MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Công nghiệp luôn đóng một vai trò quan trọng trong việc phát triển của hầu hết các quốc gia trên thế giới. Đặc biệt là các nƣớc đang phát triển ở châu Á nhƣ Ấn Độ, Trung Quốc, Indonesia, Malaysia, Philippine, Thái Lan, Việt Nam…công nghiệp hóa luôn đƣợc ƣu tiên hàng đầu trong quá trình tăng trƣởng, phát triển. Tuy nhiên, đây là nguyên nhân chính dẫn đến ô nhiễm môi trƣờng, khan hiếm tài nguyên, thách thức năng lƣợng…Hiện nay, với tình hình biến đổi khí hậu đang diễn biến trầm trọng và cùng với các hệ quả trên, các quốc gia trên thế giớiđang dần nhận racái giá phải trả cho môi trƣờng trong việc phát triển công nghiệp của họ.
Vì vậy, các quốc giacần tìm một hƣớng đi mới cho quá trình tăng trƣởng và họ buộc phải chuyển đổi, phát triểnvới một mô hình mới, bền vững trong việc sử dụng hiệu quả tài nguyên tự nhiên, giảm chất thải, giảm ô nhiễm, giảm phát thải khí nhà kính, duy trì đa dạng sinh học, tăng cƣờng an ninh năng lƣợng… để phù hợp với yêu cầu hiện tại. Đó là phát triển nền công nghiệp xanh. Năm 1992, Hội nghị Liên Hợp Quốc về Môi trƣờng và Phát triển họp tại Rio de Janeiro, Brazil đã khẳng định quyền lợi của con ngƣời, bảo vệ sự toàn vẹn của hệ thống môi trƣờng và phát triển bền vững. Đây là một mốc lịch sử quan trọng mà từ đó các nghiên cứu một cách hệ thống về phát triển bền vững trong mọi lĩnh vực: công nghiệp, kinh tế, quy hoạch… đƣợc hoàn thiện và ứng dụng rộng rãi.
Khái niệm tăng trƣởng xanh ra đời vào vào tháng 6 năm 2009 khi 39 quốc gia của OECD kí quyết định và cho ra đời khái niệm này. Trong những năm gần đây, khái niệm tăng trƣởng xanh quen thuộc và đƣợc ủng hộ tại nhiều nơi trên thế giới nhƣ OECD, UNEP, WB, IEA, các nƣớc G8, G20…Tăng trƣởng xanh là mô hình phát triển kinh tế “xanh”, là một bộ phận của phát triển bền vững; nó thúc đẩy tăng trƣởng kinh tế đồng thời giảm phát thải khí nhà kính, chất thải; trong đó công nghiệp xanhlà một yêu cầu không thể thiếu ở mô hình này. 2 Việt Nam là một quốc gia đới bờ, là một trong những nƣớc chịu ảnh hƣởng nhiều nhất của biến đổi khí hậu.Vì vậy, việc hƣớng đến mô hình tăng trƣởng xanh – tăng trƣởng bền vững là điều cần thiết trong thời điểm hiện tại cũng nhƣ chuẩn bịcho tƣơng lai.Việt Nam đã thể hiện rõ quan điểm theo đuổi mô hình tăng trƣởng xanh khi phê duyệt Chiến lƣợc Quốc gia về Tăng trƣởng xanh năm 2012 và Chƣơng trình Hành động của ngành Tài nguyên và Môi trƣờng thực hiện chiến lƣợc quốc gia về tăng trƣởng xanh giai đoạn 2015 – 2020 và định hƣớng đến năm 2030 vào tháng 4/2015. Tuy nhiên, đây chỉ là những mục tiêu và định hƣớng chung cho tăng trƣởng xanh của quốc gia còn trong ngành công nghiệp nói riêng chƣa có những tiêu chí đánh giá cụ thể.
Hiện nay, Bình Dƣơng là một trong những địa phƣơng năng động trong kinh tế của cả nƣớc, thu hút mạnh đầu tƣ về nƣớc ngoài, có nhiều khu công nghiệp đang phát triển với tỷ trọng của ngành công nghiệp cao. Vì vậy, đề tài “ Đề xuất các giải pháp xanh hóa công nghiệp cho tỉnh Bình Dương” sẽ đƣa ra những chỉ thị cụ thể nhằm đánh giá mức độ xanh hóa trong công nghiệp của tỉnh Bình Dƣơng và đề xuất những biện pháp thích hợp. Đây là một đề tài cần thiết và phù hợp với định hƣớng phát triển trong mô hình tăng trƣởng xanh ở Việt Nam. Mục tiêu nghiên cứu Xây dựng đƣợc bộ chỉ thị xanh hóa công nghiệp cho tỉnh Bình Dƣơng Đề xuất đƣợc các giải pháp xanh hóa công nghiệp cho tỉnh Bình Dƣơng 3.
Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tƣợng nghiên cứu Khu công nghiệp và cụm công nghiệp tỉnh Bình Dƣơng 3. Phạm vi nghiên cứu Phạm vi không gian: Tỉnh Bình Dƣơng Phạm vi thời gian: Chuỗi số liệu hiện trạng tỉnh Bình Dƣơng 2010 - 2014, số liệu dự báo đến năm 2020 và định hƣớng đến năm 2030. Nội dung nghiên cứu - Thu thập thông tin và nghiên cứu lý thuyết về tăng trƣởng xanh, công nghiệp xanh, xem xét các bài học kinh nghiệm ở các quốc gia đã thực hiện tăng trƣởng xanh trên thế giới và và tình hình xanh hóa công nghiệp tại Việt Nam.
- Xây dựng bộ chỉ thị đánh giá tăng trƣởng xanh cho lĩnh vực công nghiệp tại Bình Dƣơng. - Thu thập thông tin, khảo sát hiện trạng phát triển công nghiệp và thực thi công tác bảo vệ môi trƣờng của các doanh nghiệp ở tỉnh Bình Dƣơng. - Đánh giá mức độ xanh hóa công nghiệp của tỉnh Bình Dƣơng và đề xuất các giải pháp thích hợp. Phƣơng pháp nghiên cứu 5.
Phƣơng pháp luận Xây dựng bộ chỉ thị xanh hóa công nghiệp đòi hỏi phải phân tích, nghiên cứu, đánh giá tổng hợp các vấn đề môi trƣờng - kinh tế - xã hội.Vì vậy, tác giả chọn phƣơng pháp luận cho việc xây dựng bộ chỉ thị này là mô hình DPSIR (Driving Forces – Pressures – State – Impact – Responses) vì đây là mô hình phân tích vấn đề theo một chuỗi liên hệ nhân quả, bắt đầu từ “Động lực” là các hoạt động gây ô nhiễm trong công nghiệp; thông qua các “Áp lực” về chất thải, phát thải lên môi trƣờng; thể hiện ở các “Hiện Trạng” vật lý, hóa học, sinh học và “Tác Động “ lên hệ sinh thái, môi trƣờng xung quanh, sức khỏe con ngƣời; từ đó xác định đƣợc các vấn đề trọng tâm, các mục tiêu, xây dựng các chỉ thị để “Đáp Ứng”. 4 Theo thông tƣ 43/2015/TT-BTNMT[1], mô hình DPSIR là mô hình mô tả mối quan hệ tƣơng hỗ giữa Động lực – D (phát triển kinh tế - xã hội, nguyên nhân sâu xa của các biến đổi môi trƣờng) – Hiện trạng – S ( hiện trạng chất lƣợng môi trƣờng) – Tác động – I ( tác động của ô nhiễm môi trƣờng đối với sức khỏe cộng đồng, hoạt động phát triển kinh tế - xã hội và môi trƣờng sinh thái) – Đáp ứng – R (các giải pháp bảo vệ môi trƣờng). Chính sách, Động lực Đápứng mục tiêu Nguyên nhân Sức khỏe, Áp lực Tác động hệ sinh thái, tài nguyên… Chấtô nhiễm Hiện trạng Chất lƣợng Hình 0-1. Mô hình DPSIR [8] Mô hình DPSIR đƣợc lựa chọn làm mô hình định hƣớng cho hoạt động xây dựng chỉ thị môi trƣờng vì mô hình này cung cấp một cái nhìn tổng quan bối cảnh vấn đề môi trƣờng, làm rõ mối quan hệ nhân quả, giúp hiểu đƣợc sự phụ thuộc lẫn nhau của các thành phần mà trên cơ sở đó để phân tích các xu hƣớng, từ đó xây dựng bộ chỉ thị.
