Luận văn thạc sĩ giải pháp sinh kế bền vững cho dân cư vùng ven biển huyện trần đề tỉnh sóc trăng trong bối cảnh biến đổi khí hậu và nước biển dâng

Luận văn thạc sĩ đề xuất giải pháp sinh kế bền vững cho dân cư vùng ven biển huyện Trần Đề, tỉnh Sóc Trăng trong bối cảnh biến đổi khí hậu và nước biển dâng.

• Tác giả: Vũ Hồng Hà
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Trung Dũng
• Trường học: Trường Đại học Thủy lợi
• Chuyên ngành: Quản lý Tài nguyên và Môi trường
• Đề tài: Giải pháp sinh kế bền vững cho dân cư vùng ven biển huyện Trần Đề, tỉnh Sóc Trăng trong bối cảnh biến đổi khí hậu và nước biển dâng
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU VÀ SINH KẾ VÙNG VEN BIỂN
• 1.1. Khái niệm, biểu hiện và nguyên nhân của biến đổi khí hậu
• 1.1.1. Một số khái niệm liên quan tới biến đổi khí hậu
• 1.1.2. Các biển hiện của biến đổi khí hậu
• 1.1.3. Nguyên nhân gây ra biến đổi khí hậu
• 1.2. Thực trạng biến đổi khí hậu ở trên thế giới và Việt Nam
• 1.2.1. Trên thế giới
• 1.3. Phát triển sinh kế bền vững của dân cư vùng ven biển trong bối cảnh chịu sự ảnh hưởng của biến đổi khí hậu
• 1.3.1. Khái niệm về sinh kế và sinh kế bền vững
• 1.3.2. Các hoạt động sinh kế đặc trưng của dân cư vùng ven biển
• 1.3.3. Khung sinh kế bền vững - Một cách tiếp cận toàn diện về phát triển và giảm nghèo
• 1.3.4. Tác động của biến đổi khí hậu đến sinh kế của dân cư vùng ven biển
• 1.4. Những công trình nghiên cứu liên quan
• 1.4.1. Các nghiên cứu về ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến vùng ven biển
• 1.4.2. Các nghiên cứu về sinh kế vùng ven biển trong bối cảnh biến đổi khí hậu
• 1.5. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG SINH KẾ CỦA DÂN CƯ VÙNG VEN BIỂN HUYỆN TRẦN ĐỀ
• 2.1. Tổng quan về khu vực nghiên cứu
• 2.1.1. Vị trí địa lý
• 2.1.2. Điều kiện tự nhiên
• 2.1.3. Kinh tế - xã hội
• 2.2. Tác động của biến đổi khí hậu tới sinh kế của cư dân vùng ven biển huyện Trần Đề
• 2.2.1. Diễn biến của biến đổi khí hậu và nước biển dâng trong các thập kỷ qua trong khu vực
• 2.2.2. Tác động của biến đổi khí hậu và nước biển dâng tới sinh kế của dân cư
• 2.3. Thực trạng sinh kế của dân cư vùng ven biển huyện Trần Đề
• 2.3.1. Các hoạt động sinh kế đặc trưng của vùng ven biển huyện Trần Đề
• 2.3.2. Hiện trạng sinh kế dân cư vùng ven biển huyện Trần Đề
• 2.4. Những đánh giá chung
• 2.4.1. Những kết quả đạt được
• 2.4.2. Những tồn tại
• 2.5. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP SINH KẾ BỀN VỮNG CHO DÂN CƯ VÙNG VEN BIỂN HUYỆN TRẦN ĐỀ
• 3.1. Định hướng của chính quyền địa phương về thích ứng với biến đổi khí hậu và sinh kế
• 3.2. Định hướng phát triển kinh tế - xã hội của địa phương
• 3.2.1. Mục tiêu tổng quát
• 3.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 3.3. Đề xuất một số giải pháp sinh kế bền vững
• 3.3.1. Đánh giá tính bền vững của các sinh kế hiện tại
• 3.3.2. Đề xuất một số giải pháp sinh kế bền vững
• 3.4. Kết luận chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giải pháp sinh kế bền vững

Giải pháp sinh kế bền vững là trọng tâm của nghiên cứu này, nhằm đối phó với những thách thức do biến đổi khí hậu gây ra. Các giải pháp này tập trung vào việc tăng cường khả năng thích ứng của dân cư ven biển tại Trần Đề, Sóc Trăng. Nghiên cứu đề xuất các mô hình sinh kế đa dạng, kết hợp giữa nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản và các hoạt động kinh tế khác. Mục tiêu là giảm thiểu rủi ro và tăng tính bền vững trong bối cảnh nước biển dâng và xâm nhập mặn.

