CHƯƠNG 1 HỘI NHẬP QUỐC TẾ VÀ CẠNH TRANH TRONG KINH DOANH NGÂN HÀNG 1. HỘI NHẬP QUỐC TẾ TRONG LĨNH VỰC NGÂN HÀNG THỜI KỲ HẬU WTO 1. Các khái niệm cơ bản về hội nhập quốc tế Để tìm hiểu khái niệm “Hội nhập quốc tế trong lĩnh vực ngân hàng” chúng ta lần luợt tìm hiểu các khái niệm “toàn cầu hóa kinh tế”, “khu vực hóa kinh tế”, “hội nhập kinh tế quốc tế”, “Hội nhập quốc tế trong lĩnh vực tài chính tiền tệ”. - Toàn cầu hóa kinh tế: Là một quá trình trong quan hệ quốc tế làm tăng sự phụ thuộc lẫn nhau về mọi mặt của đời sống xã hội (từ kinh tế - chính trị - an ninh - văn hóa đến môi trường…) giữa các quốc gia.
- Khu vực hóa kinh tế: là hiện tượng trong quan hệ kinh tế quốc tế, bao gồm các hoạt động hợp tác kinh tế giữa một số nước tập hợp thành những nhóm khu vực (dưới dạng định chế/tổ chức) có mức độ liên kết kinh tế khác nhau. - Hội nhập kinh tế quốc tế: là quá trình chủ động gắn kết nền kinh tế thị trường của từng nước với kinh tế khu vực và kinh tế thế giới thông qua các nỗ lực tự do hóa và mở cửa trên các cấp độ đơn phương, song phương và đa phương. Như vậy, hội nhập quốc tế thực chất cũng là sự chủ động tham gia vào quá trình toàn cầu hóa, khu vực hóa. Nói cách khác, hội nhập bao hàm các nỗ lực về mặt chính sách và thực hiện của các quốc gia để tham gia vào các định chế, tổ chức kinh tế toàn cầu và khu vực.
- Hội nhập quốc tế trong lĩnh vực tài chính tiền tệ: là quá trình mà các nước, các khu vực thực hiện mở cửa cho sự tham gia của các yếu tố bên ngoài vào lĩnh vực tài chính- tiền tệ, bao gồm vốn đầu tư (trực tiếp và gián tiếp), công nghệ, tín dụng và lao động có trình độ chuyên môn cao. 4 Hội nhập quốc tế là xu hướng phát triển tất yếu của kinh tế thế giới, nhất là đối với các quốc gia đang phát triển. Hội nhập quốc tế nhằm mở cửa nền kinh tế, thực hiện tự do hóa thương mại, dịch vụ để gia nhập vào cuộc cạnh tranh quốc tế bình đẳng và cùng phát triển trên tất cả các lĩnh vực, trong đó có lĩnh vực ngân hàng. Khái niệm hội nhập quốc tế trong lĩnh vực ngân hàng Hội nhập quốc tế trong lĩnh vực ngân hàng là quá trình mở cửa để đưa hệ thống ngân hàng trong nước hòa nhập với hệ thống ngân hàng khu vực và thế giới, hoạt động ngân hàng không còn bó hẹp trong phạm vi một nước , một khu vực mà mở rộng trên phạm vi toàn cầu.
Hoạt động ngân hàng phải tuân thủ theo quy luật thị trường và các nguyên tắc kinh doanh quốc tế, hoạt động ngân hàng được thực hiện theo tín hiệu thị trường mà không bị ngăn cản bởi các biện pháp quản lý hành chính, lãi suất, tỷ giá, hoạt động tín dụng…do thị trường quyết định. Quá trình hội nhập của hệ thống ngân hàng có thế hiểu là quá trình cải cách từng bước hệ thống ngân hàng xuất phát từ yêu cầu thực tế của quá trình toàn cầu hóa nền kinh tế quốc gia, vì có như vậy hệ thống ngân hàng mới có thể đảm nhiệm và phát huy được vai trò trung gian tài chính của mình trong bối cảnh nền kinh tế mới với nhiều biến động phức tạp của thị trường quốc tế nói chung và thị trường nội địa nói riêng. Thực hiện hội nhập quốc tế trong lĩnh vực ngân hàng đòi hỏi chính phủ và Ngân hàng Nhà nước phải xóa bỏ những ưu ái, tiến tới cạnh tranh bình đẳng giữa các ngân hàng trong và ngoài nước. Do đó, mức độ hội nhập quốc tế trong lĩnh vực ngân hàng có mối quan hệ chặt chẽ với mức độ tự do hóa tài chính- tiền tệ.
