I. Tổng quan giảm nghèo bền vững cho người Chăm tại Phú Nhuận
Chương trình giảm nghèo bền vững cho người Chăm tại quận Phú Nhuận, TP.HCM là một minh chứng sống động cho nỗ lực thực thi chính sách dân tộc. Dựa trên phương pháp tiếp cận đa chiều, chương trình không chỉ tập trung vào thu nhập mà còn cải thiện toàn diện các dịch vụ xã hội cơ bản, góp phần nâng cao chất lượng đời sống cộng đồng người Chăm trong bối cảnh đô thị hóa.
1.1. Phác họa đời sống cộng đồng người Chăm tại quận Phú Nhuận
Quận Phú Nhuận là nơi sinh sống của một cộng đồng người Chăm đáng kể, với 864 tín đồ Hồi giáo tính đến tháng 10/2020, chủ yếu tập trung tại phường 15 và 17. Đa số là người Chăm gốc Châu Đốc (An Giang) đến định cư từ những năm 1960. Đời sống cộng đồng người Chăm ban đầu chủ yếu dựa vào lao động phổ thông và buôn bán nhỏ lẻ, thu nhập không ổn định. Tuy nhiên, những năm gần đây, nhờ chính sách mở cửa, một bộ phận đã chuyển sang các hoạt động kinh doanh dịch vụ phục vụ du khách Hồi giáo như mở nhà hàng Halal, buôn bán lễ phục, làm hướng dẫn viên du lịch. Sự thay đổi này đã góp phần cải thiện kinh tế nhưng vẫn còn nhiều thách thức. Về văn hóa, cộng đồng duy trì các sinh hoạt tôn giáo tại Thánh đường Hồi giáo và giữ gìn ngôn ngữ, phong tục tập quán riêng. Vai trò chính quyền địa phương thể hiện rõ qua việc nắm bắt tâm tư, nguyện vọng, định hướng hoạt động tôn giáo theo phương châm “sống tốt đời, đẹp đạo”, tạo điều kiện để bảo tồn bản sắc văn hóa Chăm song song với phát triển kinh tế.
1.2. Nền tảng chính sách dân tộc tại TP.HCM và cách tiếp cận mới
TP.HCM là địa phương tiên phong trong công tác xóa đói giảm nghèo, với chương trình được khởi xướng từ năm 1992. Giai đoạn 2016-2020 đánh dấu một bước đột phá với việc áp dụng chuẩn nghèo tiếp cận đa chiều theo Quyết định số 59/2015/QĐ-TTg. Chính sách dân tộc tại TP.HCM được cụ thể hóa qua Nghị quyết số 15/2015/NQ-HĐND, không chỉ dựa vào thu nhập (dưới 21 triệu đồng/người/năm, sau điều chỉnh lên 28 triệu) mà còn xét đến 5 chiều thiếu hụt dịch vụ xã hội cơ bản: y tế, giáo dục, nhà ở, nước sạch - vệ sinh, và thông tin. Cách tiếp cận này giúp xác định chính xác hơn các vấn đề của hộ nghèo, đặc biệt là các hộ đồng bào dân tộc thiểu số, từ đó đưa ra các giải pháp hỗ trợ trúng đích. Đây là cơ sở để quận Phú Nhuận triển khai các mô hình giảm nghèo đô thị đặc thù, đảm bảo quá trình giảm nghèo diễn ra một cách bền vững và toàn diện.
II. Thách thức lớn trong việc đảm bảo an sinh xã hội cho người Chăm
Mặc dù đạt được nhiều thành tựu, công tác giảm nghèo bền vững cho người Chăm tại Phú Nhuận vẫn đối mặt với không ít thách thức. Các rào cản về sinh kế, nguy cơ tái nghèo trong môi trường đô thị, cùng với những khó khăn trong việc cân bằng giữa hòa nhập xã hội và bảo tồn văn hóa đòi hỏi những giải pháp căn cơ và đồng bộ hơn.
2.1. Rào cản phát triển sinh kế bền vững và nguy cơ tái nghèo
Một trong những thách thức lớn nhất là việc phát triển sinh kế bền vững. Phần lớn người Chăm vẫn làm các công việc tự do, thu nhập bấp bênh. Trình độ học vấn và tay nghề hạn chế khiến họ khó tiếp cận các cơ hội việc làm chất lượng cao trong khu vực kinh tế chính thức. Mặc dù có các chính sách hỗ trợ vay vốn, việc sử dụng vốn để tạo ra sinh kế ổn định, lâu dài vẫn là một bài toán khó. Bên cạnh đó, áp lực chi phí sinh hoạt tại một quận trung tâm như Phú Nhuận rất cao, khiến các hộ vừa thoát nghèo rất dễ tái nghèo khi gặp các cú sốc về sức khỏe hoặc mất việc làm. Một bộ phận người dân vẫn còn tâm lý trông chờ vào sự hỗ trợ của Nhà nước, chưa chủ động vươn lên, đòi hỏi công tác tuyên truyền, vận động cần được đẩy mạnh hơn nữa để khơi dậy ý chí tự lực.
