phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, Luận văn gồm có 03 chƣơng nhƣ sau: Chƣơng 1: Tổng quan tài liệu Chƣơng 2: Đối tƣợng, phạm vi, cách tiếp cận và phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 3: Kết quả nghiên cứu và bàn luận 8 z Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Lịch sử vấn đề nghiên cứu 1. Trên Thế giới Du lịch là một trong những ngành phát triển nhanh nhất trên toàn cầu, và cũng là một trong những công nghệ tạo nhiều lợi tức nhất cho đất nƣớc. Thu nhập từ du lịch cũng cho thấy xu hƣớng gia tăng ngày càng lớn.
Nếu năm 2000, thu nhập từ du lịch thế giới mới đạt 494 tỷ USD, thì đến năm 2016, con số đó đã là 1. Theo Tổ chức Du lịch Thế giới (UNWTO), tổng số đóng góp của Du lịch cho nền kinh tế đã đạt khoảng 9,5% GDP toàn cầu (xem [61]).Tuy nhiên tác động của du lịch rất đa dạng, bên cạnh những tác động tích cực thì trong quá trình phát triển du lịch những xung đột có thể dễ dàng phát sinh do các giá trị khác nhau của các bên liên quan, do đó ảnh hƣởng đến sự phát triển bền vững của môi trƣờng xung quanh. Trong những năm 1950, mối quan hệ giữa du lịch và vấn đề bảo tồn các giá trị tự nhiên, văn hoá, xã hội bắt đầu đƣợc chú ý. Đến những năm 1970, vấn đề này đã trở thành mối quan tâm của nhiều quốc gia trên thế giới.
Sang những năm 1980 khi các vấn đề về phát triển bền vững đƣợc đề cập, tiến hành nghiên cứu thì có nhiều nghiên cứu khoa học đƣợc thực hiện nhằm đƣa ra các khía cạnh ảnh hƣởng của du lịch có liên quan đến phát triển du lịch bền vững. Từ đầu thập niên 90, các nhà khoa học đã đề cập nhiều đến việc phát triển du lịch với mục đích đơn thuần về kinh tế đang đe doạ huỷ hoại môi trƣờng sinh thái đến các nền văn hoá bản địa. Hậu quả của các tác động này sẽ làm ảnh hƣởng đến bản thân sự phát triển lâu dài của ngành du lịch. Chính vì vậy đã xuất hiện yêu cầu “Nghiên cứu phát triển du lịch bền vững” nhằm hạn chế các tác động tiêu cực của hoạt động đảm bảo sự phát triển lâu dài.
Trong Chƣơng trình Nghị sự 21 Quốc gia về tài nguyên và phát triển: “Agenda 21 for the travel and tourism industry: Towards Environmentally Sustainable Development” của WTTC, WTO and Earth Council năm 1995 đã đƣa ra các định hƣớng về một Chƣơng trình nghị sự phát triển đất nƣớc: sử dụng, bảo tồn và phát triển các nguồn lực nhằm duy trì các quá trình sinh thái quyết định sự sinh tồn và nâng cao toàn bộ chất lƣợng cuộc sống hiện tại cũng nhƣ tƣng lai. Đặc biệt trong Chƣơng trình Nghị sự 21, vấn đề về phát triển bền vững trong du lịch gắn với bảo tồn đƣợc bàn đến rộng rãi hơn bao giờ hết. 9 z Từ khi khái niệm “phát triển bền vững” đƣợc nêu ra đã đồng thời kéo theo sự ra đời của khái niệm “du lịch bền vững”. Năm 1993, tờ báo “Du lịch bền vững” (Journal of Sustainable Tourism) của Anh ra đời, đã đƣa công tác nghiên cứu ngành du lịch bƣớc vào một trang mới.
