, cử động bất thường, lạo xạo xương); 7 nguyên tắc bất động; quy trình nẹp cố định xương cánh tay, cẳng tay, xương đùi (3 nẹp, 9 đệm lót, 7 dây), cẳng chân (2 nẹp, 6 đệm lót, 4 dây), xương sườn, xương đòn (băng số 8, nẹp chữ T) và gãy cột sống trên cáng cứng.
• Bài 9: Vận chuyển người bị nạn (12 tiết thực hành tổng hợp tích hợp): Nguyên tắc và tư thế chuyển thương phù hợp từng loại chấn thương lên tuyến điều trị ngoại khoa.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình củng cố hệ thống lý thuyết nền tảng cho điều dưỡng viên:

• Giải phẫu và sinh lý bệnh học: Vị trí các mốc giải phẫu xác định điểm ép tim (nửa dưới xương ức), vị trí bắt động mạch cảnh (bờ trên cơ ức đòn chũm), động mạch bẹn; cơ chế tổn thương não không hồi phục sau 5 phút thiếu oxy; cơ chế mất dịch và rối loạn điện giải trong sốc do bỏng và sốc giảm thể tích.
• Nguyên tắc vô khuẩn và ngoại khoa căn bản: Kỹ thuật sát khuẩn vết thương bằng dung dịch NaCl 0,9%, Betadine, cồn 70°, cồn iốt loãng; chỉ định thời gian khâu vết thương phần mềm sạch (trước 12 giờ); nguyên tắc giữ ẩm và vô khuẩn đối với tạng lòi ra ngoài (sử dụng gạc ẩm nước muối sinh lý và bát vô khuẩn úp lên).
• Dược lý học cấp cứu: Liều lượng và đường dùng Adrenalin trong sốc phản vệ (tiêm dưới da 1/2 - 1 ống 1mg/1ml ở người lớn, 0,01 mg/kg ở trẻ em, lặp lại mỗi 10-15 phút đến khi huyết áp ổn định); các thuốc giảm đau, an thần, giãn phế quản (Aminophyllin pha Glucose 30%) và dung dịch kiềm hóa trong bỏng hóa chất.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật y tế (Technical skills): Thao tác chính xác các kỹ thuật hồi sinh tim phổi (CPR); quấn garô 4 vòng bằng băng cao su; băng ép động mạch cảnh, động mạch bẹn; tạo vành khăn bảo vệ tổ chức não lòi; cố định gãy xương bằng các loại nẹp gỗ, nẹp Kramer, nẹp Thomas.
• Kỹ năng phân tích và đánh giá (Analytical skills): Bắt mạch, kiểm tra hô hấp trong 5 giây; tính diện tích bỏng dựa trên quy luật số 9 Wallace; nhận biết các dấu hiệu sớm của sốc (mạch nhanh nhỏ 120-140 lần/phút, huyết áp hạ <90mmHg, huyết áp kẹt, lượng nước tiểu dưới 30ml/giờ).
• Năng lực xử lý thực tế (Practical competencies): Khả năng ứng biến tại hiện trường thiếu thốn phương tiện (dùng thước kẻ/bút chì và khăn tay làm garô tùy ứng, dùng thanh tre/gỗ làm nẹp); duy trì thao tác khẩn trương, độc lập hoặc phối hợp nhịp nhàng giữa hai người cấp cứu.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Phương pháp sư phạm (Pedagogical approach)

Giáo trình áp dụng mô hình đào tạo kết hợp giữa thuyết trình lý thuyết và phương pháp dạy - học tích cực. Thời lượng môn học được chia đều 50% lý thuyết và 50% thực hành (12 tiết lý thuyết : 12 tiết thực hành), đảm bảo học sinh chuyển hóa kiến thức nguyên lý thành phản xạ kỹ năng thao tác.

Thực hành và bài tập mô phỏng

Phần thực hành được triển khai tại phòng tiền lâm sàng (Skillslab) của nhà trường. Các nội dung được hướng dẫn thông qua hệ thống phương tiện trực quan:

• Băng hình, video clip ghi lại thao tác chuẩn quy trình kỹ thuật.
• Trình chiếu slide phân tích sơ đồ cơ chế chấn thương và sơ cứu.
• Thực hành trực tiếp trên mô hình cấp cứu ngừng tim ngực, mô hình băng bó vết thương và nẹp cố định chi.

