đặt vấn đề nghiên cứu pháp luật về giải quyết tranh chấp KDTM, hầu hết các nghiên cứu đều đi sâu tìm hiểu để làm rõ khái niệm “tranh chấp kinh doanh, thương mại” và “giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại”. Các khái niệm được trình bày dưới nhiều giác độ, nhưng đều thống nhất ở việc nhận diện nội hàm tranh chấp KDTM được phát sinh từ mâu thuẫn lợi ích của các bên trong quan hệ KDTM. “Tranh chấp kinh doanh, thương mại là những mâu thuẫn phát sinh giữa các chủ thể kinh doanh khi tham gia các quan hệ KDTM vì mục tiêu lợi nhuận” [49, tr. Thứ hai, trong nhiều công trình nghiên cứu đã đưa ra khái niệm và các hình thức giải quyết tranh chấp KDTM mại nói chung và hình thức giải quyết tranh chấp KDTM tại Tòa án nói riêng.
Đã có sự so sánh giữa các hình thức giải quyết các tranh chấp này, đặc biệt là hình thức Trọng tài và Tòa án. Theo các công trình này, “giải quyết tranh chấp KDTM theo thủ tục tư pháp tại Tòa án là hình thức giải quyết tranh chấp thông qua hoạt động của cơ quan tài phán nhà nước, nhân danh quyền lực nhà nước để đưa ra phán quyết buộc các bên có nghĩa vụ thi hành, kể cả bằng sức mạnh cưỡng chế. Do đó, các đương sự thường tìm đến sự trợ giúp của Tòa án như một giải pháp cuối cùng để bảo vệ 18 có hiệu quả các quyền và lợi ích hợp pháp của mình khi họ không đạt được mục đích trong việc sử dụng cơ chế thương lượng, hòa giải và cũng không muốn vụ tranh chấp được giải quyết bằng con đường trọng tài [48, tr. Thứ ba, cũng có nhiều nghiên cứu về lý luận và thực tiễn đối với thủ tục giải quyết tranh chấp KDTM tại Tòa án cấp sơ thẩm, thực trạng các quy định pháp luật áp dụng trong thủ tục giải quyết tranh chấp KDTM tại Tòa án, các vấn đề về thẩm quyền của Tòa án trong xét xử sơ thẩm các tranh chấp KDTM, đề cập một số giai đoạn trong thủ tục giải quyết tranh chấp KDTM tại Tòa án cấp sơ thẩm.
nhưng cũng chỉ là những nét chấm phá trên nền tảng của các quy định pháp luật thực định và có sự đồng nhất trong quá trình phát triển của pháp luật về tố tụng kinh tế trong mối quan hệ với pháp luật tố tụng dân sự, chưa làm rõ bản chất của các tranh chấp KDTM. Thứ tư, nghiên cứu pháp luật của một số nước trên thế giới cho thấy, theo BLTTDS của một số quốc gia, Viện công tố chỉ tham gia xét xử các vụ án hình sự chứ không tham gia vào vụ án dân sự. Nếu đương sự đã được triệu tập hợp lệ lần thứ nhất mà vắng mặt không có lý do, thì Toà án vẫn mở phiên toà xét xử vắng mặt họ chứ không cần đến lần thứ hai như quy định của pháp luật Việt Nam. Về vấn đề tranh tụng tại phiên toà, thẩm phán lắng nghe ý kiến của người làm chứng, lập luận của các bên đương sự, có vấn đề gì không rõ, thẩm phán nêu một số câu hỏi để người làm chứng, đương sự trình bày.
