CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐÈ LÝ LUẬN c ơ BẢN VÈ TỒ CHÚC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA QTDND 1. QUAN ĐIẺM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC-LÊ NIN, CỦA ĐẢNG TA TRONG VIỆC PHÁT TRIÉN KINH TÉ HỢP TÁC 1.1 Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lê Nin về kinh tế hợp tác Kinh tế họp tác nòng cốt là Họp tác xã (HTX) chỉ mang lại hiệu quả và phát triển bền vững khi được xác lập và tuân thủ những nguyên tắc cơ bản của quá trình họp tác hoá mà V. Lê Nin đã đề ra. Đó là : Tự nguyện, dân chủ cùng có lại dưới sự lãnh đạo của Đảng.
Trong đó nguyên tắc tự nguyện là nguyên tắc đầu tiên, cơ bản nhất. Lê Nin đã tùng nhắc nhở “ trong khi khuyến khích thành lập các HTX, những người đại diện chính quyền Xô Viết không được sử dụng hình thức cưỡng bức nào, dù chỉ là chút xíu, chỉ có những tổ chức mà được những người nông dân thành lập theo sáng kiến của họ và sự có lợi của nó được họ kiểm nghiệm trên thực tế, thì những tổ chức đó mới có giá trị”[25]. Lê Nin cho rằng: “Chế độ HTX có một ý nghĩa đặc biệt quan trọng bước quá độ sang một chế độ mới bằng con đường đơn giản nhât, dê dàng nhất, dễ tiếp thu nhất đối với nông dân” [26] 1.2 Quan điêm của Đảng ta Thực hiện đường lối đổi mới toàn diện của Đảng, với chủ trương thực hiện nhất quán và lâu dài chính sách phát triển nền kinh tế nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng XHCN. Từ tình hình thực tế và yêu cầu phát triển của đất nước, Đảng đã co Nghị quyết số 10-NQ/TW ngày 05/4/1988 của Bộ chính trị khoá VI Hội nghị lần thứ 6 BCH TW Đảng khoá VI, đổi mới tư duy về kinh tế hợp tác.
Nghị quyết đã khẳng định : “ Kinh tế họp tác có nhiều hình thức từ thấp đến cao. Mọi tổ chức sản xuất, kinh doanh do những người lao động tự nguyện 6 góp vôn, góp sức được quản lý theo nguyên tắc dân chủ, cùng có lợi không phân biệt quy mô, trình độ kỹ thuật, mức độ tập thể hoá đối với tư liệu sản xuất đều là HTX”. Phát triển những quan điểm đó, hội nghị lần thứ 5 ban chấp hành Trung ương Đảng khoá V II (6/1993) đã xác định đổi mới kinh tế HTX phải gắn liền với phát huy vai trò tự chủ kinh tế hộ xã viên và nhấn mạnh “ Tiếp tục đổi mới HTX theo hướng phát huy hơn nữa tiềm năng to lớn của kinh tê hộ xã viên. Đại hội V III của Đảng (8/1996) kinh tế HTX được khẳng định : “ Kinh tế họp tác mà nòng cốt là các HTX, là hình thức liên kết tự nguyện của những người lao động, nhằm kết hợp sức mạnh của từng hộ xã viên với sức mạnh tập thể để giải quyết hiệu quả hơn những vấn đề của sản xuât kinh doanh và đời sống.
Phát triển kinh tế họp tác với nhiều thành phần đa dạng, từ thấp đến cao, từ tổ nhóm họp tác đến HTX, tuân thủ nguyên tắc tự nguyện, bình đẳng cùng có lợi, quản lý dân chủ”. Đảng và Nhà nước ta có những chính sách phát triển kinh tế phù hợp với nền kinh tế thị trường, nhất là trong lĩnh vực phát triển kinh tế nông nghiệp, nông thôn như : chế độ khoán trong sản xuất nông nghiệp, cơ chế giao đất giao rừng đến từng hộ nông dân, khuyến khích phát triển nền kinh tế nhiều thanh phân, tự do kinh doanh bình đẳng trước pháp luật 1.2 Cơ sở hình thành QTDND 1.1 Sự hình thành các trung gian tài chính (TG TC) Khái niệm vê trung gian trung tài chính : Nghiên cứu về TGTC cho thấy có nhiều quan niệm về trung gian tài chính. Có người cho ràng trung gian tài chính là người đứng giữa người cho vay (người tiết kiệm) và người đi vay (người chi tiêu) và giúp chuyển vốn từ người này sang người kia, họ làm việc này với mục đích kiếm lợi [28] hoặc TGTC là bất kỳ tổ chức nào cung câp các dịch vụ kết nối giữa người đi vay và người cho vay [10] Các quan niệm trên đều đề cập đến chức năng cơ bản của TGTC trong nên kinh tể thị trường, đó là việc dẫn dắt vốn từ tiết kiệm sang lĩnh vực đầu 7 tư. Tuy nhiên, trong hệ thống tài chính phát triển còn có những định chế tài chính khác cũng có chức năng này: Những nhà môi giới tài chính, các công ty chứng khoán.
Họ đóng vai trò trung gian, cho người mua và người bán chứng khoán, môi giới mua bán các họp đồng bảo hiểm, hoặc trung gian giữa người đi vay và người cho vay, để giúp những người này gặp nhau ký kết các họp đông giao dịch tài chính và những nhà môi giới trung gian này được hưởng phí hoa hồng. Ở đây, họ cũng có thể mua bán chứng khoán hoặc cho vay băng chính nguồn vốn của mình. - Với các trung gian tài chính họ thực hiện trung gian này thông qua các nghiệp vụ thu nhận các nguồn tiết kiệm từ cá nhân, tổ chức để tạo quỹ lớn đáp ứng nhu câu đâu tư cho vay lớn hơn các doanh nghiệp hoặc đáp ứng các dịch vụ khác. - Xét trong mối quan hệ tổng thể của hệ thống tài chính, TGTC là một bộ phận câu thành của hệ thống tài chính, là một loại hình doanh nghiệp hoạt động kinh doanh trên lĩnh vực tiền tệ, nghiệp vụ chủ yếu là thu nhận các nguôn vốn nhàn rỗi trong xã hội để đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế dưới các hình thức cho vay đầu tư hay các hoạt động tài chính.
