ĐẶT VẤN ĐỀ Bình Dương là một tỉnh nằm trong Vùng Kinh tế trọng điểm phía Nam, đã và đang là một trong những tỉnh có tốc độ tăng trưởng kinh tế hàng năm cao nhất cả nước. Với những thế mạnh về kinh tế xã hội đạt được, chất lượng cuộc sống của người dân đô thị tại Bình Dương cũng ngày càng được nâng cao. Tuy nhiên, bên cạnh các lợi ích do kinh tế đem lại, tính hai mặt của sự phát triển nhanh về kinh tế cũng xuất hiện. Đó là các vấn đề về quản lý đô thị; trong đó vấn đề kết hợp một cách hợp lý giữa phát triển kinh tế với bảo vệ môi trường (phát triển bền vững) và đặc biệt là quản lý chất thải rắn nói riêng đang là một trong những vấn đề đáng được quan tâm.
Do đó, vấn đề quản lý và xử lý chất thải công nghiệp tại tỉnh Bình Dương đang thực sự là một thách thức lớn đối với môi trường và sức khỏe cộng đồng. CTR công nghiệp phát sinh từ các đơn vị trên địa bàn tỉnh rất đa dạng. Trong số các ngành chiếm tỷ trọng lớn trong giá trị sản xuất của tỉnh, có bảy ngành phát sinh khối lượng lớn chất thải có thể cháy được, bao gồm: thực phẩm và đồ uống; giường, tủ, bàn ghế; sản phẩm giả da và da; dệt may; sản phẩm cao su và plastic; giấy và sản phẩm từ giấy; và sản phẩm đồ gỗ và lâm sản. Trong đó, công nghiệp giấy là một trong những ngành ô nhiễm bậc nhất, đứng thứ sáu sau các ngành công nghiệp dầu, xi măng, da, dệt may, sắt thép (Ali và Sreekrishnan, 2001).
TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI Giấy và bột giấy là một ngành quan trọng trong lĩnh vực sản xuất hàng tiêu dùng. Mặc dù không phải là ngành đóng góp lớn cho thu nhập quốc dân nhưng lại cung cấp sản phẩm thiết yếu phục vụ phát triển giáo dục, văn hoá xã hội và nhiều ngành công nghiệp khác. Mặt khác công nghiệp giấy và bột giấy được coi là một trong những ngành mũi nhọn góp phần xoá đói giảm nghèo, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, phát triển kinh tế xã hội vùng sâu vùng xa. Bên cạnh những lợi ích đó thì vấn đề ô nhiễm môi trường phát sinh từ quá trình sản xuất của ngành này cũng rất 2 đáng báo động.
Các vấn đề môi trường của ngành Giấy và Bột giấy không chỉ giới hạn bởi lượng nước tiêu thụ cao, nước thải, khí thải mà còn phát sinh một lượng lớn CTR từ quá trình sản xuất và xử lý nước thải. Mỗi năm, ngành công nghiệp giấy và bột giấy sản xuất hơn 304 triệu tấn giấy. Năm 2005, riêng Châu Âu, các nhà máy giấy – bột giấy sản xuất 99,3 triệu tấn giấy, phát sinh 11 triệu tấn chất thải rắn, trong đó có 70% phát sinh từ quá trình sản xuất giấy tái chế (M. Monte và cộng sự, 2009; Marko Likon và Polonca Trebse, 2012).
Trong khi đó, ở Mỹ, các nhà máy giấy và bột giấy phát sinh 15 triệu tấn chất thải rắn khô, bao gồm: bùn thải từ quá trình xử lý nước thải, tro lò hơi… (Michelle Bird và John Talberth, 2008). Ngày nay, CTR không còn là gánh nặng của xã hội, mà còn được xem như là một nguồn tài nguyên. Nhiều nước trên thế giới đã coi việc phân loại và xử lý CTR như là một ngành công nghiệp mang lại nhiều lợi nhuận. Một số quốc gia như Thái Lan, Myanmar, Singapore với việc áp dụng các phương pháp tái chế rác hợp lý đã tiết kiệm được 50-55% các loại nguyên liệu như bột giấy, nhựa, kim loại nặng… từ việc tái chế chất thải.