Việc thực hiện tự do hóa tài chính tiền tệ càng mở rộng và có hiệu quả thì việc hội nhập ngân hàng càng thuận lợi. Cho đến nay, cả lý luận và thực tiễn phát triển của các nền kinh tế thế giới đều khẳng định rằng: một quốc gia muốn tồn tại, phát triển ổn định và bền vững cần phải chủ động hội nhập quốc tế, đặc biệt là chủ động hội nhập thành công lĩnh vực tài chính ngân hàng- lĩnh vực nhạy cảm và trọng yếu của nền kinh tế quốc dân. Các nội dung về hội nhập quốc tế trong lĩnh vực ngân hàng 5 Quá trình cam kết mở cửa trong lĩnh vực ngân hàng bao gồm các nội dung: Một là, trừ khi có quy định trong danh mục cam kết cụ thể, các thành viên không được ban hành thêm hay áp dụng các biện pháp được nêu dưới đây, dù ở quy mô vùng hay trên lãnh thổ, gồm: - Hạn chế số lượng nhà cung cấp dịch vụ ngân hàng dưới hình thức quota theo số lượng, nhưng độc quyền, toàn quyền cung cấp dịch vụ ngân hàng hoặc yêu cầu đáp ứng những nhu cầu kinh tế. - Hạn chế về tổng số các hoạt động tác nghiệp hay tổng số lượng dịch vụ ngân hàng đầu ra tính theo số lượng đơn vị dưới hình thức quota theo số lượng hay theo yêu cầu phải đáp ứng các nhu cầu kinh tế.
- Hạn chế về tổng trị giá các giao dịch về dịch vụ ngân hàng và tài sản dù dưới hình thức quota theo số lượng hay yêu cầu phải đáp ứng các nhu cầu kinh tế. - Hạn chế tổng số người được tuyển dụng trong lĩnh vực cụ thể hay một nhà cung cấp dịch vụ được phép tuyển dụng và những người cần thiết liên quan trực tiếp tới việc cung cấp dịch vụ ngân hàng dưới hình thức quota theo số lượng hay phải đáp ứng nhu cầu kinh tế. Hai là, mỗi thành viên sẽ dành cho dịch vụ ngân hàng hay nhà cung cấp dịch vụ ngân hàng của bất ký thành viên nào khác sự đãi ngộ không kém phần thuận lợi hơn sự đãi ngộ với những điều kiện, điều khoản và những hạn chế đã được thỏa thuận và quy định trên danh mục cam kết cụ thể của các thành viên mới. Ba là, trừ khi gặp phải tình huống phải bảo vệ cán cân thanh toán, một thành viên sẽ không áp dụng hạn chế về thanh toán và chuyển tiền quốc tế cho các giao dịch vãng lai liên quan đến cam kết cụ thể của mình.
Bốn là, một nước thành viên sẽ cho phép người cung cấp dịch vụ ngân hàng của các nước thành viên khác được đưa ra các dịch vụ mới trên lãnh thổ của mình. Năm là, mỗi nước thành viên sẽ dành cho người cung cấp dịch vụ ngân hàng của bất kỳ nước thành viên nào khác được thành lập và mở rộng hoạt động trong lãnh thổ nước mình kể cả việc mua lại các doanh nghiệp hiện tại hay một tổ chức thương mại. 6 Sáu là, mỗi nước thành viên sẽ cho phép người cung cấp dịch vụ ngân hàng tiếp cận hệ thống thanh toán bù trừ do nhà nước điều hành và tiếp cận các thể thức cấp vốn và tái cấp vốn trong quá trình kinh doanh thông thường. Bảy là, các thành viên cam kết rằng trong những trường hợp nhất định, trợ cấp có thể tác động bóp méo dịch vụ thương mại, các thành viên sẽ tiến hành đàm phán nhằm định ra những quy tắc đa biên cần thiết để tránh những bóp méo đó.