2.2. Khó khăn trong hòa nhập xã hội và bảo tồn bản sắc văn hóa Chăm
Việc hòa nhập xã hội cho người Chăm đi đôi với bảo tồn bản sắc văn hóa Chăm là một thách thức kép. Sinh hoạt khép kín trong cộng đồng giúp họ giữ gìn được phong tục, tập quán, ngôn ngữ, nhưng cũng có thể tạo ra những rào cản trong việc tiếp cận thông tin và các dịch vụ xã hội rộng rãi. Thế hệ trẻ người Chăm đứng trước áp lực phải hòa nhập với xã hội hiện đại, đồng thời phải gìn giữ di sản văn hóa của dân tộc. Các chính sách hỗ trợ cần được thiết kế tinh tế để vừa khuyến khích phát triển kinh tế, nâng cao đời sống vật chất, vừa tạo không gian để văn hóa Chăm và phát triển kinh tế song hành. Nếu không có sự quan tâm đúng mức, bản sắc văn hóa độc đáo có nguy cơ bị mai một trong quá trình đô thị hóa, ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của chính cộng đồng.
III. Phương pháp tạo việc làm và phát triển kinh tế cho người Chăm
Để giải quyết các thách thức về sinh kế, quận Phú Nhuận đã triển khai nhiều giải pháp trọng tâm nhằm tạo đòn bẩy kinh tế. Các chính sách này tập trung vào việc cung cấp nguồn vốn, đào tạo nghề và xây dựng các mô hình kinh doanh phù hợp, giúp đồng bào Chăm nâng cao thu nhập và ổn định cuộc sống một cách lâu dài.
3.1. Hiệu quả từ chính sách hỗ trợ vốn và đào tạo nghề nghiệp
Chính sách tín dụng ưu đãi là công cụ then chốt trong việc tạo việc làm cho người dân tộc. Thông qua Ngân hàng Chính sách xã hội và Quỹ Xóa đói giảm nghèo, nhiều hộ gia đình Chăm đã được tiếp cận nguồn vốn để sản xuất, kinh doanh. Giai đoạn 2016-2020, quận đã giới thiệu cho 73 trường hợp vay vốn với tổng số tiền 463 triệu đồng. Song song với hỗ trợ vốn, công tác đào tạo nghề được chú trọng. Trung tâm Dạy nghề quận đã phối hợp khảo sát nhu cầu và tổ chức các lớp học phù hợp như lái xe, trang điểm, may mặc. Đặc biệt, mô hình “Tổ hợp may người Chăm” đã phát huy hiệu quả, tạo việc làm tại chỗ cho phụ nữ. Sự kết hợp giữa vốn và đào tạo nghề đã giúp nhiều lao động Chăm chuyển đổi từ công việc phổ thông sang các ngành nghề có thu nhập ổn định hơn, góp phần trực tiếp vào mục tiêu giảm nghèo bền vững.
3.2. Xây dựng các mô hình kinh tế gắn liền với văn hóa đặc thù
Nhận thấy tiềm năng từ bản sắc văn hóa, quận đã khuyến khích các mô hình kinh tế gắn liền với đặc trưng của cộng đồng. Việc phát triển các nhà hàng, quán ăn phục vụ ẩm thực Halal không chỉ đáp ứng nhu cầu của du khách Hồi giáo mà còn tạo ra một sản phẩm du lịch độc đáo. Các cửa hàng bán trang phục truyền thống, đồ lưu niệm cũng là một hướng đi hiệu quả. Những mô hình này cho thấy sự liên kết chặt chẽ giữa văn hóa Chăm và phát triển kinh tế. Bằng cách biến di sản văn hóa thành tài sản kinh tế, người dân không chỉ có thêm thu nhập mà còn có thêm động lực để gìn giữ và quảng bá văn hóa dân tộc. Đây là hướng đi quan trọng để đảm bảo phát triển sinh kế bền vững, tránh sự phụ thuộc vào các công việc thời vụ, bấp bênh.
IV. Bí quyết cải thiện toàn diện các dịch vụ xã hội cơ bản
Để giảm nghèo một cách bền vững, việc cải thiện thu nhập phải đi đôi với nâng cao khả năng tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản. Quận Phú Nhuận đã thực hiện một loạt chính sách đồng bộ, tác động trực tiếp vào các chiều thiếu hụt về giáo dục, y tế và nhà ở, đảm bảo không ai bị bỏ lại phía sau.