Áp dụng mô hình DPSIR vào phân tích, xây dựng bộ tiêu chí xanh hóa công nghiệp: - Thông số động lực: Các thông số thể hiện động lực chi phối đặc điểm và chất lƣợng vùng gồm các hoạt động sản xuất công nghiệp, các nhóm ngành nghề… 5 - Thông số áp lực: Các thông số cung cấp thông tin định lƣợng, định tính của chất thải trong các doanh nghiệp, lƣợng tài nguyên sử dụng… - Thông số hiện trạng: Các thông số thể hiện hiện trạng sẽ cung cấp các thông tin về đặc điểm, tính chất của các yếu tố vật lý, hóa học, sinh thái của các thành phần môi trƣờng vùng: đất, nƣớc, không khí, hệ sinh thái, động thực vật… - Thông số tác động: Các thông số phản ánh tác động tiêu cực tới đa dạng sinh học, sức khỏe con ngƣời… - Thông số đáp ứng: Các thông số thể hiện các biện pháp đối phó, giảm thiểu các tác động gây ô nhiễm môi trƣờng, hậu quả xã hội. Phƣơng pháp nghiên cứu Các phƣơng pháp nghiên cứu sau sẽ đƣợc sử dụng trong quá trình triển khai thực hiện đề tài: (1). Phƣơng pháp kế thừa: Sử dụng có chọn lọc các thông tin từ các tài liệu liên quan đến vấn đề nghiên cứu, kế thừa các kết quả nghiên cứu có sẵn, bao gồm: Các nghiên cứu trƣớc đây về tăng trƣởng xanh và xanh hóa công nghiệp Các tài liệu nghiên cứu khoa học trong và ngoài nƣớc về việc xây dựng bộ chỉ thị về tăng trƣởng xanh, phát triển bền vững, quản lý, quy hoạch trong sản xuất công nghiệp. Các tài liệu về điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên và đặc điểm kinh tế, xã hội của tỉnh Bình Dƣơng Các tài liệu về hiện trạng và quy hoạch phát triển công nghiệp (khu công nghiệp, cụm công nghiệp) của tỉnh Bình Dƣơng Hiện trạng chất lƣợng môi trƣờng nƣớc, không khí, chất thải rắn của tỉnh Bình Dƣơng.
Tải lƣợng ô nhiễm của các khu công nghiệp (KCN), cụm công nghiệp (CCN) của tỉnh Bình Dƣơng. 6 Các tài liệu trên đƣợc thu thập từ các nguồn: Ủy Ban Nhân Dân tỉnh Bình Dƣơng Sở Tài nguyên và Môi trƣờng tỉnh Bình Dƣơng Sở Khoa Học và Công Nghệ tỉnh Bình Dƣơng Ban Quản lý các Khu công nghiệp tỉnh Bình Dƣơng Thƣ viện trƣờng Đại học Bách khoa Tp. Hồ Chí Minh, Thƣ viện Viện Môi trƣờng và Tài nguyên Tài liệu từ Internet Phƣơng pháp này đƣợc áp dụng trong xây dựng ba nội dung (1) Tổng quan các vấn đề nghiên cứu, (2) Xây dựng bộ chỉ thị đánh giá tăng trƣởng xanh trong lĩnh vực công nghiệp cho tỉnh Bình Dƣơng, (3) Điều tra, đánh giá hiện trạng phát triển công nghiệp của tỉnh Bình Dƣơng theo các tiêu chí tăng trƣởng xanh. Phƣơng pháp đánh giá đa tiêu chí: Phƣơng pháp này áp dụng để đánh giá tổng hợp dựa trên nhiều tiêu chí với từng trọng số khác nhau và cuối cùng đƣa ra chỉ thị tối ƣu nhất.
Phƣơng pháp này đƣợc sử dụng trong nội dung: Xây dựng bộ chỉ thị đánh đánh giá tăng trƣởng xanh trong lĩnh vực công nghiệp cho tỉnh Bình Dƣơng. Phƣơng pháp phân tích SWOT: Đây là một mô hình ma trận phân tích điểm mạnh (Strengths), điểm yếu (Weaknesses), cơ hội (Opportunities) và nguy cơ (Threats). Thông qua phân tích SWOT, sẽ làm rõ đƣợc mục tiêu của các chỉ thị đề ra và có một cách nhìn tổng quát về lĩnh vực đang xây dựng chỉ thị. Mô hình này đƣợc xây dựng bởi Viện Nghiên Cứu Standford vào năm 1970.
Phƣơng pháp này đƣợc sử dụng trong nội dung: Xây dựng bộ chỉ thị đánh đánh giá tăng trƣởng xanh trong lĩnh vực công nghiệp cho tỉnh Bình Dƣơng. Phƣơng pháp thống kê, xử lý số liệu: Sử dụng các thuật toán thống kê và xử lý số liệu và các phầm mềm thống kê hỗ trợ nhƣ Excel, SPSS, Random Number… để tổng hợp số liệu khảo sát, thu thập đƣợc; tổng hợp các phiếu điều tra các doanh nghiệp.