Tháng 4 năm 1995, tổ chức UNESCO, tổ chức du lịch thế giới, chƣơng trình môi trƣờng Liên Hợp Quốc đã tiến hành Hội nghị du lịch bền vững thế giới tại Tây Ban Nha. Hội nghị đã thông qua “Hiến chƣơng phát triển du lịch bền vững” và “Kế hoạch hành động phát triển du lịch bền vững”. Hai văn kiện này đã trở thành hệ thống chuẩn tắc, cung cấp cho các nƣớc nội dung cụ thể trong việc phát triển du lịch bền vững, đánh dấu giai đoạn tiến hành thực tiễn của công tác này. Du lịch cũng đóng một vai trò quan trọng trong việc thực hiện các Mục Tiêu Phát triển Thiên niên kỷ (Millennium Development Goals) mà Liên Hơp Quốc đã đề ra từ năm 2000, đặc biệt là các mục tiêu xóa đói giảm nghèo, bình đẳng giới, bền vững môi trƣờng và hợp tác quốc tế để phát triển.Chính vì vậy mà du lịch bền vững (sustainable tourism) là một phần quan trọng của phát triển bền vững (sustainable development) của Liên Hợp Quốc.
Phát triển du lịch bền vững là một chủ đề đƣợc thảo luận rất nhiều ở các hội nghị và diễn đàn lớn nhỏ trên toàn thế giới. Trên thế giới có nhiều nghiên cứu về phát triển du lịch bền vững, phần lớn các nghiên cứu này xuất phát từ góc nhìn của khái niệm phát triển bền vững, sau đó phát triển thành những nghiên cứu về phát triển bền vững trong ngành du lịch, gọi tắt là phát triển du lịch bền vững. Cho đến nay, số lƣợng các nghiên cứu về vấn đề này đã tăng lên rất nhiều. Từ góc độ nghiên cứu các vấn đề nguyên lý chung, phải kể đến một số nghiên cứu tiêu biểu về du lịch bền vững do UNWTO thực hiện, nhƣ: “Making Tourism More Sustainable - A Guide for Policy Makers” do UNEP và UNWTO thực hiện năm 2005.
Nghiên cứu đã đƣa ra những cơ sở lý thuyết về khái niệm du lịch bền vững, những nguyên tắc phát triển du lịch bền vững cũng nhƣ những giải pháp chiến lƣợc phát triển bền vững để cung cấp cho các nhà hoạch định chính sách về phát triển du lịch. “Tourism and Biodiversity – Achieving Common Goals Towards Sustainability” do UNWTO thực hiện năm 2010. Nghiên cứu minh họa giá trị cao về đa dạng sinh học cho ngành du lịch, vạch ra các chính sách hiện hành, hƣớng dẫn và đề ra các sáng kiến toàn 10 z cầu, trong đó có mối tƣơng quan giữa du lịch và đa dạng sinh học, cũng nhƣ xác định các rủi ro và thách thức đối với ngành du lịch từ nguy cơ suy giảm đa dạng sinh học và hệ sinh thái. Báo cáo kết luận với mƣời khuyến nghị cho hành động đa dạng sinh học và du lịch đối với chính quyền, khu vực tƣ nhân du lịch, các tổ chức quốc tế và phi chính phủ.
“Sustainable Tourism in Protected Areas – Guidelines for Planning and Management” do UNWTO, UNEP và IUCN thực hiện năm 2002.Nghiên cứu nêu ra sự liên kết giữa các khu bảo tồn và du lịch. Mặc dù mối quan hệ phức tạp và đôi khi đối nghịch, nhƣng du lịch luôn luôn là một phần quan trọng để xem xét trong việc thành lập và quản lý các khu bảo tồn. Những hƣớng dẫn này nhằm xây dựng sự hiểu biết về khu vực du lịch cần đƣợc bảo vệ, và quản lý. Nghiên cứu cung cấp cả một cấu trúc lý thuyết và hƣớng dẫn thực hành cho các nhà quản lý.
Mục tiêu cơ bản là để đảm bảo rằng du lịch đóng góp vào mục đích phát triển và bảo tồn. “Sustainable Development of Tourism: A Compilation of Good Practices” do UNWTO thực hiện năm 2000.Ấn phẩm này chứa gần 50 trƣờng hợp nghiên cứu thu thập từ 31 quốc gia của UNWTO. Các trƣờng hợp đại diện cho một loạt về các chủ đề và nội dung liên qua, qua đó đƣa ra các yếu tố, giải pháp giúp phát triển du lịch bền vững. Việc áp dụng khái niệm phát triển bền vững đối với du lịch đƣợc đƣa ra lần đầu tiên trong “Chiến lược hành động cho sự phát triển du lịch bền vững” do các nhà nghiên cứu thuộc nhiều ngành khác nhau của Canada xây dựng.