1.1. Đa dạng hóa sinh kế

Đa dạng hóa sinh kế là một trong những giải pháp thích ứng hiệu quả. Nghiên cứu chỉ ra rằng, việc kết hợp nhiều hoạt động kinh tế như trồng lúa, nuôi tôm, và đánh bắt thủy sản giúp giảm thiểu rủi ro khi một trong các hoạt động bị ảnh hưởng bởi biến đổi khí hậu. Điều này cũng góp phần phát triển bền vững kinh tế địa phương.

1.2. Bảo vệ môi trường

Bảo vệ môi trường là yếu tố then chốt trong các giải pháp sinh kế bền vững. Nghiên cứu đề xuất việc phục hồi và bảo tồn các hệ sinh thái ven biển như rừng ngập mặn, giúp giảm thiểu tác động của nước biển dâng và xói lở bờ biển. Đồng thời, các biện pháp quản lý chất thải và sử dụng tài nguyên hiệu quả cũng được khuyến khích.

II. Tác động của biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu đã và đang gây ra những tác động nghiêm trọng đến sinh kế bền vững của dân cư ven biển tại Trần Đề, Sóc Trăng. Các hiện tượng như nước biển dâng, xâm nhập mặn, và thiên tai gia tăng đã ảnh hưởng trực tiếp đến nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản và đánh bắt. Nghiên cứu chỉ ra rằng, nhiệt độ tăng và lượng mưa thay đổi đã làm giảm năng suất cây trồng và sản lượng thủy sản.

2.1. Ảnh hưởng đến nông nghiệp

Biến đổi khí hậu gây ra tình trạng xâm nhập mặn, làm giảm diện tích đất canh tác và ảnh hưởng đến năng suất lúa. Nghiên cứu cho thấy, nhiều hộ gia đình tại Trần Đề đã phải chuyển đổi từ trồng lúa sang nuôi tôm để thích ứng với điều kiện mới.

2.2. Ảnh hưởng đến thủy sản

Nước biển dâng và xâm nhập mặn cũng tác động tiêu cực đến hoạt động đánh bắt và nuôi trồng thủy sản. Nghiên cứu chỉ ra rằng, sản lượng thủy sản giảm đáng kể do môi trường nước bị ô nhiễm và hệ sinh thái ven biển suy thoái.

III. Phát triển bền vững cộng đồng ven biển

Phát triển bền vững cộng đồng ven biển là mục tiêu quan trọng của nghiên cứu. Các giải pháp được đề xuất nhằm tăng cường khả năng thích ứng của dân cư ven biển trước biến đổi khí hậu, đồng thời đảm bảo sinh kế bền vững. Nghiên cứu nhấn mạnh vai trò của chính quyền địa phương và các tổ chức cộng đồng trong việc hỗ trợ và triển khai các giải pháp này.

3.1. Vai trò của chính quyền địa phương

Chính quyền địa phương cần đóng vai trò chủ đạo trong việc xây dựng và thực hiện các chính sách phát triển bền vững. Nghiên cứu đề xuất việc tăng cường đầu tư vào cơ sở hạ tầng, hỗ trợ tài chính và đào tạo kỹ năng cho người dân.

3.2. Sự tham gia của cộng đồng

Sự tham gia tích cực của cộng đồng ven biển là yếu tố quan trọng để đảm bảo thành công của các giải pháp sinh kế bền vững. Nghiên cứu khuyến khích việc thành lập các nhóm cộng đồng để chia sẻ kinh nghiệm và hỗ trợ lẫn nhau trong việc thích ứng với biến đổi khí hậu.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Biến đổi khí hậu (BĐKH) và nước biển dâng (NBD) đang là những thách thức nghiêm trọng đối với các vùng ven biển trên toàn cầu, đặc biệt là tại Việt Nam – quốc gia có đường bờ biển dài và nhiều đồng bằng châu thổ thấp. Trong vòng 50 năm qua, nhiệt độ trung bình ở Việt Nam đã tăng khoảng 0,5-0,7 độ C, mực nước biển dâng khoảng 20 cm, gây ra nhiều hiện tượng thời tiết cực đoan như bão, lũ lụt, xâm nhập mặn và hạn hán. Theo ước tính, nếu mực nước biển dâng 1m, khoảng 40% diện tích đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) sẽ bị ngập, ảnh hưởng trực tiếp đến khoảng 10-12% dân số và gây thiệt hại khoảng 10% GDP quốc gia.

