Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN ĐÁNH GIÁ AN TOÀN BỨC XẠ, HẠT NHÂN 1. Những khái niệm cơ bản về hiệu lực quản lý nhà nước về an toàn bức xạ hạt nhân 1. Quản lý nhà nước: Trước hết, các tổ chức chính trị - xã hội, công dân nếu được Nhà nước ủy quyền, giao quyền thực hiện chức năng quản lý nhà nước. Đây là sự quản lý mang tính chất nhà nước do Nhà nước thực hiện thông qua bộ máy nhà nước, trên cơ sở quyền lực nhà nước, nhằm thực hiện các nhiệm vụ và chức năng của nhà nước.
Quản lý nhà nước là tổng thể các hoạt động của các cơ quan, cán bộ nhà nước có thẩm quyền tác động có tổ chức và điều chỉnh bằng quyền lực pháp luật của Nhà nước đối với quá trình xã hội và hành vi hoạt động của con người để duy trì và phát triển các mối quan hệ và trật tự pháp luật nhằm thực hiện chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước trong công cuộc xây dựng và bảo vệ tổ quốc. Quản lý nhà nước là hoạt động mang tính tổ chức điều hành và điều chỉnh hay nói cách khác nó chính là việc xây dựng và điều chỉnh các mối quan hệ giữa con người với con người nhằm thực hiện những mục đích nhất định, đồng thời, nó cũng là hoạt động điều chỉnh các quan hệ xã hội và điều hành các quan hệ xã hội ấy. Đặc trưng này cho thấy, quản lý nhà nước không đơn giản là sự “cai trị”, kiểm soát, mà nó là một quá trình tổ chức điều hành và điều chỉnh các quá trình xã hội. Hiệu lực quản lý nhà nước: Có thể hiểu rằng Nhà nước thể hiện quyền lực của bộ máy nhà nước chi phối xuống các đối tượng bị quản lý trong hệ thống bằng những công cụ pháp lý, chính sách, quyết định phù hợp với những quy luật khách quan nhằm đạt mục tiêu quản lý và thỏa mãn nhu cầu thực tiễn xã hội [36].
Trong phạm vi nhất định, hiệu lực quản lý của nhà nước thể hiện tập trung trong việc hoạch định chính sách, quyết định quán xuyến hoạt động thực thi một cách nghiêm ngặt theo khuôn khổ nhất định nhằm đạt mục tiêu quản lý như mong muốn. Như vậy, hiệu lực quản lý của nhà nước liên quan tới nhiều khâu cơ bản trong chu trình quản lý, gồm: (i) Chính sách (ii) Hoạt động thực thi và (iii) Giám sát, xử lý. Nếu chỉ đưa ra chính sách, quyết định đúng đắn thì chưa đủ phản ánh hiệu lực quản lý nhà nước. Năng lực quản lý nhà nước còn thể hiện ở việc lựa chọn thời điểm và quá trình kinh tế - xã hội phù hợp để đưa chính sách vào cuộc sống một cách tốt nhất, thỏa mãn những yêu cầu thực tiễn đang đòi hỏi.
Ngược lại, việc vận dụng chính sách, quyết định vào cuộc sống đúng vào thời điểm có nhiều khó khăn hay thiếu các công cụ bổ trợ cần thiết sẽ không đem lại hiệu quả cao, tức là hiệu lực của chính sách đó cũng giảm đáng kể so với yêu cầu thực tiễn [36]. Hiệu lực quản lý nhà nước về an toàn bức xạ và hạt nhân: Quản lý nhà nước về an toàn bức xạ và hạt nhân (ATBXHN) trong lĩnh vực NLNT là quản lý nhà nước đối với một lĩnh vực công nghệ cao, có tính rủi ro cao. Mọi lĩnh vực, bất kể tính chất phức tạp đến đâu, nếu có quan hệ đến lợi ích quốc gia, nhà nước đều chủ trương quản lý ở những mức độ khác nhau. Bên cạnh những lĩnh vực như kinh tế, an ninh, quốc phòng, tài nguyên, môi trường, thì lĩnh vực NLNT ngày nay đã trở thành nhân tố góp phần thúc 6 đẩy phát triển kinh tế - xã hội và chăm sóc sức khoẻ con người, đáp ứng nhu cầu điện năng và góp phần đảm bảo bảo an ninh năng lượng và dự trữ nguồn tài nguyên của đất nước đồng thời góp phần nâng cao tiềm lực khoa học và công nghệ, tiềm lực công nghiệp quốc gia phục vụ cho sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước; gìn giữ, bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.
