Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Âm nhạc 1 là tài liệu học tập cấp trường của Trường Đại học Hải Phòng (mã số lưu hành nội bộ năm học 2017 - 2018), do TS. Trần Quốc Tuấn làm chủ biên cùng ThS. Nguyễn Thế Hùng biên soạn, thuộc Khoa Giáo dục Tiểu học và Mầm non hoàn thành vào tháng 5 năm 2018. Giáo trình được xây dựng chuyên biệt cho sinh viên ngành Giáo dục Tiểu học, đóng vai trò là học phần lý thuyết và thực hành cơ sở ban đầu trong khối kiến thức giáo dục chuyên nghiệp.

Về mục tiêu đào tạo, giáo trình trang bị cho sinh viên hệ thống kiến thức nền tảng về lý thuyết âm nhạc phương Tây, phương pháp ký âm, quy luật tổ chức tiết tấu, cấu trúc quãng, hợp âm và điệu thức. Đồng thời, tài liệu rèn luyện kỹ năng thực hành xướng âm, ghép lời ca khúc thiếu nhi và kỹ thuật chỉ huy đánh nhịp cơ bản. Đây là điều kiện tiên quyết để sinh viên tiếp thu các học phần chuyên môn tiếp theo gồm Âm nhạc 2, Phương pháp dạy học Âm nhạc ở Tiểu học và Xướng âm Đô trưởng.

Cấu trúc giáo trình lựa chọn cách tiếp cận tích hợp: kết hợp chặt chẽ giữa các khái niệm nhạc lý cơ bản với các bài tập viết, câu hỏi ôn tập và hệ thống bài hát mẫu trích từ chương trình Âm nhạc Tiểu học hiện hành. Điểm đặc thù của tài liệu là tính vừa sức; lược bỏ các nội dung quá chuyên sâu của hệ đào tạo âm nhạc chuyên nghiệp, tập trung tối đa vào năng lực ứng dụng thực hành sư phạm trực tiếp tại bậc tiểu học.

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Giáo trình phân chia nội dung theo 5 chương mang tính logic lũy tiến chặt chẽ:

  • Chương 1: Âm thanh và phương pháp kí âm

    • Khái niệm âm học: Âm thanh nói chung (dao động vật lý từ 16Hz đến 20.000Hz; phân biệt với sóng hạ âm < 16Hz và siêu âm > 20.000Hz) và âm thanh âm nhạc xác định bởi 4 thuộc tính: Độ cao, Độ dài, Độ vang, Âm sắc.
    • Hệ thống âm thanh: Thang âm 88 âm (16Hz đến 4176Hz), 7 bậc cơ bản (Đô, Rê, Mi, Fa, Sol, La, Si), hệ thống 7 quãng tám đầy đủ và 2 quãng tám thiếu (Cực trầm, Trầm, Lớn, Nhỏ, Thứ nhất đến Thứ năm).
    • Ký hiệu văn bản: Khuông nhạc 5 dòng 4 khe, dòng kẻ phụ, khóa Sol dòng 2, khóa Fa; quy tắc ghi nốt nhạc đơn ca và hai bè.
    • Hệ thống bình quân và dấu hóa: Chia quãng 8 thành 12 nửa cung (5 cung và 2 nửa cung giữa Mi-Fa, Si-Đô); 5 loại dấu hóa (#, x, b, bb, ♮); phân loại nửa cung Diatonic và Crômatic; quy tắc ký hiệu chữ cái Latinh (is, isis, es, eses); hiện tượng trùng âm.
    • Trường độ và ký hiệu bổ trợ: 7 hình nốt và dấu lặng tương ứng; các phương tiện kéo dài trường độ (dấu chấm dôi, dấu nối, dấu nhắc lại, dấu hồi Segno, ký hiệu Coda D.C, D.S al Coda, dấu miễn nhịp Fermata).
    • Độ vang và sắc thái: Biên độ sóng âm; thuật ngữ chỉ định tiếng Ý (Staccato, Legato, Marcato); dấu hoa mỹ (âm vỗ, láy chùm, láy rền).
    • Âm sắc và âm vực: Giọng người (Nữ: Soprano C4-A5, Mezzo-soprano, Alto; Nam: Tenor B2-G4, Baritone, Bass) gắn với các ví dụ ca sĩ tiêu biểu; âm vực nhạc cụ dàn nhạc giao hưởng (Violon với 4 dây E-A-D-G, sáo Flute in C/Db/Eb, kèn Cor, bộ đồng, bộ gỗ).