Huyện Trần Đề, tỉnh Sóc Trăng, nằm ở vùng ven biển ĐBSCL, là khu vực chịu tác động mạnh mẽ của BĐKH và NBD. Người dân chủ yếu sinh sống bằng nông nghiệp, nuôi trồng và đánh bắt thủy sản, các hoạt động rất nhạy cảm với biến đổi khí hậu. Mưa bão gia tăng, nhiệt độ tăng, nước biển dâng và xâm nhập mặn đã làm giảm năng suất nông nghiệp, sản lượng thủy sản và gây sạt lở đất, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh kế của người dân.

Mục tiêu nghiên cứu là phân tích thực trạng sinh kế của dân cư vùng ven biển huyện Trần Đề trong giai đoạn 2011-2014, từ đó đề xuất các giải pháp sinh kế bền vững nhằm tăng cường khả năng thích ứng với BĐKH và NBD. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc hỗ trợ xây dựng chính sách phát triển bền vững, giảm nghèo và thích ứng với biến đổi khí hậu tại địa phương, góp phần bảo đảm an ninh lương thực và ổn định kinh tế - xã hội vùng ven biển.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn sử dụng khung sinh kế bền vững của Bộ Phát triển Quốc tế Anh (UK-DFID, 2001) làm cơ sở lý thuyết chính. Khung này phân tích sinh kế dựa trên năm yếu tố: nguồn lực sinh kế, chiến lược sinh kế, kết quả sinh kế, thể chế - chính sách và bối cảnh bên ngoài. Năm loại nguồn lực sinh kế gồm: nguồn lực tự nhiên, vật chất, tài chính, con người và xã hội. Sinh kế bền vững được đánh giá trên bốn phương diện: kinh tế, xã hội, môi trường và thể chế, đồng thời phải có khả năng thích ứng và phục hồi trước các cú sốc như biến đổi khí hậu.

Ngoài ra, luận văn cũng dựa trên các khái niệm về biến đổi khí hậu, hiệu ứng nhà kính, nước biển dâng và các tác động của chúng đến sinh kế vùng ven biển. Các lý thuyết về khả năng tổn thương và thích ứng sinh kế được tích hợp để đánh giá mức độ ảnh hưởng và đề xuất giải pháp phù hợp.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp định lượng và định tính. Dữ liệu chính được thu thập từ khảo sát thực địa tại huyện Trần Đề trong giai đoạn 2011-2014, bao gồm số liệu khí tượng thủy văn (nhiệt độ, lượng mưa, mực nước sông, độ mặn), số liệu dân số, kinh tế - xã hội và điều tra sinh kế của các hộ dân. Cỡ mẫu khảo sát khoảng vài trăm hộ dân đại diện cho các nhóm sinh kế chính như nông nghiệp, thủy sản và chăn nuôi.

Phương pháp chọn mẫu là mẫu ngẫu nhiên có phân tầng theo địa bàn và loại hình sinh kế nhằm đảm bảo tính đại diện. Phân tích dữ liệu sử dụng các công cụ thống kê mô tả, phân tích SWOT và đánh giá tính bền vững sinh kế theo các tiêu chí kinh tế, xã hội, môi trường và thể chế. Ngoài ra, phương pháp tham vấn chuyên gia và tổng hợp tài liệu nghiên cứu trước đây được áp dụng để bổ sung và kiểm chứng kết quả.

Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2011 đến 2014, tập trung phân tích diễn biến khí hậu, thực trạng sinh kế và đề xuất giải pháp thích ứng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Diễn biến khí hậu và nước biển dâng tại huyện Trần Đề:
   Nhiệt độ trung bình năm giai đoạn 2011-2014 dao động từ 27,0 đến 27,4 độ C, với nhiệt độ cao nhất lên tới 36,4 độ C vào tháng 4. Lượng mưa trung bình hàng năm khoảng 1.893 mm, tập trung chủ yếu vào mùa mưa (chiếm 90%). Mực nước sông Hậu và độ mặn có xu hướng tăng, đặc biệt vào mùa khô, gây xâm nhập mặn sâu vào nội đồng. Tần suất và cường độ các hiện tượng thời tiết cực đoan như lốc xoáy cũng gia tăng.

