CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN 1.1 Tổng quan về ngân sách 1.1 Ngân sách Nhà nước a. Khái niệm ngân sách Nhà nước Có rất nhiều khái niệm về ngân sách nhà nước: Quan niệm cổ điển cho rằng: “ Ngân sách nhà nước là một văn kiện tài chính mô tả các khoản thu chỉ của Chính phủ được thiết lập hàng năm”. Các nhà nghiên cứu kinh tế hiện đại thì cho rằng “Ngân sách nha nước là bảng liệt kê các khoản thu chỉ bằng tiền mặt trong một giai đoạn nhất định của nhà nước”.(l) Trong Luật ngân sách nhà nước Việt Nam đã được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa IX định nghĩa: “Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chỉ của Nhà nước đã được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng nhiệm vụ của Nhà nước”.(2) Trong một chừng mực nào đó, các định nghĩa ở trên có những khác biệt nhất định , tuy nhiên chúng lại đều thể hiện bản chất của ngân sách nhà nước đó là: - Về phương diện pháp lý: Ngân sách nhà nước là một đạo luật về dự trù những khoản thu chỉ bằng tiền của nhà nước trong một khoảng thời gian nhất định, thường là một năm. Luật này được cơ quan lập pháp của quốc gia ban hành.
- Về bản chất kinh tế: Mọi hoạt động của ngân sách nhà nước đều là hoạt động phân phối nguồn tài nguyên của quốc gia ( phân phố ¡ lần đầu và tái phân phối). Vì vậy nội dung kinh tế của ngân sách nhà nước được thực hiện qua các mối quan hệ kinh tế. Đó là hệ thống những quan hệ kinh tế giữa một bên là nhà nước với một bên là các tổ chức kinh tế, xã hội và các tầng lớp dân c ư. - Về tính chất xã hội: Ngân sách nhà nước luôn là một công cụ kinh tế của nhà nước, nó phục vụ cho việc thực hiện các chức năng và nhiệm vụ của nhà nướ c.
SV: Dương Đình Viết 3 Lớp: QLKT 52A Chuyên đề thực tập GVHD: ThS. Nguyễn Quang Huy b, Vai trò của ngân sách Nhà nước Trong sự vận động và phát triển của đời sống kinh tế — xã hội, với những diễn biến kinh tế, vai trò của nhà nước được thay đổi, thì chức năng của ngân sách nhà nước cũng cần được nhìn nhận lại cho phù hợp với tình hình mới. Một là, cùng với các công cụ khác của Nhà nước , ngân sách nhà nước là một công cụ ổn định kinh tế vĩ mô, thúc day tăng trưởng kinh tế, chống lạm phát và giảm thất nghiệp. Trong cơ chế thị trường kế hoạch hóa tập chung nhà nước can thiệp trực tiếp vào hoạt động sản xuất và kinh doanh.
Vai trò của nhà nướ c trong điều chỉnh các hoạt động trở nên hết sức thụ động. Ngân sách dường như chỉ là mộ t cái túi đựng số thu để rồi thực hiện việc bao cấp vốn lưu động , bù lỗ, giá. Ha i là, chức năng phân bổ nguồn lực trong xã hội : Để tạo lập và sử dụng các nguồn lực có hiệu quả, thông qua các biện pháp thu, chỉ và quản lý ngân sách nhà nước, nhà nước thực hiện phân bổ nguồn lực vào những lĩnh vực địa bàn hen chốt, có nhiều rủi ro, cần khuyến khích hoặc hạn chế phát triển; đồng thời có thể thu hút, lôi kéo sự tham gia phân bổ nguồn lực của các thành phần kinh tế và khu vực tư nhân. Ba là, chức năng phân phối lại thu nhập trong xã hội: Nhà nước thực hiện quá trình phân phối và phân phối lại thu nhập dưới hình thức tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp nhằm hạn chế bớt sự phân hoá xã hội, sự bất bình đẳng về thu nhập đảm bảo sự công bằng hop lý, làm cho nguồn thu nhập của xã hội được sử dụng một cách kịp thời hiệu quả.