  • Chương 2: Nhịp điệu - Các loại nhịp - Nhịp độ

    • Khái niệm: Nhịp điệu (Rhythm), hình tiết tấu, trọng âm, phách (phách mạnh, phách nhẹ), chu kỳ tiết nhịp.
    • Số chỉ nhịp: Ý nghĩa cấu trúc số trên (số lượng phách trong ô nhịp) và số dưới (trường độ mỗi phách so với nốt tròn).
    • Phân loại nhịp: Nhịp đơn ($2/4, 3/4, 2/2, 3/8$), Nhịp kép ($4/4, 6/8, 9/8, 12/8$), Nhịp hỗn hợp ($5/4, 7/4, 5/8$). Ô nhịp, vạch nhịp, vạch nhịp đôi, nhịp lấy đà.
    • Hiện tượng tiết tấu đặc thù: Đảo phách (Syncopation) và nghịch phách (thay thế phách mạnh bằng dấu lặng).
    • Nhịp độ (Tempo): Phân nhóm tốc độ theo tiếng Ý (Largo, Adagio, Andante, Moderato, Allegro, Presto...); nguyên lý hoạt động của máy gõ nhịp cơ học và điện tử.
    • Kỹ thuật chỉ huy cơ bản: Sơ đồ vung tay đánh nhịp 2 phách, 3 phách và 4 phách.

  • Chương 3: Quãng

    • Bản chất: Khoảng cách cao độ giữa 2 âm; phân biệt quãng hòa thanh (đồng thời) và quãng giai điệu (nối tiếp; đi lên, đi xuống); xác định âm gốc và âm ngọn.
    • Đo lường: Độ lớn số lượng (số bậc âm) và độ lớn chất lượng (số cung và nửa cung).
    • Phân loại: Quãng đơn (trong phạm vi 1 quãng 8) và quãng kép (ngoài quãng 8); hệ thống 14 quãng cơ bản từ 1 Đúng (1Đ) đến 8 Đúng (8Đ); quãng trên các bậc chuyển hóa và quãng trùng.
    • Tính chất thuận nghịch: Nhóm quãng thuận (thuận hoàn toàn: 1Đ, 8Đ; thuận vừa: 4Đ, 5Đ; thuận không hoàn toàn: 3T, 3t, 6T, 6t) và nhóm quãng nghịch (rất nghịch: 2t, 7T, 4+, 5-; nghịch: 2T, 7t).
    • Đảo quãng: Phương pháp đưa âm gốc lên quãng 8 hoặc hạ âm ngọn xuống quãng 8; quy luật bù 9 và nguyên tắc hoán đổi tính chất (Đúng $\leftrightarrow$ Đúng, Trưởng $\leftrightarrow$ Thứ, Tăng $\leftrightarrow$ Giảm).

  • Chương 4: Hợp âm

    • Cấu trúc: Phân biệt chồng âm ngẫu nhiên và hợp âm (xếp theo trật tự quãng 3); định danh âm gốc (1), âm ba (3), âm năm (5), âm bảy (7), âm trầm.
    • Hợp âm ba (Triad): Hợp âm 3 trưởng (3T + 3t), Hợp âm 3 thứ (3t + 3T), Hợp âm 3 giảm (3t + 3t), Hợp âm 3 tăng (3T + 3T).
    • Thể đảo hợp âm ba: Thể đảo 1 (Hợp âm sáu - ký hiệu 6, âm ba ở bè trầm); Thể đảo 2 (Hợp âm bốn sáu - ký hiệu $\frac{6}{4}$, âm năm ở bè trầm).
    • Hợp âm bảy: Cấu tạo 4 âm chồng quãng 3; các dạng 7 trưởng thứ, 7 thứ, 7 thứ giảm, 7 giảm, 7 trưởng. Ba thể đảo của hợp âm 7: Hợp âm năm sáu ($\frac{6}{5}$), Hợp âm ba bốn ($\frac{4}{3}$) và Hợp âm hai (2).