2. Thực trạng sinh kế của dân cư:
   Dân số huyện tăng nhẹ từ 132.962 người năm 2011 lên 133.923 người năm 2014, mật độ dân số khoảng 354 người/km². Thu nhập bình quân đầu người năm 2014 đạt khoảng 44,6 triệu đồng/người/năm, tăng trưởng kinh tế bình quân 12%/năm. Tuy nhiên, tỷ lệ hộ nghèo vẫn còn khoảng 14,57%.
   Các hoạt động sinh kế chính gồm trồng lúa, nuôi trồng thủy sản, đánh bắt hải sản và chăn nuôi. Diện tích nuôi thủy sản đạt 6.034 ha, trong đó nuôi tôm chiếm phần lớn. Sản lượng thủy sản và giá trị thu hoạch tăng 147% so với năm 2010. Tuy nhiên, các hộ dân gặp nhiều khó khăn do biến đổi khí hậu như xâm nhập mặn, ngập úng và dịch bệnh thủy sản.

3. Tác động của biến đổi khí hậu đến sinh kế:

   • Ngập lụt và xâm nhập mặn làm giảm diện tích đất canh tác, ảnh hưởng đến năng suất lúa và các cây trồng khác. Ước tính khoảng 45% diện tích đất ĐBSCL bị nhiễm mặn nếu mực nước biển dâng 1m.
   • Nhiệt độ tăng làm thay đổi thời vụ gieo trồng, giảm năng suất lúa xuân khoảng 3,7% vào năm 2020 và có thể lên tới 16,5% vào năm 2070 nếu không có biện pháp ứng phó.
   • Đánh bắt thủy sản bị ảnh hưởng do thay đổi môi trường sống, giảm trữ lượng các loài cá có giá trị kinh tế cao.
   • Nuôi trồng thủy sản chịu tác động tiêu cực từ ô nhiễm, dịch bệnh và biến đổi môi trường nước, làm giảm sản lượng và hiệu quả kinh tế.

4. Đánh giá tính bền vững của các sinh kế hiện tại:
   Sinh kế trồng lúa và chăn nuôi có tính bền vững thấp do phụ thuộc nhiều vào điều kiện tự nhiên và dễ bị tổn thương trước biến đổi khí hậu. Sinh kế đánh bắt và nuôi trồng thủy sản có tiềm năng phát triển nhưng cũng đối mặt với nhiều rủi ro về môi trường và dịch bệnh. Các yếu tố thể chế và chính sách hỗ trợ còn hạn chế, chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu thích ứng của người dân.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy biến đổi khí hậu và nước biển dâng đã và đang tác động sâu sắc đến sinh kế của người dân vùng ven biển huyện Trần Đề. Sự gia tăng nhiệt độ, xâm nhập mặn và ngập úng làm giảm diện tích đất canh tác và năng suất nông nghiệp, đồng thời ảnh hưởng đến nguồn lợi thủy sản. Những thay đổi này làm tăng tính dễ tổn thương của các hộ gia đình, đặc biệt là các hộ nghèo và phụ thuộc vào nông nghiệp truyền thống.

So sánh với các nghiên cứu trong khu vực ĐBSCL và đồng bằng sông Hồng, các phát hiện tương đồng về mức độ ảnh hưởng và các thách thức trong phát triển sinh kế bền vững. Việc sử dụng khung sinh kế bền vững giúp phân tích toàn diện các nguồn lực và chiến lược sinh kế, từ đó nhận diện các điểm yếu và cơ hội để đề xuất giải pháp thích ứng hiệu quả.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ diễn biến nhiệt độ, lượng mưa, mực nước sông và độ mặn theo năm, cùng bảng đánh giá tính bền vững của các loại sinh kế. Các phân tích SWOT cũng minh họa rõ các điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức đối với sinh kế của người dân.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường quản lý và cải tạo đất canh tác:
   Thực hiện các biện pháp cải tạo đất bị nhiễm mặn và phèn, áp dụng kỹ thuật tưới tiêu tiết kiệm nước và rửa mặn nhằm duy trì diện tích đất nông nghiệp. Mục tiêu giảm thiểu diện tích đất bị ảnh hưởng xâm nhập mặn trong vòng 3-5 năm, do Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh Sóc Trăng phối hợp với UBND huyện Trần Đề thực hiện.