Phương pháp đánh giá (Assessment methods)

Quy chế đánh giá kết quả học tập được xác định cụ thể theo cấu trúc:

• Kiểm tra thường xuyên: 2 đầu điểm (tính hệ số 1).
• Kiểm tra định kỳ: 2 đầu điểm (tính hệ số 2).
• Kiểm tra kết thúc môn học: Bài thi thực hành kỹ năng lâm sàng. Việc chấm điểm căn cứ vào bảng kiểm quy trình kỹ thuật (Checklist), chia nhỏ từng bước thao tác để đánh giá độ chính xác, vô khuẩn và thời gian thực hiện của học sinh.

Hướng dẫn tự học (Self-study guidelines)

Mỗi bài học trang bị hệ thống câu hỏi tự lượng giá đa dạng nhằm phục vụ quá trình tự ôn tập:

• Dạng điền khuyết: Yêu cầu nhớ chính xác các thuật ngữ, nguyên tắc và mốc số liệu kỹ thuật.
• Dạng Đúng/Sai: Rèn luyện tư duy phân biệt các chỉ định và chống chỉ định y khoa (ví dụ: không rút dị vật sâu, không ấn ruột lòi vào ổ bụng, không bôi thuốc mỡ lên vết bỏng).
• Dạng trắc nghiệm nhiều lựa chọn (MCQ): Kiểm tra khả năng tổng hợp và ra quyết định xử trí tình huống lâm sàng.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Cơ sở pháp lý và chuẩn hóa chương trình

Tài liệu được biên soạn dựa trên cơ sở chương trình khung do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành, nằm trong Đề án biên soạn chương trình, giáo trình các trường Trung học chuyên nghiệp của Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội. Quy trình biên soạn trải qua các hội đồng phản biện và nghiệm thu chuyên môn nghiêm ngặt, nhận đánh giá xuất sắc từ các chuyên gia đầu ngành thuộc các bệnh viện và cơ sở đào tạo y khoa.

Tính chuẩn hóa và chi tiết trong quy chuẩn kỹ thuật

Giáo trình đưa ra các thông số định lượng cụ thể, hạn chế tối đa tính mơ hồ trong thực hành cấp cứu:

• Ép tim ngoài lồng ngực: Độ lún xương ức đạt 4 - 5 cm ở người lớn, 2,5 - 3,7 cm ở trẻ em, 1,2 - 2,5 cm ở trẻ sơ sinh; tần số ép tương ứng là 80 - 100 lần/phút (người lớn), 100 lần/phút (trẻ em), 100 - 120 lần/phút (trẻ sơ sinh).
• Kỹ thuật garô: Quy định rõ tổng thời gian đặt không quá 6 giờ, nới garô 1 giờ/lần với thời gian nới không quá 1 phút; mẫu phiếu garô quy chuẩn với chữ đỏ và viền đỏ, cài tại vị trí dễ quan sát.
• Cố định xương đùi: Quy định chi tiết cấu trúc gồm 3 nẹp (nẹp dưới từ bả vai đến gót, nẹp trong từ bẹn đến gót, nẹp ngoài từ nách đến gót), 9 vị trí đệm lót và thứ tự buộc 7 dây cố định.

Thông số / Kỹ thuật	Người lớn	Trẻ em (1 - 8 tuổi)	Trẻ sơ sinh
Độ sâu ép tim ngoài lồng ngực	4 – 5 cm	2,5 – 3,7 cm	1,2 – 2,5 cm
Tần số ép tim (lần/phút)	80 – 100 lần/phút	100 lần/phút	100 – 120 lần/phút
Tần số thổi ngạt khi ngừng thở	10 – 12 lần/phút	20 lần/phút	30 lần/phút
Vị trí đặt tay/ngón tay ép tim	Nửa dưới xương ức (2 bàn tay)	Nửa dưới xương ức (1 bàn tay)	Dưới đường liên núm vú (2 ngón tay)

Tính ứng dụng tại tuyến cơ sở và liên hệ thực tế

Toàn bộ nội dung tập trung phục vụ công tác sơ cứu tại chỗ (tuyến 1) trước khi chuyển viện. Giáo trình hướng dẫn song song giữa phương pháp chính quy và phương pháp tùy ứng (dùng thanh tre, gậy gỗ cố định xương; dùng bút chì, thước kẻ xoắn dây garô vải khi không có garô cao su; cách che phủ mảng sườn di động hoặc tạo vành khăn che tổ chức não vỡ). Cách tiếp cận này giúp học viên thích ứng tốt với các điều kiện dã chiến hoặc tai nạn cộng đồng ngoài bệnh viện.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình Cấp cứu ban đầu được thiết kế cho các nhóm đối tượng cụ thể trong hệ thống đào tạo y tế và xã hội:

• Học sinh, sinh viên: Đối tượng chính là học sinh chuyên ngành Điều dưỡng đa khoa hệ THCN (học vào kỳ I năm thứ 2). Ngoài ra, tài liệu phù hợp làm giáo trình học tập cho sinh viên cao đẳng điều dưỡng, sinh viên các ngành kỹ thuật y học.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Để học tập môn học này hiệu quả, người học cần hoàn thành các môn cơ sở y học bao gồm: Giải phẫu - Sinh lý học, Điều dưỡng cơ sở, Dược lý học đại cương và Vi sinh - Ký sinh trùng.
• Giảng viên chuyên ngành: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy chuẩn, làm căn cứ thiết kế giáo án lý thuyết, tổ chức các buổi hướng dẫn thực hành tại phòng tiền lâm sàng và xây dựng bộ công cụ bảng kiểm lượng giá học sinh.
• Tài liệu tham khảo và tự học: Dành cho cán bộ y tế tuyến xã/phường, cán bộ y tế tại các cơ quan, xí nghiệp, trường học; các đơn vị đào tạo kỹ thuật - nghiệp vụ có nội dung an toàn lao động, cứu nạn cứu hộ và người có nhu cầu tìm hiểu kỹ năng sơ cấp cứu ban đầu.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Tài liệu được thiết kế chuyên biệt cho học sinh, sinh viên ngành Điều dưỡng đa khoa thuộc hệ thống các trường đào tạo y tế, đồng thời là tài liệu tham khảo cho giảng viên y khoa và nhân viên y tế công tác tại tuyến y tế cơ sở.

2. Cần kiến thức nền nào để học giáo trình này?

Người học cần trang bị kiến thức cơ bản về giải phẫu - sinh lý người (đặc biệt là hệ tuần hoàn, hô hấp, khung xương), các nguyên tắc vô khuẩn y tế và các kỹ thuật điều dưỡng cơ bản trước khi tiếp cận học phần.

3. Điểm khác biệt của cuốn giáo trình này là gì?

Giáo trình tập trung chuyên sâu vào kỹ năng can thiệp cấp cứu ban đầu tại chỗ và tuyến 1. Mọi quy trình đều được lượng hóa cụ thể (độ sâu, tần số, kích thước, thời gian nới) và tích hợp các phương pháp xử trí tùy ứng bằng vật dụng thông thường trong tình huống khẩn cấp ngoài hiện trường.

4. Làm sao để tự học hiệu quả với tài liệu này?

Học sinh cần nắm vững mục tiêu từng bài, ghi nhớ các nguyên tắc cốt lõi (6 nguyên tắc garô, 7 nguyên tắc gãy xương), đối chiếu với các sơ đồ/hình ảnh minh họa và hoàn thành toàn bộ hệ thống bài tập tự lượng giá ở cuối mỗi bài học.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo không?

Đi kèm với giáo trình là hệ thống câu hỏi tự lượng giá có đáp án, bảng kiểm quy trình kỹ thuật lâm sàng dùng trong giảng dạy thực hành, cùng hệ thống slide bài giảng và video kỹ thuật minh họa tại phòng thực tập của nhà trường.

---

Kết luận

Giáo trình Cấp cứu ban đầu do Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội ban hành là tài liệu đào tạo mang tính chuẩn mực về quy trình và kỹ thuật sơ cấp cứu cho ngành Điều dưỡng đa khoa. Giá trị học thuật của cuốn sách thể hiện ở tính hệ thống, việc xác định rõ các mốc thông số định lượng lâm sàng và sự gắn kết chặt chẽ giữa lý thuyết bệnh học với thực hành tại tuyến y tế cơ sở.