Tám là, mỗi thành viên sẽ trả lời không chậm trễ khi có yêu cầu của bất kỳ thành viên nào khác về những thông tin cụ thể về bất kỳ biện pháp nào được áp dụng chung hay về hiệp định quốc tế. Những cơ hội và thách thức về hội nhập quốc tế trong lĩnh vực ngân hàng đối với các nước đang phát triển Việc thực hiện hội nhập quốc tế nói chung và hội nhập quốc tế trong lĩnh vực ngân hàng nói riêng đều hàm chứa trong đó cả những cơ hội và thách thức. Việc nghiên cứu chúng sẽ giúp chúng ta tận dụng những cơ hội và chuẩn bị những điều kiện tốt nhất đối đầu với thách thức. Những cơ hội Hội nhập quốc tế mang lại nhiều cơ hội kinh tế cho mỗi quốc gia và toàn thế giới.
Những thành tựu thời gian qua mà các nước đang phát triển đạt được có sự góp phần không nhỏ trong quá trình hội nhập này, các cơ hội thể hiện ở những mặt chủ yếu sau đây: Một là, nhờ hội nhập quốc tế mà các ngân hàng trong nước có thể bổ sung được nguồn vốn hoạt động từ các nguồn từ bên ngoài, tiếp cận được các công nghệ ngân hàng tiên tiến, mở rộng hoạt động kinh doanh về ngoại hối, chứng khoán quốc tế, phát triển các dịch vụ ngân hàng mới, tạo điều kiện cho các ngân hàng trong nước đa dạng hóa hình thức kinh doanh, phân tán rủi ro. Hai là, hội nhập sẽ tăng sức ép cạnh tranh từ bên ngoài, buộc các NHTM trong nước phải cải tiến quản lý, tuân thủ các nguyên tắc thị trường, đổi mới kiểm soát nội 7 bộ, phòng ngừa rủi ro và giám sát an toàn hoạt động, mở rộng phạm vi cung cấp dịch vụ tốt hơn, cải thiện vị thế của mỗi ngân hàng trên thị trường thế giới. Ba là, hội nhập vào cộng đồng tài chính quốc tế, cùng với dòng vốn vào là kinh nghiệm quản lý, kỹ thuật phòng ngừa rủi ro, công nghệ và sản phẩm mới được đưa vào thị trường nội địa. Các yếu tố này làm tăng hiệu quả cung cấp dịch vụ của các ngân hàng và các tổ chức tài chính, tăng cường khả năng quản lý rủi ro đối với các hoạt động tài chính trong nước và quốc tế.
Bốn là, hội nhập đã thúc đẩy sự phát triển và trao đổi các dịch vụ tài chính, NH giữa các nước. Các nước đang phát triển, nơi mà các NH trong nước thường có chi phí hoạt động cao và lợi nhuận thấp hơn các đối thủ cạnh tranh nước ngoài thì sự xuất hiện của các NHNNg trên thị trường nội địa sẽ có ảnh hưởng tích cực. Do sức ép cạnh tranh tăng lên đã thúc đẩy các NH nội địa hoạt động hiệu quả hơn,nâng cao chất lượng dịch vụ để giữ vững và phát triển thị phần, quản lý chặt chẽ chi phí để có lợi nhuận. Năm là, việc hình thành các tập đoàn NH lớn cùng với quá trình mở rộng hoạt động của chúng trên thế giới sẽ tạo cho NH này có nhiều lợi thế trong cạnh tranh cũng như khả năng đối phó với những biến động thị trường.