Chương 1 LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC THỰC HIỆN GIÁO DỤC PHÁP LUẬT THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ CỦA TÒA ÁN 1. Khái niệm giáo dục pháp luật Khái niệm giáo dục pháp luật hiện nay có nhiều quan điểm khác nhau. Để làm rõ khái niệm giáo dục pháp luật chúng ta bắt đầu phân tích từ các cụm từ cấu thành nên khái niêm trên. Cụm từ “ giáo dục” được hiểu là quá trình hoạt động có ý thức, có mục đích, có kế hoạch, có tổ chức nhằm bồi dưỡng những phẩm chất đạo đức và những tri thức cần thiết để người ta có khả năng tham gia mọi mặt của đời sống xã hội.
Cụm từ “ pháp luật” được hiểu là điều khoản do cơ quan lập pháp đề ra để qui định mọi hành vi của mọi công dân, trong quan hệ giữa người với người, giữa người với xã hội và bắt buộc mọi người phải tuân theo. Khái niệm giáo dục pháp luật hiện nay có các quan điểm sau: Quan điểm thứ nhất: Giáo dục pháp luật là một trong những yếu tố cấu thành của giáo dục chính trị, tư tưởng, đạo đức. Chỉ cần thực hiện tốt công tác giáo dục chính trị, tư tưởng và đạo đức là mọi người có ý thức pháp luật cao, có sự tôn trọng và tuân thủ pháp luật. Quan điểm thứ hai: Coi giáo dục pháp luật là sự tuyên truyền, phổ biến, hay giải thích pháp luật.
Theo quan điểm này, việc giáo dục pháp luật thực chất chỉ là các đợt tuyên truyền, phổ biến khi có các văn bản pháp luật mới được ban hành. Quan điểm thứ ba: Không có khái niệm giáo dục pháp luật vì pháp luật là những qui tắc xử sự do nhà nước đặt ra, có tính bắt buộc chung, tất cả mọi người đều phải có nghĩa vụ thực hiện, vì thế không đặt ra vấn đề giáo dục pháp luật, chỉ cần ban hành, phổ biến pháp luật và mọi người đều phải thực hiện. Các quan niệm nói trên đều mang tính phiến diện, một chiều, chưa thấy hết đặc thù, sự tác động của giáo dục pháp luật, nên đã vô tình hoặc cố ý hạ thấp vai trò, giá trị xã hội của giáo dục pháp luật. Bởi vì, bản thân pháp luật mới chỉ là văn bản qui phạm pháp luật, là mô hình ở dạng "tiềm năng".
Pháp luật chỉ thực sự đi vào cuộc sống thông qua cơ chế điều chỉnh bao gồm các giai đoạn: Ban hành, tuyên 10 truyền giáo dục, tổ chức thực hiện, kiểm tra giám sát. Trong cơ chế đó yếu tố con người là cơ bản. Khi tham gia vào các quan hệ pháp luật, con người phải suy nghĩ, lựa chọn cách xử sự thể hiện qua hành vi. Đây là một quá trình tâm lý phức tạp, phụ thuộc vào nhiều yếu tố chủ quan và khách quan.
Ở giai đoạn này, qui phạm pháp luật có khả năng tác động lên ý thức của cá nhân như khuyến khích hành vi hợp pháp hoặc kìm chế hành vi bất hợp pháp. Do đó, việc phổ biến văn bản pháp luật mới chỉ là điều kiện cần nhưng chưa đủ để cá nhân hành động phù hợp theo yêu cầu của pháp luật. Điều kiện đủ ở đây là cá nhân phải có ý thức pháp luật đúng đắn, ý thức đó phải được hình thành dưới sự tác động liên tục, thường xuyên của các điều kiện khách quan và nhân tố chủ quan dẫn đến hành vi hợp pháp của cá nhân. Cho nên xây dựng luật, công bố luật chưa phải đã là mọi việc đều xong, mà còn phải tuyên truyền, giáo dục lâu dài mới thực hiện được tốt.
Để xác định đúng đắn khái niệm giáo dục pháp luật, cần xuất phát từ khái niệm giáo dục ở cả nghĩa rộng và nghĩa hẹp. Theo nghĩa hẹp: Giáo dục pháp luật là hoạt động có ý thức, có mục đích và định hướng của con người tác động lên khách thể giáo dục. Theo cách hiểu này thì sự tác động hay ảnh hưởng của các nhân tố không phải do con người thực hiện không thuộc nội hàm của giáo dục pháp luật. Theo nghĩa rộng: Giáo dục pháp luật là quá trình ảnh hưởng của những điều kiện khách quan (chế độ xã hội, môi trường sống, điều kiện kinh tế.) và sự tác động của nhân tố chủ quan (tác động có định hướng của con người như giáo dục của gia đình, thầy cô, bố mẹ.) lên đối tượng giáo dục.
Trong thực tiễn, tuy thừa nhận ảnh hưởng của các điều kiện khách quan là to lớn đối với việc hình thành ý thức cá nhân con người, các nhà lý luận, các nhà khoa học vẫn nhấn mạnh đến yếu tố tác động hàng đầu, cực kỳ quan trọng, thậm chí mang yếu tố quyết định của nhân tố chủ quan trong giáo dục. Từ những quan niệm trên, giáo dục pháp luật trước hết là một hoạt động mang đầy đủ tính chất chung của giáo dục, nhưng nó cũng có những nét đặc thù riêng, phạm vi riêng để tác động lên ý thức con người. Theo cả nghĩa rộng và nghĩa hẹp của giáo dục pháp luật được 11 hiểu là: Con người nói chung là khách thể (hay đối tượng) chịu ảnh hưởng và tác động của các điều kiện khách quan và nhân tố chủ quan để hình thành nên ý thức, tình cảm và hành vi pháp luật. Hoạt động giáo dục pháp luật, đó chính là sự tác động của nhân tố chủ quan mà trước hết là hoạt động có định hướng, có tổ chức, có chủ định thành một hệ thống của nhiều chủ thể.