Lộ trình học tập khuyến nghị cho người học gồm: (1) Nắm vững giải phẫu và nguyên tắc vô khuẩn $\rightarrow$ (2) Tiếp thu các quy trình cấp cứu chuyên đề trên giảng đường $\rightarrow$ (3) Luyện tập thao tác trên mô hình theo bảng kiểm $\rightarrow$ (4) Tự đánh giá thông qua hệ thống câu hỏi lượng giá. Để nâng cao năng lực chuyên môn, người học nên kết hợp tham khảo các quy trình kỹ thuật lâm sàng của Bộ Y tế và các tài liệu chuyên khảo về Cấp cứu ngoại khoa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

nn q ` SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HÀ NỘI | GIÁO TRÌNH Cap cuu TMT DUNG TRONG CAC TRUONG TRUNG HOC CHUYEN NGHIEP SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HÀ NỘI CN, HOANG THANH THƯỚC (Chủ biên) GIÁO TRÌNH CAP cUU BAN DAU ĐỐI TƯỢNG: DIEU DUONG DA KHOA (Dùng trong các trường THCN) NHA XU At BAN HA NOL - 2005 NHA XUAT BAN HA NOI 4 - Tống Duy Tân, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội Điện Ihoại: (04)8.257063 , GIÁO TRÌNH _ CẤP CỨU BAN ĐẦU Chủ biên: CN. HOÀNG THANH THƯỚC Tham gia biên Soạn: CN HOÀNG THANH THƯỚC CN NGUYÊN THANH THỦY Biên tập: THS DONG NGOC ĐỨC TS LUU HOU TU Chịu trách nhiệm xuất bản: NGUYÊN KHẮC OÁNH Biên tập: PHAM QUOC TUAN Bia: PHAN ANH TU KY thuat vi tinh: HOANG LAN HƯỚNG Sửa bản in. PHAM QUOC TUAN 373 - 373.040 bản, khổ 17 x 24 cm tại Công ty cổ phần in Sách giáo khoa tại TP Số xuất bản: 99GT/407 CXB. In xong - Hà Nội.

và nộp lưu chiểu tháng 5 năm 2005, Lời giới thiệu uớc la đang bước vào thôi kỳ công nghiệp hóa, hiện Niu hóa nhằm đưa Việt Nam trở thành nước cong nghiệp văn mình, hiện dai. Trong sự nghiệp cách mạng to lớn đó, công tác đào tạo nhân lực luôn giữ vai tré quan trọng. Báo cáo Chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX đã chỉ rõ: “Phát triển giáo dục và đào tạo là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, là điều kiện để phát triển nguồn lực con người - yếu tố cơ bản để phát triển xã hội, tăng trưởng kinh tế nhanh và bẻn vững”. Quán triệt chủ trương, Nghị quyết của Dang va Nhà nước và nhận thức đúng đắn về tâm quan trọng của chươn g trình, giáo trình đối với việc nâng cao chất lượng đào tạo, theo để nghị của Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội, ngày 23/9/2003, Ủy bạn nhân dân thành phố Hà Nội đã ra Quyết định số 3620/QĐÐ-UB cho phép Sở Giáo đục và Đào tạo thực hiện đề án biên soạn chương trình, giáo trình trong các trường Trung học chuyên nghiệp (THCN) Hà Nội.

Quyết định này thể hiện sự quan tâm sâu sắc của Thành ủy, UBND thành phố trong việc nâng cao chất lượng đào tạo và phát triển nguồn nhân lực Thủ đô. Trên cơ sở chương trình khung của Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành và những kinh nghiệm rút ra từ thực tế đào tao, Sở Giáo dục và Đào tạo đã chỉ đạo các trường THCN tổ chức biên soạn chương trình, Giáo trình một cách khoa học, hệ thống và cập nhật những kiến thức thực tiễn phù hợp với đối tượng học sinh THCN Hà Nội. Bộ giáo trình này là tài liệu giảng dạy và học tập trong các trường THCN ở Hà Nội, đông thời là tài liệu tham khảo hữu ích cho các trường có đào tạo các ngành kỹ thuật - nghiệp vụ và đông đảo bạn đọc quan tâm đến vấn đề hướng nghiệp, dạy nghề. Việc tổ chức biên xoạn bộ chương trình, giáo trình này là một trong nhiều hoạt động thiết thực của Hgành giáo dục và đào tạo Thủ đô để kỷ niệm “50 năm giải Phong Thi dé”, “50 năm thành lập ngành ” và hướ ng tới kỷ niệm “1000 năm Thăng Long - Hà Noi”.

Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội chân thành cảm ơn Thành ủy, UBND, các sở, ban, ngành của Thành phố, Vụ Giáo duc chuyên nghiệp Bộ Giáo duc va Dao tạo, các nhà khoa học, các Chuyên gia đâu ngành, các giảng viên , các nhà quản lý, các nhà doanh nghiệp đã tạo điều kiện giúp đỡ, đóng góp ý kiến, tham gia Hội đông phản biện, Hội đồng thẩm dịnh và Hội đồng nghiệm thu các Chương trình, giáo trình. Đây là lần dâu tiên Sở Giáo đục và Đào tạo Hà Nội tổ chức biên soạn Chương trình, giáo trình. Dù dã hết sức cố gắng nhưng chắc chắn không tránh khỏi thiếu sói, bất cập. Chúng tôi mong nhận được những $ kiến đóng góp của bạn đọc để từng bước hoàn thiện bộ giáo trình trong các lần tái bản sau.

GIÁM ĐỐC SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO Lời nói đầu Giáo trình Cấp cứu ban đầu do tập thể giáo viên bộ môn Điều dưỡng biên soạn bám sát mục tiêu, nội đụng của chương trình khung, chươn g trình giáo dục ngành Điều dưỡng. Giáo trình Cấp cứu ban đầu có cáp nhật những thông tín, kiến thức mới về lĩnh vực Cấp cứu ban đâu, có đổi mới phương pháp biên soạn tạo tiên dé sit pham dé gido viên và hoc sinh có thể áp dụng các phương pháp dạy ~ học hiện quả. Giáo trình Cấp cứu ban đầu bạo gồm các bài học, mỗi bài học có 3 phần (mục tiêu học tập, những nội dưng chính và phần tự lượng giá - đáp án ). Giáo trình Cấp cứu ban đầu /2 rài liệu chính thức để sử dụng cho việc học tập và giảng dạy trong nhà trường.

Bộ môn Điều dưỡng xin trân trọng cảm ơn các chuyê n gia đầu ngành, các thầy thuốc chuyên khoa đã tham gia đóng góp ý kiến với tác giả trong quá trình biên soạn giáo trình môn học này; xi trân trọng cảm ơn ThS Nguyễn Thị Bích Lưu, TS Nguyễn Thái Sơn, BS Hoàng Gia đã cho ý kiến phản biện cuốn giáo trình môn học Cấp cứu bạn dâu; xin trần trọng cảm ơn Hội đồng nghiệm thu Chương trình, giáo trình các món học trong các trường Trung học chuyề n nghiệp thành phố Hà Nội đã có đánh giá và xếp loại xuất sắc cho cuốn giáo trình môn học Cấp cứu ban đầu. Giáo trình môn học Cấp cứu bạn dâu chắc chắn còn có nhiều khiểm khuyết , chúng tôi rất mong nhận được những đóng góp ý kiến của các đồng nghiệp, các thầy cô giáo và học sinh nhà trường để giáo trình môn học ngày cảng hoàn thiện hơn TM nhóm tác giả CN HOÀNG THANH THƯỚC CAP CUU BAN DAU - Số tiết học: 24. + Số tiết lý thuyết: 12 + Số tiết thực tập: 12 - Xếp loại môn học: Môn kiểm tra - Hệ số môn học: Hệ số I ~ Thời điểm thực biện môn học: Học kỳ I năm thứ hai MỤC TIÊU MÔN HỌC: I- Trình bày được các nguyên tắc xử trí cấp cứu ban đầu. 2- Phát hiện, xử trí ban đầu và chuyển lên tuyến trên kịp thời và an toàn để điều trị những trường hợp cấp cứu.

3- Thực hiện đúng thao tác kỹ thuật cấp cứu ban đầu. 4- Rèn luyện tác phong khẩn trương, cẩn thận và chính xác. NỘI DỤNG: T Hạn a peas MT | Tênbàihọc - lythuyết thực hành 1 | Tổ chức cấp cứu hàng loạt 1 1 a Phan loai va chon lộc người bị nạn ; Ỷ 1 3 | So ctu vét thương | 1 2 4 | Phòng, chống sốc | 2 5 | Sơ cứu người bị bỏng 2 6 | Cam máu - garô 2 2 7 Cap cứu _người bị ngừng hô hấp, 2 3 ngừng tuần hoàn Sơ cứu gẫy xương 1 3 9| Vận chuyển người bị nạn Tổng số 12 12 HƯỚNG DẪN THỰC HIỆN MÔN HỌC: Giảng dạy: - Lý thuyết: Thuyết trình, thực hiện phương pháp ~ Thực hành: Thực dạy - học tích cực. tập tại phòng thực tập của kỹ thuật để đạy thực hanh, nhà trường, sử dụng qui trì xem video, slide.