  • Chương 5: Điệu thức

    • Định nghĩa: Hệ thống tương quan cao độ giữa các âm ổn định và không ổn định xoay quanh âm chủ (Tonic).
    • Thực tế âm nhạc tiểu học: Phân tích cấu trúc điệu thức 7 âm (trưởng, thứ) và thang âm 5 âm (Pentatonic) trong dân ca thiếu nhi.
    • Hệ thống công năng: Xác định 7 bậc điệu thức; vai trò âm ổn định (bậc I, III, V), âm chủ (bậc I) và các âm chính (I - IV - V).
    • Ứng dụng hòa âm: Thiết lập hệ thống 3 hợp âm ba chính: Hợp âm Chủ (Tonic - T/t ở bậc I), Hợp âm Hạ át (Subdominant - S/s ở bậc IV) và Hợp âm Át (Dominant - D/d ở bậc V) phục vụ soạn đệm đàn cho bài hát thiếu nhi; quy tắc thay thế công năng giữa các bậc phụ (SII, DTIII, TSVI).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

  1. Hệ thống lý thuyết âm nhạc chuẩn Châu Âu: Quy chuẩn hóa cách đọc, ghi chép và phân tích ký hiệu âm nhạc quốc tế.
  2. Quy luật âm học và bình quân luật: Bản chất vật lý của cao độ, cường độ, trường độ và sự phân chia 12 nửa cung đều nhau.
  3. Cấu trúc hòa âm chức năng cổ điển: Mối liên kết logic giữa quãng, hợp âm và hệ thống công năng T - S - D trong điệu thức.

Kỹ năng phát triển

  • Kỹ năng kỹ thuật: Nhận biết và thể hiện chính xác các ký hiệu âm nhạc, dấu hóa, dấu diễn cảm và sắc thái trên bản phổ.
  • Kỹ năng thực hành sư phạm: Chỉ huy đánh nhịp 2, 3, 4 phách; xướng âm đúng cao độ - trường độ; ghép lời ca khúc tiểu học; phân tích cấu trúc giai điệu để định hình phương án đệm hát đơn giản.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình triển khai phương pháp giảng dạy tích hợp giữa thuyết trình lý thuyết âm học với rèn luyện kỹ năng nghe, đọc nhạc và vận động cơ thể:

  1. Hệ thống bài tập viết: Bố trí cuối mỗi chương nhằm củng cố khả năng nhận diện dấu hóa, viết số chỉ nhịp, gạch vạch nhịp, xác định và đảo các loại quãng, thành lập các thể đảo của hợp âm 3 và hợp âm 7 từ một âm cho trước.
  2. Bài tập thực hành ứng dụng: Yêu cầu sinh viên trực tiếp đọc xướng âm thang âm cơ bản, xác định quãng giai điệu trong các bài hát thiếu nhi, thực hiện kỹ thuật đánh nhịp bằng tay kết hợp đọc tiết tấu đảo phách, nghịch phách.
  3. Phương pháp đánh giá:
    • Kiểm tra lý thuyết tổng hợp: Áp dụng hình thức thi vấn đáp thông qua rút thăm câu hỏi về các khái niệm cốt lõi, dấu diễn cảm, quy tắc đảo quãng và cấu tạo hợp âm.
    • Kiểm tra thực hành: Kiểm tra kỹ năng xướng âm ghép lời và kỹ năng hát kết hợp đánh nhịp trực tiếp các tác phẩm âm nhạc trong chương trình tiểu học.
  4. Hướng dẫn tự học: Sinh viên sử dụng đàn piano hoặc keyboard đối chiếu cao độ chuẩn, tự luyện tập đọc thang âm Đô trưởng, gõ tiết tấu theo máy đập nhịp cơ học hoặc ứng dụng metronome để ổn định tốc độ.

Điểm nổi bật và cập nhật

  • Tinh giản hóa kiến thức chuyên sâu: Khác với các tài liệu thuần lý thuyết chuyên ngành âm nhạc của TS. Phạm Tú Hương (ĐH Sư phạm Hà Nội, 2004) hay Trịnh Tuấn (CĐ Nhạc - Họa Trung ương, 1986), giáo trình đã lược bớt các phân tích nhạc lý phức tạp, tập trung vào phạm vi kiến thức phục vụ trực tiếp cho giáo viên tiểu học tương lai.
  • Tích hợp kho ngữ liệu sư phạm thực tế: Nội dung thực hành trích dẫn ngữ liệu từ các tài liệu chuẩn như Tập bài hát các lớp 1-5 (NXB Giáo dục, 1996) và Tập bài hát Tiểu học từ lớp 1 đến lớp 5 của nhạc sĩ Hoàng Long (NXB Giáo dục, 2011).
  • Liên kết chặt chẽ giữa lý thuyết và hòa âm ứng dụng: Giới thiệu trực tiếp cách xây dựng các hợp âm ba chính (T, S, D) và các bậc phụ thay thế (SII, TSVI), giúp giáo sinh nắm bắt nền tảng hòa âm cơ bản để tự đệm hát cho học sinh tiểu học mà không cần trải qua giáo trình hòa thanh chuyên sâu.