Trong khi đó, công tác quản lý chất thải rắn tại Việt Nam vẫn chưa được quan tâm đúng mức. Mặt khác, Quản lý tổng hợp CTR là một cách tiếp cận mới trong quản lý chất thải và đang được nhiều nước trên thế giới áp dụng. Cách tiếp cận này cho phép xem xét tổng hợp các khía cạnh liên quan đến quản lý chất thải như môi trường tự nhiên, xã hội, kinh tế, thể chế với sự tham gia của các bên liên quan vào các hợp phần của hệ thống quản lý chất thải (giảm thiểu, thu gom, tái sử dụng, tái chế, chôn lấp) chứ không chỉ tập trung vào duy nhất công nghệ xử lý (chôn lấp, tái chế, tái sử dụng…) theo cách truyền thống. Quản lý tổng hợp chất thải được xem như một giải pháp tích hợp đảm bảo tính bền vững khi lựa chọn các giải pháp quy hoạch và quản lý môi trường trong từng điều kiện cụ thể.
Do đó, để giải quyết tình trạng ô nhiễm CTR cần phải có một chiến lược cụ thể và có mô hình quản lý, xử lý chất thải thích hợp và đồng bộ. Ở nước ta quản lý CTR theo hướng bền vững là một trong bảy chương trình ưu tiên được xác định trong “Chiến lược Bảo vệ môi trường Quốc gia đến năm 2020 và định hướng đến năm 3 2030” và là một nội dung thuộc lĩnh vực ưu tiên trong chính sách phát triển của Chương trình nghị sự 21 - Định hướng chiến lược phát triển bền vững ở Việt Nam. Chính vì vậy mà việc ”Nghiên cứu đề xuất các giải pháp quản lý tổng hợp chất thải rắn phát sinh từ ngành Giấy - Bột giấy theo hướng thu hồi năng lượng trên địa bàn tỉnh Bình Dương” là hết sức cần thiết và có ý nghĩa thực tiễn. MỤC TIÊU CỦA ĐỀ TÀI Đề xuất các giải pháp phù hợp, khả thi nhằm quản lý tổng hợp chất thải rắn phát sinh từ ngành Giấy – Bột giấy theo hướng thu hồi năng lượng.
ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU - Đối tượng nghiên cứu: chất thải rắn phát sinh từ ngành Giấy – Bột giấy - Phạm vi nghiên cứu về không gian: tỉnh Bình Dương - Phạm vi nghiên cứu về thời gian: Số liệu hiện trạng được cập nhật đến năm 2014; số liệu dự báo đến năm 2020 và định hướng đến năm 2025. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU Để đạt được mục tiêu trên, các nội dung nghiên cứu mà đề tài cần thực hiện bao gồm: Nội dung 1: Đánh giá hiện trạng và dự báo phát sinh chất thải rắn - Thu thập tài liệu liên quan đến nguồn phát sinh, khối lượng, thành phần, tính chất của CTR. - Dự báo phát thải CTR của ngành đến năm 2020 và định hướng đến năm 2025. Nội dung 2: Đánh giá hiện trạng quản lý tổng hợp chất thải rắn - Thu thập tài liệu liên quan đến hiện trạng quản lý, xử lý CTR - Thống kê trách nhiệm, nhiệm vụ của các bên liên quan trong quy trình quản lý chất thải.