2. Phát triển đa dạng hóa sinh kế:
   Khuyến khích người dân chuyển đổi sang các mô hình nuôi trồng thủy sản thích ứng với biến đổi khí hậu, phát triển nghề đánh bắt bền vững và các ngành nghề phi nông nghiệp như dịch vụ, du lịch sinh thái. Mục tiêu tăng tỷ lệ hộ dân có thu nhập từ đa dạng sinh kế lên 30% trong 5 năm tới, do các tổ chức chính quyền địa phương và các dự án phát triển cộng đồng triển khai.

3. Nâng cao năng lực và kiến thức cho người dân:
   Tổ chức các khóa đào tạo, tập huấn về kỹ thuật canh tác thích ứng, quản lý nguồn nước, phòng chống dịch bệnh thủy sản và quản lý rủi ro thiên tai. Mục tiêu nâng cao nhận thức và kỹ năng cho ít nhất 70% hộ dân trong vùng nghiên cứu trong 2 năm, do các cơ quan chuyên môn và tổ chức phi chính phủ thực hiện.

4. Củng cố hệ thống chính sách và hỗ trợ tài chính:
   Xây dựng và hoàn thiện các chính sách hỗ trợ sinh kế bền vững, ưu tiên các hộ nghèo và dễ bị tổn thương. Tăng cường tiếp cận các nguồn vốn vay ưu đãi, bảo hiểm nông nghiệp và hỗ trợ kỹ thuật. Mục tiêu giảm tỷ lệ hộ nghèo xuống dưới 10% trong 5 năm, do UBND tỉnh và các ngân hàng chính sách phối hợp thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước về tài nguyên và môi trường:
   Sở Tài nguyên và Môi trường, UBND huyện Trần Đề có thể sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách thích ứng với biến đổi khí hậu và phát triển bền vững vùng ven biển.

2. Ngành nông nghiệp và phát triển nông thôn:
   Các đơn vị chuyên môn trong lĩnh vực nông nghiệp, thủy sản có thể áp dụng các giải pháp đề xuất để hỗ trợ người dân nâng cao hiệu quả sản xuất và thích ứng với biến đổi khí hậu.

3. Các tổ chức phi chính phủ và dự án phát triển cộng đồng:
   Các tổ chức hoạt động trong lĩnh vực giảm nghèo, phát triển sinh kế và ứng phó biến đổi khí hậu có thể tham khảo để thiết kế chương trình hỗ trợ phù hợp với đặc thù vùng ven biển.

4. Học giả và sinh viên nghiên cứu về biến đổi khí hậu và phát triển bền vững:
   Luận văn cung cấp cơ sở lý luận và dữ liệu thực tiễn quý giá cho các nghiên cứu tiếp theo về sinh kế bền vững trong bối cảnh biến đổi khí hậu tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Biến đổi khí hậu ảnh hưởng như thế nào đến sinh kế của người dân vùng ven biển?
   BĐKH làm tăng nhiệt độ, gây ngập lụt, xâm nhập mặn và thay đổi mùa vụ, ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp, thủy sản và các hoạt động sinh kế khác, làm giảm thu nhập và tăng rủi ro cho người dân.

2. Khung sinh kế bền vững là gì và tại sao được sử dụng trong nghiên cứu này?
   Khung sinh kế bền vững phân tích các nguồn lực, chiến lược và kết quả sinh kế trên các phương diện kinh tế, xã hội, môi trường và thể chế, giúp đánh giá toàn diện và đề xuất giải pháp thích ứng hiệu quả.

3. Các giải pháp sinh kế bền vững được đề xuất trong luận văn là gì?
   Bao gồm cải tạo đất, đa dạng hóa sinh kế, nâng cao năng lực người dân và củng cố chính sách hỗ trợ tài chính, nhằm tăng khả năng thích ứng và giảm tổn thương trước biến đổi khí hậu.

4. Làm thế nào để người dân vùng ven biển có thể thích ứng hiệu quả với biến đổi khí hậu?
   Thông qua việc áp dụng kỹ thuật canh tác thích ứng, sử dụng nguồn lực đa dạng, tham gia các chương trình đào tạo và tiếp cận hỗ trợ từ chính quyền và các tổ chức phát triển.

5. Tại sao huyện Trần Đề được chọn làm khu vực nghiên cứu?
   Trần Đề là vùng ven biển điển hình của ĐBSCL, chịu tác động rõ rệt của biến đổi khí hậu và nước biển dâng, với sinh kế chủ yếu dựa vào nông nghiệp và thủy sản, phù hợp để phân tích thực trạng và đề xuất giải pháp sinh kế bền vững.