Thông qua công cụ thuế và công cụ chỉ tiêu. Nhà nước sẽ thực hiện được các mục tiêu trên. Bón là, chức năng điều chỉnh kinh tế : Chính sách ngân sách nhà nước là một bộ phận không thể tách rời của chính sách kinh tế — xã hội. Khi nền kinh tế suy thoái người ta thường khuyến cáo dùng chính sách tài khoá kích cầu bằng cách giảm thuế hoặc tăng chỉ tiêu công, từ đó làm tăng khối lượng sản xuất xã hội.
Khi nền kinh tế phát triển bình thường, trong điều kiện mở cửa thì chính sách tài khoá kích thích sẽ tạo nên phản ứng dây chuyền: chính sách tài khoá kích thích nới lỏng với mục SV: Dương Đình Viết 4 Lớp: QLKT 52A Chuyên đề thực tập GVHD: ThS. Nguyễn Quang Huy đích tăng tổng cầu, mức lãi suất trong nước tăng, giá đồng nội tệ tăng, thuần xuất khẩu giảm, tổng cầu giảm. Như vay , trước mắt chính sách tài khoá có thể kích thích tổng cầu có tác động đến tăng trưởng kinh tế, nhưng về lâu dai lại kìm hãm chính quá trình tăng trưởng. Doi hỏi các nhà hoạch địch chính sách tài chính nói chung và chính sách tài khoá nói riêng phải tính đến việc sử dụng công cụ ngân sách nhà nước một cách thích hợp trong quá trình điều chỉnh nền kinh tế.
Bốn chức năng nói trên có mối quan hệ rất gắn bó , phản ảnh được bản chất hoạt động của ngân sách nhà nước trong quá trình tạo lập, khai thác động viên, phân bổ, tổ chức huy động các nguồn vốn cũng như tham gia kiểm soát, điều chỉnh kinh tế vĩ mô 1.2 Ngân sách huyện a, Khái niệm ngân sách huyện Nhà nước ra đời là kết quả của cuôc đấu tranh giai cấp trong xã hội. Bằng công cụ tài chính là Ngân sách nhà nước, Nhà nước đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của mình nhằm thúc đây phát triển toàn diện nền kinh tế xã hội của đất nước. Thông qua tổ chức bộ máy theo các cấp chính quyền, Nhà nước kiểm soát chặt chẽ trật tự xã hội cũng như kịp thời can thiệp vào nền kinh tế theo chiều hướng khuyến khích phát triển. Gắn với cấp chính quyền trong tổ chức bộ máy Nhà nước là một cấp ngân sách.
Sự ton tại của cấp huyện kéo theo sự xuất hiện của Ngân sách huyện , chính vì vậy ngân sách huyện tồn tại là một tat yếu khách quan. Trong kỳ họp thứ 8 Quốc hội khóa IX đã khẳng định : huyện là một cấp chính quyền có ngân sách , ngân sách huyện là một bộ phận hợp thành ngân sách địa phương thuộc hệ thống ngân sách nhà nước. Ngân sách huyện là một phân cấp ngân sách thực hiện vai trò và nhiệm vụ của ngân sách nhà nước trên phạm vi địa bàn huyện. b,Vai trò của ngân sách huyện Như đã nêu trong định nghĩa Ngân sách huyện có vai trò của ngân sách nhà nước đó là đảm bảo an ninh , ổn định kinh tế , bù đắp những khiếm khuyết thị trường,.