Đối tượng sử dụng giáo trình

  • Sinh viên đại học: Sinh viên năm thứ nhất hoặc năm thứ hai ngành Giáo dục Tiểu học, ngành Giáo dục Mầm non tại Trường Đại học Hải Phòng và các cơ sở đào tạo sư phạm có chương trình tương đương.
  • Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học không bắt buộc phải có chứng chỉ âm nhạc chuyên nghiệp trước đó, nhưng cần có khả năng cảm thụ âm thanh cơ bản và hoàn thành nội dung nhập môn nhập học.
  • Giảng viên: Dùng làm đề cương bài giảng chuẩn, tài liệu hướng dẫn thực hành và khung tham chiếu để ra đề thi kết thúc học phần cho các lớp đào tạo cử nhân sư phạm tiểu học.
  • Tự học và nghiên cứu: Giáo viên tiểu học đang công tác tại các trường phổ thông có thể sử dụng làm tài liệu tra cứu quy chuẩn ký âm và củng cố phương pháp chỉ huy, đệm hát trong giờ dạy âm nhạc.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng người học nào?

Giáo trình được biên soạn chuyên biệt cho sinh viên ngành Giáo dục Tiểu học và Giáo dục Mầm non. Dung lượng kiến thức được điều chỉnh ở mức vừa sức, không đòi hỏi nền tảng nhạc viện chuyên nghiệp.

2. Sinh viên chưa từng học đàn hay nhạc lý trước đó có học được không?

Có. Chương 1 của giáo trình trình bày chi tiết từ các khái niệm vật lý âm thanh đơn giản, cấu trúc 7 nốt nhạc cơ bản, cách nhìn khuông nhạc, khóa Sol đến các giá trị nốt và dấu lặng, giúp người mới bắt đầu có thể tiếp cận từng bước.

3. Giáo trình này khác gì so với cuốn "Lý thuyết âm nhạc cơ bản" thông thường?

Tài liệu lược bỏ các cấu trúc nhạc lý phức tạp dành cho nhạc sĩ chuyên nghiệp; đồng thời tích hợp phần phân loại giọng hát thực tế, kỹ thuật đánh nhịp 2, 3, 4 phách và ứng dụng trực tiếp hệ thống hợp âm chính T-S-D vào các bài hát tiểu học.

4. Phương pháp tự học giáo trình này như thế nào để đạt hiệu quả cao?

Người học nên kết hợp đọc lý thuyết với việc thao tác bấm phím trên đàn keyboard hoặc piano để đối chiếu cao độ; sử dụng máy gõ nhịp (metronome) khi luyện tập đánh nhịp và giải đầy đủ các bài tập viết ở cuối mỗi chương.

5. Giáo trình này làm nền tảng cho những môn học nào tiếp theo?

Kiến thức trong giáo trình là điều kiện bắt buộc để học tập các học phần sau trong chương trình đào tạo: Âm nhạc 2, Phương pháp dạy học Âm nhạc ở Tiểu học và học phần Xướng âm Đô trưởng.

Kết luận

Giáo trình Âm nhạc 1 của Trường Đại học Hải Phòng là tài liệu học thuật cơ sở định hình chuẩn mực ký âm, nhạc lý và kỹ năng sư phạm âm nhạc cho sinh viên ngành Giáo dục Tiểu học. Thông qua 5 chương kiến thức từ bản chất âm học đến hòa âm công năng điệu thức, tài liệu cung cấp lộ trình học tập logic, gắn liền lý thuyết với thực hành ca khúc thiếu nhi. Để nâng cao hiệu quả đào tạo, người học nên khai thác kết hợp với các tài liệu bổ trợ như Tập bài hát Tiểu học từ lớp 1 đến lớp 5 (Hoàng Long) và giáo trình Lý thuyết âm nhạc cơ bản (Phạm Tú Hương).