Sau khi nghe tất cả các bên tranh tụng thẩm phán sẽ đưa ra quyết định ai là người thắng kiện. Tuy nhiên, ở mức độ nhất định, các luận điểm khoa học của các công trình nghiên cứu đã công bố liên quan đến đề tài luận án sẽ là những tài liệu tham khảo có giá trị để tác giả có thể tiếp thu, kế thừa những thành quả, các giá trị mà các nghiên cứu đã chỉ ra, làm nền móng cho việc tiếp tục nghiên cứu đề tài luận án về thủ tục giải quyết tranh chấp KDTM tại Tòa án cấp sơ thẩm cả về lý luận cũng như về thực tiễn. Những vấn đề tiếp tục nghiên cứu và phát triển trong nội dung luận án Thứ nhất, về mặt lý luận, hiện chưa có công trình nào đề cập một cách rõ nét về các yêu cầu đặt ra đối với thủ tục giải quyết các tranh chấp KDTM theo thủ tục tư pháp gắn với quyền tự định đoạt và bảo đảm quyền tự do kinh doanh của các chủ thể kinh doanh; chưa làm rõ được yêu cầu áp dụng thủ tục giải quyết tranh chấp KDTM phải phù hợp với những quyền này và phù hợp bản chất của các tranh chấp trong quan hệ KDTM. Vì vậy, luận án sẽ phải làm rõ về mặt lý luận pháp luật về giải quyết tranh chấp KDTM tại Tòa án cấp sơ thẩm gắn với các vấn đề nói trên.
Thứ hai, về mặt thực tiễn, việc nghiên cứu thực trạng pháp luật và thực tiễn áp dụng pháp luật về thủ tục giải quyết tranh chấp KDTM tại Tòa án cấp sơ thẩm cần nhìn nhận theo logic các vấn đề đặt ra ở phần nghiên cứu lý luận, trong đó, cần quan tâm đến quyền lựa chọn của các chủ thể kinh doanh đối với thủ tục tư pháp tại Tòa án; quyền tự định đoạt của các bên đương sự trong suốt quá trình giải quyết tranh chấp KDTM tại Tòa án cấp sơ thẩm; việc lựa chọn cách giải quyết hợp lý và thuận lợi nhất cho họ như: biện pháp hòa giải, yêu cầu tạm đình chỉ, đình chỉ giải quyết tranh chấp KDTM; yêu cầu phản tố hoặc áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời. Thứ ba, trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn, cần đề xuất phương hướng và giải pháp để hoàn thiện pháp luật về thủ tục giải quyết tranh chấp KDTM tại Tòa án cấp sơ thẩm - giai đoạn đầu tiên, quan trọng và có ý nghĩa quyết định của việc giải quyết tranh chấp KDTM theo thủ tục tư pháp tại Tòa án để phù hợp với bản chất của các tranh chấp KDTM, bảo đảm quyền tự định đoạt và quyền tự do kinh doanh của các chủ thể kinh doanh trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam. Cơ sở lý thuyết nghiên cứu 1. Các lý thuyết nghiên cứu được áp dụng Để làm rõ vấn đề nghiên cứu, luận án được nghiên cứu dựa trên các cơ sở lý thuyết sau: 20 - Lý thuyết về kinh tế thị trường, hội nhập kinh tế quốc tế, tôn trọng và bảo đảm quyền tự do kinh doanh: Cơ chế vận hành của nền kinh tế thị trường tuân theo quy luật cung cầu, quy luật giá trị và quy luật cạnh tranh.
Trong điều kiện hội nhập, các quan hệ KDTM phát triển mạnh mẽ và đa dạng, không còn bó hẹp trong phạm vi quốc gia, mà có tính toàn cầu. Các chủ thể được quyền tự do kinh doanh trong khuôn khổ pháp luật và trong đó được quyền tự do lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp khi có mâu thuẫn xảy ra. Quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể được Nhà nước bảo hộ bằng pháp luật. - Lý thuyết về Nhà nước pháp quyền: Nhà nước pháp quyền có sự bảo đảm tối cao của Hiến pháp và pháp luật đối với đời sống xã hội, trong đó, pháp luật phải phản ánh ý chí chung của nhân dân và lợi ích chung của xã hội.