Còn sự hình thành ý thức pháp luật là sản phẩm của điều kiện khách quan. Sự phân biệt hai phạm trù này có ý nghĩa quan trọng ở chỗ tạo ra khả năng giải quyết các vấn đề thực tiễn của hoạt động giáo dục pháp luật. Thực tiễn đã chỉ ra rằng nếu buông trôi, thả lỏng việc giáo dục pháp luật thì các nhân tố tiêu cực như: hiện tượng vi phạm pháp luật, phạm tội chưa được xử lý nghiêm minh; hiện tượng nhận hối lộ, tham nhũng trong đội ngũ cán bộ, công chức sẽ có điều kiện tác động phản giáo dục rất mạnh lên nhận thức, tình cảm, lòng tin vào pháp luật của công dân. Từ đó, có thể hình thành loại ý thức pháp luật ngược với mục tiêu của nền pháp chế và là cơ sở cho các hành vi vi phạm pháp luật tăng lên.
Ngược lại, nếu xác định đúng đắn các yếu tố của giáo dục pháp luật như nội dung, hình thức, phương pháp. và định hướng chúng ngay trong các hoạt động của thực tiễn pháp luật phù hợp với yêu cầu từng giai đoạn, từng thời kỳ thì sẽ giảm bớt được tác động của các tiêu cực, giúp cho đối tượng được giáo dục có ý thức pháp luật vững vàng, có khả năng phân tích, phê phán một cách đúng đắn về hiện thực pháp luật trong quá trình vận động của nó. Từ đó có thái độ và hành động phù hợp với pháp luật. Từ đó cho ta thấy rõ hơn mối quan hệ giữa cái riêng, cái đặc thù của giáo dục pháp luật với cái chung, cái phổ biến của giáo dục.
Giáo dục pháp luật vừa mang những đặc điểm chung của giáo dục, sử dụng các hình thức phương pháp của giáo dục nói chung, vừa thể hiện những nét đặc thù riêng có của mình trong mối liên hệ chặt chẽ với các loại hình giáo dục khác như giáo dục chính trị, đạo đức. Tính đặc thù của giáo dục pháp luật thể hiện ở cả mục đích, nội dung và ở cả hình thức, phương pháp. Nét đặc thù của giáo dục pháp luật khác tương đối với các dạng giáo dục khác 12 ở chỗ: + Giáo dục pháp luật có mục đích riêng của mình, đó là hoạt động nhằm hình thành tri thức, tình cảm và thói quen xử sự phù hợp với quy định của pháp luật. + Giáo dục pháp luật có nội dung riêng, đó là sự tác động định hướng với nội dung cơ bản là chuyển tải tri thức của nhân loại nói chung, của một nhà nước nói riêng về hai hiện tượng nhà nước và pháp luật.
Trong đó, pháp luật thực định hiện hành của Nhà nước là bộ phận vô cùng quan trọng. + Xét trên các yếu tố chủ thể, khách thể, đối tượng, hình thức và phương pháp giáo dục cũng có thể chỉ ra các nét đặc thù của giáo dục pháp luật. Chẳng hạn, giáo dục pháp luật so với các dạng giáo dục khác, đó là quá trình tác động liên tục, thường xuyên, lâu dài chứ không phải là sự tác động một lần của chủ thể lên đối tượng giáo dục. Vì thế, giáo dục pháp luật trở thành sợi chỉ đỏ xuyên nối qua gia đình, nhà trường, các tập thể lao động, các tổ chức Đảng, Nhà nước, các đoàn thể xã hội.
Nhân tố con người với hành vi hợp pháp đóng vai trò chủ đạo trong quá trình tác động qua lại giữa người giáo dục (chủ thể) với người được giáo dục (đối tượng). Người được giáo dục là người chịu sự tác động có tổ chức, có định hướng các thông tin pháp luật. Vì vậy, sự hiểu biết về trình độ, đặc điểm nhân thân của người được giáo dục là đòi hỏi hàng đầu đối với người giáo dục. Đồng thời, người giáo dục pháp luật cần phải nắm vững tri thức pháp luật, biết cách chuyển tải nó và hơn thế nữa phải là tấm gương, phải là hình mẫu trong việc tuân theo pháp luật.
Bởi vì, trong giáo dục pháp luật thì nguyên tắc "làm gương", "làm mẫu", có ảnh hưởng to lớn đối với người được giáo dục. Tuy có nhiều cách tiếp cận khác nhau nhưng có thể hiểu Giáo dục pháp luật là hoạt động có định hướng, có tổ chức, có chủ đích nhằm đạt mục đích hình thành ở đối tượng được tác động tri thức pháp lý, tình cảm và hành vi phù hợp với đòi hỏi của hệ thống pháp luật hiện hành, góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, quản lý xã hội và nâng cao trình độ pháp luật của nhân dân. Với khái niệm giáo dục pháp luật như đã nêu trên: Giáo dục pháp luật trước hết là một hoạt động giáo dục có mục đích, có tổ chức, có định hướng nhằm tác 13 động đến đối tượng giáo dục tri thức pháp luật, tình cảm, ý thức tuân thủ pháp luật hiện hành. Giáo dục pháp luật được tiến hành bởi nhiều chủ thể khác nhau do vai trò chức năng nhiệm vụ của các chủ thể qui định, các chủ thể có thể là cơ quan nhà nước, tổ chức, cá nhân và được thực hiện bằng nhiều hình thức, phương pháp, cách thức khác nhau.