Năng lượng nguyên tử không chỉ là một lĩnh vực công nghệ cao, mang lại hiệu quả rất to lớn mà nó còn có tính rủi ro cao, nếu không tuân thủ các quy tắcan toàn.NLNT có thể gây ra những mối nguy hiểm ảnh hưởng tới sức khoẻ con người và môi trường. Các mối nguy hiểm và rủi ro bức xạ có nhiều nét đặc thù riêng. Chúng có thể gây ra các hiệu ứng sinh học bức xạ tất nhiên và hiệu ứng ngẫu nhiên như các bệnh có khả năng xảy ra sau một thời gian dài sau khi bị chiếu xạ, ví dụ khả năng bị bệnh ung thư của các đối tượng bị chiếu xạ hoặc ảnh hưởng di truyền đến thế hệ con cháu của họ. Chính điều này làm cho vấn đề đảm bảo ATBXHN trở nên phức tạp hơn so với các loại hình an toàn khác và nó đòi hỏi sự quan tâm, quản lý chặt chẽ của các cấp, các ngành khác nhau.
Nếu việc ứng dụng năng lượng bức xạ không được quản lý chặt chẽ thì hậu quả do năng lượng bức xạ gây ra sẽ phải mất một thời gian dài mà không dễ gì khắc phục được. Nhiều sự cố, tai nạn bức xạ xảy ra gần đây trên thế giới có thể xảy ra bất kỳ lúc nào nếu công tác quản lý nhà nước trong lĩnh vực này bị gián đoạn, bị lơi lỏng. Chúng có thể gây tổn thất đến tính mạng, sức khoẻ con người, gây thiệt hại kinh tế và có ảnh hưởng lớn đến môi trường. Khung đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu lực QLNN về ATBXHN: Việc đánh giá về hiệu lực quản lý nhà nước về ATBXHN được xem xét từ ba phần: (i) – Vấn đề chính sách; (ii) – Vấn đề thực thi và (iii)- vấn đề kiểm 7 tra việc thực thi và phản hồi.
Để cụ thể hơn, có thể khái quát 4 yếu tố chính sau: (i) - Nền quản trị công: - Tính chuyên nghiệp của hệ thống về phương diện tổ chức bộ máy, văn hóa ứng xử của đội ngũ công chức nhà nước cho tới quy trình quản lý tổng thể. - Tính tương thích với sự biến đổi của thực tiễn trong nước và thế giới. - Sự ăn khớp của ý tưởng quản lý với nhu cầu thực tiễn cuộc sống. Việc lấy thực tiễn làm cơ sở hình thành những ý tưởng chính sách.
(ii)- Vấn đề trách nhiệm, lương tâm và chuyên môn của công chức: - Chế tài cưỡng chế trong bộ máy quản trị. - Trách nhiệm giao phó cụ thể cho cá nhân và công chức. (iii)- Hệ thống công cụ và điều kiện thực thi: - Hiện tượng chồng chéo, mâu thuẫn trong các văn bản chính thức của nhà nước - Sự thiếu đồng nhất về văn bản quản lý trong Quy trình hành chính nhà nước. (iv)- Vấn đề giám sát và hiệu lực xử lý, cưỡng chế sai phạm - Thời điểm của công tác kiểm tra và giám sát, - Sự phối hợp của các cơ quan chức năng thanh tra và kiểm toán - Công tác xử lý hay cưỡng chế sai phạm, truy cứu trách nhiệm công vụ.