Nhà nước thực hiện và bảo vệ các quyền dân sự, chính trị, kinh tế, xã hội và văn hóa của công dân, công dân được tự do làm những gì mà pháp luật không cấm. Nhà nước và nhân dân đều thực hiện trách nhiệm trong mối quan hệ tác động qua lại. Nhà nước chịu trách nhiệm trước công dân về những hoạt động của mình và công dân chịu trách nhiệm trước Nhà nước về những hành vi vi phạm pháp luật của mình. - Lý thuyết về cải cách tư pháp: Với mục tiêu xây dựng nền tư pháp trong sạch, vững mạnh, dân chủ, nghiêm minh, bảo vệ công lý, từng bước hiện đại, phục vụ nhân dân, phụng sự Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa, hoạt động tư pháp mà trọng tâm là hoạt động xét xử được tiến hành có hiệu quả.
Nghị quyết Đại hội Đại biểu toàn quốc của Đảng lần thứ XII tiếp tục khẳng định và có sự kế thừa mục tiêu về cải cách tư pháp, hướng đến “xây dựng nền tư pháp trong sạch, vững mạnh, dân chủ, nghiêm minh, từng bước hiện đại; bảo vệ pháp luật, công lý, quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ XHCN, lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức và cá nhân”. Về hoàn thiện thủ tục tố tụng dân sự, cần tạo điều kiện cho các đương sự chủ động thu thập chứng cứ chứng minh, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Đổi mới thủ tục hành chính nhằm tạo điều kiện thuận lợi 21 cho người dân tiếp cận công lý. Người dân chỉ nộp đơn đến Tòa án, Tòa án phải có trách nhiệm nhận và thụ lý đơn.
- Lý thuyết về pháp luật TTDS quy định về các nguyên tắc giải quyết và thủ tục tố tụng giải quyết tranh chấp KDTM tại Tòa án cấp sơ thẩm. Bảo đảm nguyên tắc cơ bản về độc lập xét xử của Tòa án trên cơ sở khách quan, bình đẳng, công bằng, bảo đảm quyền tự quyết định và tự định đoạt của các đương sự, bảo đảm nguyên tắc bình đẳng của các bên đương sự và bảo đảm quyền tranh tụng của các bên tại phiên tòa sơ thẩm. Câu hỏi nghiên cứu Luận án được triển khai với các câu hỏi trọng tâm để làm rõ mục đích nghiên cứu của luận án, đó là: Thứ nhất, về mặt lý luận (i) Khái niệm và đặc điểm của thủ tục giải quyết tranh chấp KDTM tại Tòa án cấp sơ thẩm? (ii) Những vấn đề lý luận pháp luật về thủ tục giải quyết tranh chấp KDTM tại Tòa án cấp sơ thẩm bao gồm những vấn đề gì? Những yếu tố ảnh hưởng và yêu cầu đối với pháp luật về thủ tục giải quyết tranh chấp KDTM tại Tòa án cấp sơ thẩm? Thứ hai, về mặt thực tiễn (iii) Thực trạng các quy định của pháp luật Việt Nam về thủ tục giải quyết tranh chấp KDTM tại Tòa án cấp sơ thẩm như thế nào? (iv) Thực tiễn áp dụng thủ tục giải quyết tranh chấp KDTM tại Tòa án cấp sơ thẩm hiện nay ở Việt Nam như thế nào? Đánh giá về những ưu điểm và hạn chế còn tồn tại? Thứ ba, về phương hướng, giải pháp (v) Để hoàn thiện pháp luật về thủ tục giải quyết tranh chấp KDTM tại Tòa án cấp sơ thẩm ở Việt Nam cần xác định phương hướng như thế nào? 22 (vi) Các giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về thủ tục giải quyết tranh chấp KDTM tại Tòa án cấp sơ thẩm ở Việt Nam là gì? 1.