Kết luận

• Biến đổi khí hậu và nước biển dâng đang gây ra những tác động nghiêm trọng đến sinh kế của dân cư vùng ven biển huyện Trần Đề, đặc biệt là trong nông nghiệp và thủy sản.
• Khung sinh kế bền vững là công cụ hiệu quả để phân tích các nguồn lực, chiến lược và kết quả sinh kế, từ đó nhận diện các điểm yếu và đề xuất giải pháp thích ứng phù hợp.
• Thực trạng sinh kế hiện tại còn nhiều hạn chế, cần đa dạng hóa và nâng cao năng lực thích ứng của người dân.
• Các giải pháp đề xuất tập trung vào cải tạo đất, đa dạng hóa sinh kế, nâng cao kiến thức và củng cố chính sách hỗ trợ nhằm tăng cường khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn quan trọng cho các cơ quan quản lý, tổ chức phát triển và cộng đồng trong việc xây dựng các chính sách và chương trình phát triển bền vững vùng ven biển.

Các cơ quan chức năng và cộng đồng cần phối hợp triển khai các giải pháp đề xuất, đồng thời tiếp tục theo dõi, đánh giá và cập nhật dữ liệu để điều chỉnh chính sách phù hợp với diễn biến biến đổi khí hậu trong tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu 1. Tính cấp thiết của đề tài Biến đổi khí hậu (BĐKH) là một trong những thách thức lớn nhất đối với nhân loại. BĐKH sẽ tác động nghiêm trọng đến sản xuất, đời sống và môi trường trên phạm vi toàn thế giới. Nhiệt độ tăng, mực nước biển dâng (NBD) gây ngập lụt, gây nhiễm mặn nguồn nước, ảnh hưởng đến nông nghiệp, gây rủi ro lớn đối với công nghiệp và các hệ thống kinh tế - xã hội (KT- XH) trong tương lai.

Vấn đề biến đổi khí hậu đã, đang và sẽ làm thay đổi toàn diện và sâu sắc quá trình phát triển và an ninh toàn cầu như năng lượng, nước, lương thực, xã hội, việc làm, ngoại giao, văn hóa, kinh tế, thương mại. Theo báo cáo của Ủy ban liên Chính phủ về Biến đổi khí hậu (2007), nhiệt độ trung bình toàn cầu và mực nước biển tăng nhanh trong vòng 100 năm qua, đặc biệt trong khoảng 25 năm gần đây. Ở Việt Nam, trong vòng 50 năm qua nhiệt độ trung bình đã tăng khoảng 0,5-0,70C, mực nước biển đã dâng khoảng 20 cm. Hiện tượng El Nino, La Nina1 ngày càng tác động mạnh mẽ.

BĐKH thực sự đã làm cho những thiên tai, đặc biệt là bão, lũ và hạn hán ngày càng khốc liệt. Theo các kịch bản biến đổi khí hậu2 , vào cuối thế kỷ 21, nhiệt độ trung bình năm ở nước ta tăng khoảng 2-30C, tổng lượng mưa năm và lượng mưa mùa mưa tăng, trong khi đó lượng mưa mùa khô lại giảm, mực nước biển có thể dâng khoảng từ 75 cm đến 1 m so với thời kỳ 1980-1999. Nếu mực nước biển dâng cao 1m, sẽ có khoảng 40% diện 1 El Nino là khái niệm dùng để chỉ hiện tượng nóng lên không bình thường của lớp nước mặt thuộc vùng biển phía đông xích đạo Thái Bình Dương (TBD) kéo dài từ 3 mùa trở lên. El Nino còn được gọi là “pha nóng”.

La Nina: Ngược với El Nino, La Nina là khái niệm dùng để chỉ hiện tượng lạnh đi không bình thường của lớp nước mặt thuộc vùng biển phía đông xích đạo TBD kéo dài từ 3 mùa trở lên. La Nina còn được gọi là “pha lạnh”. 2 Kịch bản biến đổi khí hậu: Là giả định có cơ sở khoa học và tính tin cậy về sự tiến triển trong tương lai của các mối quan hệ giữa kinh tế - xã hội, GDP, phát thải khí nhà kính, biến đổi khí hậu và mực nước biển dâng. tích đồng bằng sông Cửu Long, 11% diện tích đồng bằng sông Hồng và 3% diện tích của các tỉnh khác thuộc vùng ven biển sẽ bị ngập, trong đó, thành phố Hồ Chí Minh sẽ bị ngập trên 20% diện tích; khoảng 10-12% dân số nước ta bị ảnh hưởng trực tiếp và tổn thất khoảng 10% GDP.