Mặc dù không lớn mạnh như ngân sách trung ương nhưng Ngân SV: Dương Đình Viết 5 Lớp: QLKT 52A Chuyên đề thực tập GVHD: ThS. Nguyễn Quang Huy sách huyện cũng tạo cho mình vị thế nhất định , chủ động trong việc thực hiện chức năng nhà nước ở địa phương. Các huyện phải căn cứ vào thế mạnh của mình để định hướng, hình thành cơ cấu kinh tế, kích thích phát triển. Đồng thời các huyện cũng phải cung cấp kinh phi, vốn đầu tư hỗ trợ cơ sở hạ tầng tạo môi trường thuận lợi cho doanh nghiệp hoạt động.
Ngân sách huyện còn có vai trò quan trọng trong việc bù dip khiếm khuyết thị trường , đảm bảo công bằng xã hội và giữ gìn môi trường : Nền kinh tế thị trường hiện nay là chạy theo lợi nhuận và bất chấp hậu quả. Do đó một loạt vấn đề xảy đến: thất nghiệp, hố ngăn cách giàu nghèo, lừa đảo , môi trường ô nhiễm ,. tạo ra cho nền kinh tế vực thắm phía trước. Cấp huyện theo dõi các báo cáo tổng hợp từ các xã phường để có các biện pháp giải quyết.
Cụ thể : - Thứ nhất, NS huyện cung cấp các phương tiện vật chất cho sự tồn tại và hoạt động của bộ máy Nhà nước ở cơ sở. Thông qua thu NS huyện đã tập trung nguồn lực để đáp ứng nhu cầu chỉ tiêu ở cấp huyện như chỉ lương, sinh hoạt phí chỉ cho quản lý hành chính , mua sắm các trang thiết bị văn phòng. - Thứ hai, NS huyện là công cụ dé điều chỉnh, kích thích mọi hoạt động của huyện đi đúng hướng , đúng chính sách , chế độ và tăng cường mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, công bằng trên địa bàn huyện. Bằng việc đề ra hệ thống luật pháp, hệ thống thuế đã kiểm tra, kiểm soát điều chỉnh lại các hoạt động sản xuất kinh doanh, dịch vụ trên địa bản huyện, chống lại các hoạt động kinh tế phi pháp, trén thuế và các nghĩa vụ đóng góp khác.
- Thứ ba, NS huyện góp phần quan trọng trong việc xây dựng kết cấu hạ tầng nông thôn với phương châm “Nhà nước và nhân dân cùng làm” hệ thống giao thông liên thôn , liên xã được xây dựng mới và nâng cấp thường xuyên, nhờ đó các cụm dân cư dần dần được hình thành, tác động đến sự phát triển và giao lưu kinh tế. Kinh tế nông thôn từng bước có sự chuyên dịch từ kinh tế thuần nông sang nền kinh tế sản xuất hàng hóa, bộ mặt của huyện từng bước được đổi mới về vật chất và tỉnh thần, SV: Dương Đình Viết 6 Lớp: QLKT 52A Chuyên đề thực tập GVHD: ThS. Nguyễn Quang Huy người dân được hưởng lợi ích xã hội lớn hơn từ giáo dục , y tế.2 Thu ngân sách huyện Trong bất kỳ xã hội nào cơ cấu các khoản thu ngân sách đều gắn liền với chức năng , nhiệm vụ và quyền lực chính trị của bộ máy nhà nước. Sự ra đời, tồn tại và phát triển của nhà nước là điều kiện xuất hiện các khoản thu ngân sách.
Các khoản thu ngân sách là tiền đề vật chất không thể thiếu dé thực hiện những chức năng và nhiệm vụ của nhà nước và ở các cấp trong bộ máy nhà nước. Nguồn thu của ngân sách huyện do Hội đồng nhân dân cấp tỉnh quyết định phân cấp trong phạm vi nguồn thu ngân sách địa phương được hưởng .1 Các khoản thu ngân sách huyện hưởng một trăm phan trăm (100% ): Là các khoản thu dành cho xã sử dụng toàn bộ để chủ động về nguồn tài chính bảo đảm các nhiệm vụ chỉ thường xuyên , đầu tư .