4.1. Giải pháp đột phá trong hỗ trợ giáo dục và chăm sóc sức khỏe
Trong lĩnh vực giáo dục, quận đã thực hiện miễn giảm học phí cho 100% học sinh Chăm, cấp hàng trăm suất học bổng và hỗ trợ chi phí học tập. Theo Báo cáo của UBND quận Phú Nhuận, năm học 2019-2020, 770 suất học bổng trị giá 1,31 tỷ đồng đã được trao. Về y tế, 100% thành viên hộ nghèo, cận nghèo người Chăm được cấp thẻ BHYT miễn phí hoặc hỗ trợ chi phí. Quỹ Vì người nghèo đã hỗ trợ 30% kinh phí mua thẻ BHYT cho 2.430 thành viên hộ cận nghèo. Các chương trình khám sức khỏe sinh sản, tiêm chủng mở rộng cũng được triển khai thường xuyên. Những chính sách hỗ trợ đồng bào dân tộc thiểu số này đã trực tiếp kéo giảm các chỉ số thiếu hụt trong mô hình giảm nghèo đô thị đa chiều, cải thiện chất lượng nguồn nhân lực và sức khỏe cộng đồng về lâu dài.
4.2. Nỗ lực đảm bảo nhà ở và điều kiện sống thiết yếu cho người dân
Nhà ở là một trong những nhu cầu cấp thiết nhất tại đô thị. Quận Phú Nhuận đã tập trung nguồn lực từ Quỹ Vì người nghèo và vận động xã hội hóa để hỗ trợ nhà ở. Trong 5 năm, quận đã xây mới 22 căn nhà tình thương, sửa chữa 11 căn, và hỗ trợ lắp đặt hệ thống điện, nước sạch cho hàng chục hộ gia đình. Cụ thể, 10 điện kế và 33 đồng hồ nước đã được lắp đặt, đảm bảo 100% hộ Chăm được tiếp cận các dịch vụ cơ bản này. Các chính sách này không chỉ cải thiện điều kiện sống trước mắt mà còn tạo nền tảng ổn định để các hộ gia đình yên tâm lao động sản xuất. Việc đảm bảo an sinh xã hội cho người Chăm thông qua các chương trình nhà ở và cải thiện môi trường sống thể hiện rõ quyết tâm của chính quyền trong việc thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo một cách thực chất.
V. Phân tích kết quả thực hiện chính sách giảm nghèo giai đoạn 2016 2020
Giai đoạn 2016-2020 ghi nhận những kết quả ấn tượng trong công tác giảm nghèo bền vững cho người Chăm tại Phú Nhuận. Các số liệu thực tiễn và bài học kinh nghiệm được rút ra là cơ sở quan trọng để hoàn thiện chính sách trong giai đoạn tiếp theo, khẳng định vai trò lãnh đạo của hệ thống chính trị và sự nỗ lực của cả cộng đồng.
5.1. Những con số biết nói về tỷ lệ thoát nghèo của người Chăm
Kết quả thực hiện chương trình rất đáng khích lệ. Đến tháng 10/2020, quận Phú Nhuận được công nhận hoàn thành mục tiêu không còn hộ nghèo theo chuẩn thành phố giai đoạn 2019-2020. Đối với cộng đồng dân tộc thiểu số, 14/14 hộ nghèo đã vượt chuẩn, 17/27 hộ cận nghèo vượt chuẩn. Riêng cộng đồng người Chăm, số hộ cận nghèo chỉ còn 8 hộ với 35 nhân khẩu. Thu nhập bình quân đầu người của các hộ trong diện chính sách đã tăng lên đáng kể, nhiều hộ đạt trên 40 triệu đồng/người/năm vào năm 2020, vượt xa chuẩn nghèo. Đây là thành quả của sự nỗ lực không mệt mỏi của cả hệ thống chính trị và nhân dân quận Phú Nhuận, minh chứng cho hiệu quả của mô hình giảm nghèo đô thị khi được triển khai một cách quyết liệt và đồng bộ.
5.2. Vai trò của chính quyền địa phương và bài học kinh nghiệm
Vai trò chính quyền địa phương là yếu tố quyết định thành công. Quận ủy, UBND quận đã thể hiện quyết tâm chính trị cao thông qua việc ban hành các nghị quyết, kế hoạch cụ thể và phân công trách nhiệm rõ ràng. Sự phối hợp chặt chẽ giữa các ban ngành, đoàn thể, đặc biệt là Ủy ban MTTQ, đã huy động được sức mạnh tổng hợp của toàn xã hội. Một bài học kinh nghiệm quan trọng là việc tổ chức đối thoại trực tiếp với người nghèo, giúp nắm bắt chính xác nhu cầu và khơi dậy ý thức tự vươn lên. Bên cạnh đó, việc lồng ghép chính sách dân tộc tại TP.HCM với các phong trào thi đua yêu nước đã tạo ra sức lan tỏa mạnh mẽ. Công tác giám sát, kiểm tra thường xuyên đã đảm bảo các chính sách được thực thi minh bạch, hiệu quả, đúng đối tượng.