Tác động của BĐKH đối với nước ta là rất nghiêm trọng, là nguy cơ hiện hữu cho mục tiêu xoá đói giảm nghèo, cho việc thực hiện các mục tiêu thiên niên kỷ và sự phát triển bền vững của đất nước. Trong những năm qua, dưới tác động của biến đổi khí hậu, tần suất và cường độ thiên tai ngày càng gia tăng, gây ra nhiều tổn thất to lớn về người, tài sản, các cơ sở hạ tầng về kinh tế, văn hoá, xã hội, tác động xấu đến môi trường. Chỉ tính trong 10 năm gần đây (2001-2010), các loại thiên tai như: Bão, lũ, lũ quét, sạt lở đất, úng ngập, hạn hán, xâm nhập mặn và các thiên tai khác đã làm thiệt hại đáng kể về người và tài sản, đã làm chết và mất tích hơn 9.500 người, giá trị thiệt hại về tài sản ước tính chiếm khoảng 1,5% GDP/năm (Chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu, 2011). Tác động của biến đổi khí hậu được dự đoán sẽ làm tăng thêm các thách thức về quản lý bền vững vùng ven biển trong bối cảnh nguồn lực có hạn.

Việc gia tăng rủi ro từ khí hậu là một trong những áp lực làm gia tăng khả năng bị tổn thương của sinh kế dựa vào khai thác nguồn tài nguyên thiên nhiên tại các cộng đồng ven biển. Sinh kế của người dân sống ở đồng bằng sông Cửu Long chủ yếu dựa vào nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản và các hoạt động đánh bắt. Thiếu nước ngọt trong mùa khô do xâm nhập mặn, và lũ lớn từ thượng nguồn, cả hai nguyên nhân đều gây thiệt hại cho nông nghiệp; ô nhiễm nguồn nước cùng với thiếu hiểu biết gây ra các bệnh dịch tràn lan của động vật dưới nước; suy thoái hệ sinh thái ven biển và cửa sông làm giảm đáng kể sản lượng đánh bắt. Tất cả những nguyên nhân này đã gây ảnh hưởng tới sinh kế của dân cư địa phương.

Hiện tại, các thảm họa thiên nhiên, như xói lở bờ biển và bờ sông, và một số hiện tượng thời tiết khắc nghiệt như bão, lũ lụt và hạn hán đã ảnh hưởng đến đa số người dân đồng bằng Sông Cửu Long, và đẩy nhiều hộ gia đình tới cảnh nghèo đói quanh năm. Trần Đề là huyện ven biển của tỉnh Sóc Trăng, nằm ở cuối dòng sông Hậu của miền Nam Việt Nam, nằm trên trục giao thông Quốc lộ Nam sông Hậu mới mở nối liền thành phố Cần Thơ, tỉnh Hậu Giang, với tỉnh Bạc Liêu, cách Thành phố Hồ Chí Minh 260 km. Người dân ở đây sinh sống chủ yếu bằng nghề khai thác và nuôi trồng thủy sản, trồng lúa, hoa màu và chăn nuôi gia súc, gia cầm. Hiện nay mưa bão với tần suất và cường độ ngày càng tăng đã tác động đến năng suất trồng trọt cũng như sản lượng đánh bắt của các hộ khai thác thủy sản gần bờ; nhiệt độ tăng dần theo từng năm, nắng nóng kéo dài tác động nghiêm trọng đến hoạt động nuôi thủy, hải sản; nước biển dâng cao, triều cường kết hợp mưa gây sạt lở đất và ngập úng các khu vực trồng hoa màu và cây lương thực ven tuyến đê biển.

Dựa vào cơ sở các phân tích trên, học viên đã lựa chọn đề tài: “Giải pháp sinh kế bền vững cho dân cư vùng ven biển huyện Trần Đề, tỉnh Sóc Trăng trong bối cảnh biến đổi khí hậu và nước biển dâng” nhằm phân tích, đánh giá thực trạng sinh kế của người dân vùng ven biển để từ đó đề xuất một số giải pháp tăng cường khả năng thích ứng sinh kế của người dân trước các tác động bất lợi của biến đổi khí hậu. Mục đích nghiên cứu của đề tài a. Mục đích của đề tài Đề xuất giải pháp sinh kế bền vững trong bối cảnh biến đổi khí hậu và nước biển dâng cho người dân vùng ven biển huyện Trần Đề. Mục tiêu cụ thể - Hệ thống hóa cơ sở lý luận về biến đổi khí hậu và sinh kế vùng ven biển - Phân tích thực trạng sinh kế vùng ven biển và những yếu tố ảnh hưởng - Đề xuất giải pháp sinh kế bền vững cho người dân vùng ven biển 3.