Những khái niệm cơ bản của an toàn bức xạ và hạt nhân Để đánh giá một cách tường minh các mặt an toàn về bức xạ và hạt nhân, chúng ta cần hiểu rõ bản chất các vấn đề gây nguy hiểm, làm tăng nguy cơ rủi ro, việc mất an toàn cho con người. Phần viết này đưa ra một số khái niệm về các nguyên nhân cũng như các mức độ rủi ro về bức xạ và hạt nhân mà con người có thể bị ảnh hưởng. Từ đó chúng ta có thể đánh giá được các quy định cũng như việc tuân thủ các quy định nhằm bảo đảm an toàn về bức xạ và hạt nhân. Chất phóng xạ - bức xạ Những chất phóng xạ từ thuở sơ khai đã là những thành phần tất yếu trên trái đất.
Các chất phóng xạ có thể tồn tại trong thức ăn, nước uống, không khí. Ngay cả bản thân chúng ta, các mô, cơ, xương cũng đều có chứa một lượng chất phóng xạ nhất định [19]. Bức xạ phát ra từ phóng xạ của hạt nhân nguyên tử cũng tương tự như các bức xạ từ mặt trời, các tia vũ trụ, từ gỗ, đá… chúng đều là những hiện tượng rất gần trong cuộc sống con người. Con người cũng như mọi loại sinh vật khác đều phải hứng chịu mọi loại bức xạ từ môi trường xung quanh.
Chúng ta sẽ đi sâu một chút để hiểu thêm về bản chất bức xạ. Một nguyên tố được xác định bởi số lượng Proton trong hạt nhân. Số lượng Proton lớn hơn, thì hạt nhân nặng hơn. Số lượng các nơtron quyết định hạt nhân có mang tính phóng xạ hay không.
Để các hạt nhân ổn định, số lượng nơtron thông thường đều phải lớn hơn số lượng Protron. Các hạt nhân trong trạng thái ổn định thì protron và nơtron liên kết với nhau bởi lực hút rất mạnh của hạt nhân mà không phần tử nào thoát ra ngoài. Trong trường hợp như vậy, hạt nhân sẽ tồn tại bền vững. Tuy nhiên nếu số lượng nơtron cao hơn mức cân bằng.
Trong trường hợp này, thì hạt nhân sẽ có năng lượng dư và sẽ không thể liên kết với nhau. Điều này làm cho nó có xu hướng giải tỏa phần năng lượng dư thừa đó. Các hạt nhân khác nhau thì việc giải tỏa năng lượng dư cũng khác 9 nhau, dưới dạng các sóng điện từ và các dòng phân tử. Năng lượng đó được gọi là bức xạ [37].
Phân rã phóng xạ Quá trình phân rã phóng xạ xảy ra ở các hạt nhân nguyên tử không bền. Như mô tả trong phần trên, quá trình nguyên tử giải phóng năng lượng dư đó gọi là quá trình phân rã phóng xạ. Những hạt nhân nhẹ với ít proton và nơtron, chúng sẽ dễ dàng được ổn định sau một phân rã. Trong khi hạt nhân nặng như Radium hay Uranium, những hạt nhân mới sau phân rã được tạo ra có thể vẫn chưa bền mà phải sau một số lần phân rã, các hạt nhân này mới đạt được trạng thái ổn định.
Hoạt độ phóng xạ Hoạt độ phóng xạ của một chất phóng xạ được xác định bằng số hạt nhân phân rã (decay) trong một đơn vị thời gian. Hoạt độ phóng xạ chỉ mức độ phát ra bức xạ của một chất. Hoạt độ không có nghĩa là cường độ của bức xạ được phát ra hay những rủi ro có thể xảy ra đối với sức khoẻ con người. Đơn vị hoạt độ là Bq (Becquerel).
Giả sử số lượng phân rã là một phân rã trên 1 giây, thì hoạt độ của chất đó là 1 Bq.