Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HOÀ GIẢI TRANH CHẤP ĐẤT ĐAI CỦA UỶ BAN NHÂN DÂN CẤP XÃ 1. Khái quát về tranh chấp đất đai và giải quyết tranh chấp đất đai bằng hoà giải 1. Khái niệm và đặc điểm của tranh chấp đất đai 1. Khái niệm tranh chấp đất đai Tranh chấp đất đai là hiện tượng thường xảy ra trong đời sống xã hội ở các thời kỳ lịch sử khác nhau.
Tranh chấp đất đai phát sinh manh nha từ những bất đồng, mâu thuẫn giữa những người sử dụng đất với nhau hoặc giữa họ với tổ chức, cá nhân khác có quyền và nghĩa vụ hay lợi ích trong quá trình quản lý, sử dụng đất. Trong bất kỳ xã hội nào, đất đai luôn có vai trò, vị trí quan trọng đối với đời sống con người, nó cũng góp phần vào sự phồn vinh của mỗi quốc gia. Cùng với sự phát triển sản xuất và đời sống, nhu cầu sử dụng đất đai trở thành hiện tượng bình thường, phổ biến trong xã hội, đặc biệt là trong nền kinh tế thị trường, khi mà đất đai được trả lại giá trị thực vốn có của nó. Tranh chấp đất đai là một thuật ngữ đã trở lên khá phổ biến trong đời sống xã hội.
Tuy nhiên, xét dưới góc độ học thuật thì tranh chấp đất đai là gì? Theo Từ điển tiếng Việt thông dụng: “Tranh chấp là những bất đồng, trái ngược nhau” [14, tr. Như vậy, theo ngôn ngữ học, tranh chấp được hiểu là những bất đồng trái ngược nhau giữa hai hoặc nhiều người trong quan hệ xã hội. Trên thực tế, tranh chấp xảy ra ở nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội với những loại hình rất phong ph , đa dạng. (Ví dụ: Tranh chấp về lối đi, tranh chấp hợp đồng, tranh chấp tài sản thừa kế…) Theo Từ điển Giải thích thuật ngữ Luật học thì: “Tranh chấp đất đai là những tranh chấp phát sinh giữa các chủ thể tham gia quan hệ pháp luật đất đai về quyền và nghĩa vụ trong quá trình quản lý và sử dụng đất đai” [34, tr.
Sổ 7 tay Thuật ngữ pháp lý thông dụng cũng giải thích tương tự về thuật ngữ này, cụ thể: “Tranh chấp đất đai là những tranh chấp phát sinh giữa các chủ thể tham gia quan hệ pháp luật đất đai về quyền và nghĩa vụ trong quá trình quản lý và sử dụng đất đai” [13. Theo Giáo trình Luật Đất đai của Trường Đại học Luật Hà Nội: “Tranh chấp đất đai là sự bất đồng, mâu thuẫn hay xung đột về lợi ích, về quyền và nghĩa vụ giữa các chủ thể khi tham gia vào quan hệ pháp luật đất đai” [33. Theo khoản 24 Điều 3 Luật đất đai 2013 quy định: “Tranh chấp đất đai là tranh chấp về quyền, nghĩa vụ của người sử dụng đất giữa hai hoặc nhiều bên trong quan hệ đất đai.” Như vậy, x t về mặt học thuật, các nhà nghiên cứu nước ta quan niệm tranh chấp đất đai là những bất đồng, mâu thuẫn về quyền và nghĩa vụ sử dụng đất trong quá trình sử dụng đất giữa những người sử dụng đất với nhau hoặc giữa họ với tổ chức, cá nhân khác. Ví dụ: Tranh chấp đất đai giữa ông A và ba anh chi em là ông B bà C, ông D về thừa kế 500m2 đất thổ cư do cha mẹ mất để lại.
Đặc đi m của tranh chấp đất đai Quan hệ đất đai là một dạng đặc biệt của quan hệ dân sự, nên tranh chấp đất đai có đặc trưng chung của tranh chấp dân sự. Tuy nhiên, tranh chấp đất đai còn mang những đặc điểm riêng khác với tranh chấp dân sự, tranh chấp thương mại… sự khác biệt đó thể hiện ở một số đặc điểm sau: Thứ nhất, chủ th của quan hệ tranh chấp đất đai không phải là chủ sở hữu đất đai. Do tính đặc thù của chế độ sở hữu đất đai ở nước ta, đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu. Nhà nước giao đất, cho thuê đất cho tổ chức, hộ gia đình, cá nhân (gọi chung là người sử dụng đất) sử dụng ổn định, lâu dài hoặc công nhận quyền sử dụng đất ổn định, lâu dài của tổ chức, hộ gia đình, cá nhân đang sử dụng đất.
Vì vậy, người sử dụng đất chỉ có thể là chủ thể quản lý đất đai hoặc chủ thể sử dụng đất, chứ không phải là chủ sở hữu đất đai. 8 Thứ hai, do tính đặc thù của chế độ sở hữu toàn dân về đất đai ở nước ta nên đối tượng của tranh chấp đất đai chỉ giới hạn trong phạm vi tranh chấp về quyền và nghĩa vụ trong quản lý, sử dụng đất đai. Điều này có nghĩa là pháp luật chỉ thừa nhận và giải quyết các tranh chấp về quản lý đất đai hoặc tranh chấp về sử dụng đất. Các tranh chấp về quyền sở hữu đất đai như tranh chấp về đòi lại đất trước đây đã hiến, tặng cho Nhà nước; tranh chấp về đòi lại đất mà Nhà nước đã chia, cấp cho người nông dân trong cải cách ruộng đất; tranh chấp về đòi lại đất trước đây đã góp vào hợp tác xã, tập đoàn sản xuất để làm ăn tập thể hay hợp tác xã, tập đoàn sản xuất bị giải thể v.