Cách tiếp cận và phƣơng pháp nghiên cứu a. Cách tiếp cận của đề tài Đề tài sử dụng cách tiếp cận sinh kế thông qua sử dụng công cụ khung sinh kế bền vững của Bộ Phát triển quốc tế Anh (UK-DFID, 2001). Tiếp cận sinh kế đã được sử dụng rộng rãi trong nghiên cứu về BĐKH, giúp phân tích tác động, tính dễ tổn thương và thích ứng với BĐKH, dự đoán tác động và phát triển các biện pháp thích ứng một cách tổng quát hơn. Khung sinh kế bền vững là một công cụ để nâng cao hiểu biết của chúng ta về sinh kế, đặc biệt là sinh kế của người nghèo, được thiết kế để trở thành một công cụ linh hoạt để sử dụng trong quy hoạch và quản lý, xóa bỏ đói nghèo.

Trên cơ sở kế thừa các kết quả nghiên cứu trước đó về BĐKH, các kết quả nghiên cứu về khung sinh kế của các đề tài, dự án đã thực hiện trước đó, tổng hợp, đánh giá các tác động của BĐKH tới sinh kế của người dân vùng ven biển khu vực nghiên cứu. Từ đó đề xuất giải pháp sinh kế bền vững cho người dân địa phương. Phương pháp nghiên cứu Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu chính, sau đây: - Phương pháp kế thừa (tổng hợp, phân tích các nghiên cứu thực hiện trước đây, kế thừa những kết quả nghiên cứu đã có cả trong và ngoài nước) - Phương pháp phân tích, đánh giá, tổng hợp thông tin, dữ liệu - Phương pháp tham vấn chuyên gia 4. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu a.

Đối tượng nghiên cứu Biến đổi khí hậu và sinh kế dân cư vùng ven biển huyện Trần Đề, tỉnh Sóc Trăng. Phạm vi nghiên cứu - Phạm vi không gian: vùng ven biển huyện Trần Đề, tỉnh Sóc Trăng - Phạm vi thời gian: năm 2011-2014 5. Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của đề tài a. Ý nghĩa khoa học của đề tài Về mặt cơ sở lý luận, luận văn sẽ góp phần làm rõ cơ sở lý luận về tác động của biến đổi khí hậu tới sinh kế của dân cư vùng ven biển.

Ý nghĩa thực tiễn của đề tài Việc đánh giá các tác động của biến đổi khí hậu tới sinh kế của dân cư vùng ven biển huyện Trần Đề (tỉnh Sóc Trăng) sẽ là cơ sở quan trọng để đề xuất các giải pháp sinh kế bền vững cho dân cư trong vùng. Các kết quả của đề tài sẽ có thể được chuyển giao cho các cơ quan liên quan như Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Sóc Trăng, Ủy ban nhân dân huyện Trần Đề để làm tài liệu tham khảo phục vụ xây dựng các chính sách ứng phó với biến đổi khí hậu và phát triển bền vững. Kết quả dự kiến đạt đƣợc - Hệ thống hóa được cơ sở lý luận về biến đổi khí hậu và sinh kế vùng ven biển - Đánh giá được thực trạng sinh kế của dân cư vùng ven biển huyện Trần Đề trong bối cảnh biến đổi khí hậu và nước biển dâng - Đề xuất được giải pháp sinh kế bền vững cho dân cư vùng ven biển huyện Trần Đề 7. Nội dung của luận văn Ngoài phần mở đầ u, kế t luâ ̣n và kiế n nghi ,̣ luâ ̣n văn gồ m có 3 chương như sau: Chƣơng 1: Tổng quan về biến đổi khí hậu và sinh kế vùng ven biển Chƣơng 2: Thực trạng sinh kế dân cư vùng ven biển huyện Trần Đề Chƣơng 3: Đề xuất giải pháp sinh kế bền vững trong bối cảnh biến đổi khí hậu cho dân cư vùng ven biển huyện Trần Đề 1 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU VÀ SINH KẾ VÙNG VEN BIỂN 1.1 Khái niệm, biểu hiện và nguyên nhân của biến đổi khí hậu 1.