nh Đánh giá: - Kiểm tra thường xuyên: 2 điểm kiểm tra hệ số | - Kiểm tra định kỳ: 2 điểm kiểm tra hệ số 2 - Kiểm tra kết thúc môn học: Bài kiểm tra thực hàn quy trình kỹ thuật để đán h, sử dụng bảng kiểm h gid hocsinh. Bai 1 CẤP CỨU NGƯỜI BỊ NGỪNG HÔ HẤP, NGỪNG TUẦN HOÀN Mực tiêu học tập ¬ 1, Trình bày được mục đích cấp cứu người bị ngừng hô hấp, ngừng tuần 2. Trình bày và thực hiện được kỹ hoàn. thuật kiểm tra bơi thở và kiểm tra 3.

Trình bày và áp dụng được các mạc h đập. kỹ thuật ép tim, thổi ngạt và kỹ hợp ép tim + thổi ngại. Cấp cứu người bị ngừng hô hấp (thổi ngạt) 1. Mục đích Cung cấp dưỡng khí cho người bị ngừng hô hấp bằng cách ngư thổi trực tiếp hơi của mình qua ời cấp cứu miệng hoặc qua mũi người bị L.

Nguyên nhân nạn. Có nhiều nguyên nhân khác nhau như sập nhà, điện giật, thất cổ tự tử, chết đuối. tại nạn giao thông, tai nạn lao độn ig. Gây cho nạn nhâ 1.

Các đấu hiệu và triệu chứ n ngừng thở đột ngột. ng của ngừng hô hấp - Da và sắc mặt tím tái nhợt nhạt. - Cơ thể nằm lim bat động, gọi không thấy đáp ứng. - Lồng ngực không dị động.

- Đồng tử giãn, 1. Phương châm: Can thiệ p nhanh, tại chỗ, cấp cứu liên 1. Dụn g cụ tục, - Dụng cụ mở miệng: Đè lưỡi, kìm mở miệng. ~ Gạc miếng, khăn hoặc vải sạch.

- Khay quả đậu hoặc túi nilon, 1. Kỹ thuật kiểm tra hơi thủ 2+ GT cấp cứu ban đầu 9 - Apma cấp cứu viên vào vùng miệng nạn nh nhận thấy hơi thở của ân không nghe thấy hoặ nạn nhân, c cản (Hoặc dùng Vật mỏng nhẹ nhự tóc, mảnh nil không thấy di động, on nhỏ đặt vào mũi nạn nhâr Hoặc dùng SưƠng soi áp vào mũi, miệng nạn nh do hoi nước) ân không thấy guong me ~ Quan sát các cử động vùng ngực không thấ - Kết hợp y dị động. kiểm tra mạch đập (ti ếng tim ) Xem, nghe và cảm nh ận mong 5 giáy trước thở hay khong khi đuyết định là nan nhdn con 1. Khai thông đường thở - Dat nạn nhân: Năm ngửa trỡn cổ, ở nơi thoá Một tay cấp cứu viên ng khí, trên nền phẳng đặt trên trán cứng.

kia đẩy cằm lên trên của nạn nhân đẩy trá sao cho đầu ngửa, trỡ n ra phía sau, tay cứu viên đỡ dưới gáy n cổ tối đa hoặc dùng nạn nhân, tay kia đè và một tay cấp nhân( động tác nầy có đẩy mạnh xuống đưới tác dụng làm cổ dẫn ra và lên tran nạn vùng hầu họng). Trong đẩy gốc lưỡi khỏi chèn khi thối ngạt đầu luôn vào Chú ý: Khi có !ighi ngờ giữ ở tư thế này. chấn ThHỜNG Cột sống tránh di chuyển dâu cổ cổ thì Chỉ nâng hàm dướ nhiều i lên, ~ Lay dị vat đường thở: + Móc sạch đờm đãi, dị vật, tháo Tăng giả (nếu + Lầm thủ thuật Heimli có), ch nếu nghỉ ngờ có đị - Nới rộng quần áo nạn vat đường hô hấp, nhân. Hỗ trợ hô bắp - Thdi ngạt miệng - mi ệng + Cấp cứu viên quỳ ng ang đầu nạn nhân hoặ trên giường.