Ba vấn đề chính đƣợc đặt ra trong chiến lƣợc này là: Những vấn đề chủ yếu và những nhu cầu; Những nguyên tắc đối với du lịch bền vững; Những khuyến nghị cần thực hiện. Bên cạnh đó tác phẩm “Du lịch và phát triển bền vững: Giám sát, lập kế hoạch, quản lý” của Nelson, Butler và Wall với đóng góp lớn nhất cho việc nghiên cứu du lịch bền vững là việc đƣa ra những chỉ số thích hợp để giám sát các hoạt động du lịch. Ngoài ra còn các nghiên cứu khác nhƣ: “Sustainable tourism and the environment” của Groth, A. năm 2000; “Tourism and Sustainable Community Development” của Hall, D.
Năm 2003;“Tourism and Sustainability: Development, Globalisation and New Tourism in the Third World (3rd Edition)” của Mowforth, M. năm 2008;“Tourism, Culture and Sustainable Development, Division of Cultural Policies and Intercultural Dialogue, Culture Sector” của Robinson, M. năm 11 z 2006;“Tourism Development and the Environment: Beyond Sustainability?” của Sharpley, R. Có thể thấy, các nghiên cứu trên chủ yếu tập trung trình bày các vấn đề phát triển du lịch gắn với phát triển bền vững tại các điểm sinh thái tự nhiên, qua đó đề ra các giải pháp, chiến lƣợc để phát triển du lịch bền vững, là cơ sở khoa học và thực tiễn cho các nhà kinh doanh du lịch và các nhà hoạch định chính sách trong quá trình xây dựng chiến lƣợc phát triển du lịch sinh thái.
Đối với những vấn đề cụ thể về phát triển du lịch bền vững tại các điểm di tích văn hóa, các công trình nghiên cứu của UNESCO đã nêu quan điểm cơ bản về việc phát triển du lịch bền vững cần gắn với mục tiêu bảo tồn văn hóa. Chúng ta biết rằng, các di sản thế giới là những điểm du lịch tiêu biểu và hấp dẫn, song cũng là nơi phải đối mặt với nhiều thách thức do chính hoạt động du lịch và các hoạt động phát triển kinh tế khác đang ngày càng gia tăng đem lại. Trong khuyến nghị của UNESCO về Bảo vệ Văn hóa Truyền thống và Dân gian năm 1989, trong Tuyên bố Toàn cầu của UNESCO về Đa dạng Văn hóa năm 2001, và trong Tuyên bố Istanbul đƣợc Hội nghị bàn tròn các Bộ trƣởng Văn hóa lần thứ 3 thông qua năm 2002 đã khẳng định tầm quan trọng của di sản văn hóa, đặc biệt di sản văn hóa phi vật thể nhƣ là động lực chính đảm bảo cho sự phát triển bền vững. Có thể nói rằng du lịch không chỉ dựa vào di sản để phát triển, mà còn mang sứ mệnh cao cả tôn vinh giá trị di sản, đồng thời bảo tồn và phát huy các giá trị của di sản đã đƣợc kết tinh và gìn giữ.
Bảo tồn các giá trị di sản văn hóa trong phát triển du lịch là một việc làm cần thiết và cấp bách. Việc nghiên cứu, khai thác các giá trị của di sản văn hóa, để tạo thành những sản phẩm du lịch mới là cần thiết nhằm làm tăng thêm giá trị cho các di sản, đa dạng hóa các loại hình du lịch và có thể mang lại lợi ích cho cộng đồng ngƣời dân trong khu vực. Trong số các công trình nghiên cứu đề cập về vấn đề phát triển du lịch bền vững gắn với bảo tồn văn hóa, trƣớc tiên phải kể đến Công ƣớc quốc tế về phát triển du lịch văn hóa.