Nội dung 3: Đề xuất biện pháp quản lý tổng hợp nhằm thu hồi năng lượng - Đề xuất các giải pháp để quản lý tổng hợp CTR. 4 - Phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức của các giải pháp; đánh giá tính khả thi của các giải pháp đã đề xuất. - Xem xét khả năng tái sử dụng CTR ngành Giấy và Bột giấy làm nhiên liệu đốt - Đề xuất giải pháp tái sử dụng CTR ngành Giấy và Bột giấy làm nhiên liệu đốt Nội dung 4: Áp dụng thử nghiệm đồng đốt CTR trong lò hơi tại Công ty TNHH Xưởng Giấy Chánh Dương - Thu thập thông tin liên quan đến công ty (quy trình công nghệ sản xuất, khối lượng CTR phát sinh, công nghệ lò hơi đang sử dụng, nhiên liệu đốt đang sử dụng…). - Phân tích, đánh giá tính phù hợp về công nghệ và môi trường khi đồng đốt chất thải.
- Áp dụng thử nghiệm đồng đốt CTR trong lò hơi hiện hữu của công ty. - Đánh giá tác động của khí thải sau khi đốt lên môi trường. - Đánh giá kết quả đồng đốt chất thải. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Để đạt được các mục tiêu và nội dung trên, các phương pháp sau đây sẽ được thực hiện: 6.
Phương pháp tổng quan tài liệu - Thu thập các tài liệu về tỉnh Bình Dương: bản đồ phân bố KCN, đặc điểm KT- XH, tình trạng CTR giấy – bột giấy… - Thu thập, tổng hợp các tài liệu, các đề tài nghiên cứu liên quan đến quản lý CTRNH - Thu thập các tài liệu tham khảo, tài liệu chuyên ngành liên quan đến CTR ngành giấy và bột giấy. - Thu thập các nghiên cứu liên quan đến thu hồi năng lượng từ đốt CTR trên thế giới và tại Việt Nam. Phương pháp khảo sát, điều tra thực địa - Sử dụng bảng câu hỏi (Phụ lục 2) để khảo sát một số công ty giấy và bột giấy ở Bình Dương; thu thập thông tin, số liệu, tài liệu và xem xét hoạt động, tìm hiểu quy trình công nghệ, nắm bắt thực trạng và những tồn tại của công tác quản lý CTR tại các cơ sở sản xuất. Phương pháp xử lý số liệu - Từ kết quả điều tra thu được, đề tài sử dụng phần mềm Excel để thống kê loại, số lượng, khối lượng, thành phần CTR; hoạt động thu gom, xử lý CTR giấy – bột giấy tại địa phương.
Phương pháp đo đạc, lấy mẫu, phân tích - Phân tích thành phần nguyên tố (C, O, H, N, S, Cl, F), tính chất của CTR dự kiến đồng đốt trong lò (nhiệt lượng, độ ẩm, hàm lượng tro). o Loại mẫu: giấy thải từ khu vực chứa chất thải rắn sản xuất của Công ty TNHH Xường giấy Chánh Dương (phụ lục 1). o Số lượng mẫu: 5 mẫu - Phân tích khí thải lò hơi khi đồng đốt chất thải để đánh giá hiệu quả của biện pháp bảo vệ môi trường. Các thông số phân tích bao gồm: nhiệt độ, bụi, CO, SO2, NO2.
o Loại mẫu: khí thải từ ống khói lò hơi đốt củi của Công ty TNHH Xường giấy Chánh Dương. o Số lượng mẫu: 20-50 mẫu - Địa điểm phân tích: o Trung tâm Công nghệ Môi trường (ENTEC) o Khoa Kỹ thuật hóa học, Đại học Bách Khoa Tp. Phương pháp đánh giá nhanh - Thông qua các hệ số ô nhiễm của Tổ chức Y tế Thế giới và các hệ số được thiết lập thông qua kết quả điều tra để ước tính tổng lượng CTR phát sinh vào thời điểm hiện tại và dự báo đến năm 2025. - Xây dựng hệ số phát thải: dựa vào số liệu thống kê ở các cơ sở sản xuất đã điều tra, thu thập để xây dựng hệ số phát thải tính theo bình quân sản phẩm đầu ra 6 của ngành.
Số lượng các cơ sở sau khi thu thập dữ liệu thể hiện ở bảng 2.