sẽ không được thừa nhận và không xem x t giải quyết. Thứ ba, theo quy định của pháp luật đất đai hiện hành, tranh chấp đất đai bao gồm: (i) Tranh chấp về quyền sử dụng đất mà người sử dụng đất có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hoặc người sử dụng đất tuy chưa có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất nhưng có một trong các loại giấy tờ quy định tại khoản 1, khoản 2 và khoản 3 Điều 100 Luật Đất đai năm 2013 (gọi chung là giấy tờ hợp lệ về đất đai); (ii) Tranh chấp về quyền sử dụng đất mà người sử dụng đất không có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hoặc người sử dụng đất không có giấy tờ hợp lệ về đất đai. X t về bản chất, tranh chấp về quyền sử dụng đất mà người sử dụng đất có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hoặc người sử dụng đất tuy chưa có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất nhưng có một trong các loại giấy tờ hợp lệ về đất đai thì đây là một dạng của tranh chấp dân sự. Bởi lẽ, khoa học pháp lý nước ta quan niệm quyền sử dụng đất là một loại quyền về tài sản.
(Quyền sử dụng đất là một loại quyền dân sự vì: (i) Hộ gia đình, các cá nhân sử dụng đất là chủ thể của quan hệ pháp luật dân sự; (ii) Quan hệ đất đai là quan hệ tài sản thuộc đối tượng điều chỉnh của pháp luật dân sự; (iii) Người sử dụng đất có một số quyền năng mang tính định đoạt đối với quyền sử dụng đất như quyền chuyển nhượng quyền sử dụng đất, quyền cho thuê quyền sử dụng đất, quyền để thừa kế quyền 9 sử dụng đất; quyền tặng cho quyền sử dụng đất. Đây là một trong những loại quyền năng dân sự). Do đó, loại tranh chấp này thuộc thẩm quyền giải quyết của Toà án nhân dân. Đới với tranh chấp về quyền sử dụng đất mà người sử dụng đất không có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hoặc người sử dụng đất không có giấy tờ hợp lệ về đất đai, thì đây là một dạng tranh chấp mang tính chất hành chính.
Bởi lẽ, việc cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất là một hoạt động quản lý nhà nước do cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện. Hơn nữa, việc xác định lý do vì sao người sử dụng đất chưa có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hoặc chưa có giấy tờ hợp lệ về đất đai thuộc thẩm quyền của các cơ quan quản lý đất đai. Vì vậy, việc giải quyết tranh chấp này thuộc thẩm quyền của Ủy ban nhân dân (Ủy ban nhân dân cấp tỉnh và Ủy ban nhân dân cấp huyện). Thứ tư, trên thực tế, đất đai được sử dụng vào các mục đích khác nhau, quan hệ đất đai liên quan đến lợi ích của nhiều đối tượng trong xã hội: Nhà nước, cộng đồng dân cư, tổ chức, hộ gia đình, cá nhân, cơ sở tôn giáo, tổ chức, cá nhân nước ngoài, người Việt Nam định cư ở nước ngoài sử dụng đất tại Việt Nam.
Do đó, tranh chấp đất đai phát sinh không chỉ liên quan đến lợi ích của một bên mà còn liên quan đến lợi ích của nhiều bên. Vì vậy, tranh chấp đất đai nếu không giải quyết nhanh chóng, dứt điểm, kịp thời thì sẽ gia tăng phức tạp. Trong vài năm trở lại đây, xuất hiện ngày càng nhiều các vụ việc tranh chấp đông người, có tổ chức, k o dài và nếu bị kẻ xấu lợi dụng lôi k o, kích động, x i giục thì dễ trở thành “điểm nóng” tiềm ẩn nguy cơ mất ổn định chính trị, trật tự an toàn xã hội. Hơn nữa, do tính chất phức tạp của nguồn gốc sử dụng đất cũng như sự xáo trộn của quan hệ đất đai qua các thời kỳ nên tranh chấp đất đai là một trong những loại tranh chấp có tính chất gay gắt, phức tạp nhất.
Trên thực tế, việc giải quyết tranh chấp đất đai gặp rất nhiều khó khăn, phức tạp; đặc biệt là tranh chấp đất tôn giáo, tranh chấp về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất vv. 10 Thứ năm, quan hệ đất đai có liên quan đến những quan hệ xã hội khác thuộc phạm vi điều chỉnh của một số đạo luật như: Bộ luật Dân sự, Luật Xây dựng, Luật Nhà ở, Luật Bảo vệ môi trường, Luật Kinh doanh bất động sản v. Trên thực tế, tranh chấp đất đai xảy ra liên quan đến nhà ở, công trình xây dựng, cây cối và vật kiến tr c khác v.v… nên khi giải quyết tranh chấp đất đai cần phải áp dụng các đạo luật khác có liên quan để xem x t, giải quyết. Giải quyết tranh chấp đất đai bằng hoà giải 1.
Khái niệm giải quyết tranh chấp đất đai bằng hoà giải Tranh chấp đất đai là một hiện tượng thường xảy ra trong đời sống xã hội, có xu hướng ngày càng gia tăng cả về số lượng và tính chất phức tạp do đó việc giải quyết tranh chấp đất đai vô cùng cần thiết. Việc giải quyết các tranh chấp đất đai là một trong những biện pháp quan trọng để pháp luật đất đai phát huy được vai trò trong đời sống xã hội.