* Cơ sở hình thành TGTC : Xét xề mặt lịch sử nghiệp vụ kinh doanh tiền tệ xuất hiện từ thời cổ đại, nhất là từ thế kỷ 19 cùng với sự phát triển cách mạng kỹ thuật và nền thương mại, hệ thống Ngân hàng thương mại phát triển mạnh mẽ ở Châu âu. * Các loạí tĩỉnh TGTC : Trong nền kinh tế thị trường các TGTC được thiết lập đa dạng, phong phú. về cơ bản hệ thống TGTC bao gồm các Ngân hàng trung gian và các tổ chức tài chính phi Ngân hàng.2 Các loại hình tổ chức tín dụng (TCTD ) họp tác Tô chức tín dụng họp tác là TCTD thuộc sở hữu tập thể hoặc cổ phần được thành lập theo nguyên tắc tự nguyện bằng vốn góp của các thành viên và chủ yếu cho các thành viên vay nhằm mục tiêu tương trợ nhau phát triển sản 8 xuất kinh doanh và cải thiện đời sống. - Việc thành lập TCTD họp tác là xu thế tất yếu khách quan trong nền kinh tê thị trường.
Các tổ chức tín dụng này giúp cho các chủ thể kinh tế về năng lực cạnh tranh cũng như quyền lực chi phối thị trường vốn như các hộ gia đình, sản xuất nông nghiệp, doanh nghiệp nhỏ, hộ kinh doanh cá thể. có điều kiện vốn để ổn định và phát triển. Các TCTD họp tác có thể tổ chức dưới nhiều hình thức khác nhau căn cứ vào điều kiện cụ thể của từng nước như HTX tín dụng, QTDND, Ngân hàng HTX. Thông qua hoạt động kinh doanh tiền tệ và dịch vụ Ngân hàng để thực hiện mục tiêu chủ yếu nhằm hỗ trợ các thành viên nâng cao hiệu quả hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và cải thiện đời sống.
Tất nhiên các tổ chức tín dụng họp tác phải đảm bảo có tích luỹ, tăng trưởng để tồn tại và phát triên trong cạnh tranh nhằm hổ trợ các thành viên được thường xuyên bền vững và lâu dài.1 Họp tác xã tín dụng (H TXTD ) HTXTD là tổ chức tín dụng thuộc sở hữu tập thể, được thành lập bằng vôn đóng góp của xã viên, huy động các nguồn vốn của xã viên và cho xã viên vay. Đây là loại hình tổ chức tín dụng họp tác sơ khai, hoạt động tín dụng đơn giản phù hợp với diều kiện kinh tế hàng hoá chưa phát triển và khá năng quản lý còn thấp. Chỉ thành lập để phục vụ phát triển sản xuất nông nghiệp và nâng cao đời sống nông thôn nó được hạch toán độc lập, có tư cách pháp nhân không có sự liên kết hệ thống. Hoạt động chủ yếu là huy động vốn của xã viên và cho xã viên vay trong địa bàn một thôn hoặc một xã.
Vi vậy, loại hình tổ chúc tín dụng hợp tác này không phù hợp với môi trường kinh tế theo cơ chế thị trường nói chung và cả trong cơ chế kinh tế thị trường định hướng XHCN ỡ Việt Nam hiện nay. Thục tế đồ vỡ các HTXTD trước đây là một minh chứng kết thúc vai trò lịch sử của mô hình HTXTD.2 Quỹ tín dụng nhân dân QTDND loại hình tín dụng họp tác do các thành viên tự nguyện góp vốn thành lập, hoạt động theo nguyên tắc tự nguyện, tự chủ, tự chịu trách nhiệm về kết quả hoạt động, thực hiện các mục tiêu chủ yếu là tương trợ giữa các thành viên, nhằm phát huy sức mạnh của tập thể và của từng thành viên giúp nhau thực hiện có hiệu quả hơn các hoạt động sản xuất, kinh doanh và cải thiện đời sống chủ yếu trong lĩnh vực nông thôn [14]. - Hoạt động chủ yếu huy động vốn, cung cấp tín dụng, dịch vụ ngân quỹ không nhăm mục tiêu kinh doanh tìm kiếm lợi nhuận nhưng để tồn tại và phát triên trong nên kinh tế thị trường áp lực cạnh tranh gay gắt, các QTDND phải đảm bảo bù đắp chi phí và tích luỹ để phát triển. - Về tổ chức mỗi quỹ là một pháp nhân độc lập, tự chủ, tự chịu trách nhiệm về hoạt động nhưng lại liên kết với nhau thành một hệ thống chặt chẽ thông qua công tác điều hoà vốn, đại diện quyền lợi cung cấp dịch vụ tư vấn.
- Mô hình QTDND được liên kết chặt chẽ hỗ trợ nhau trong hoạt động là mô hình TCTD rất phù họp với mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội khu vực nông nghiệp và nông thôn trong điều kiện kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay.3 Ngân hàng H T X Là loại hình TCTD phát triển cao nhất trong hệ thống các tổ chức tín dụng họp tác Ngân hàng họp tác có các đặc thù sau’ ■ v ề tính chất sở hữu : Ngân hàng HTX có thể tổ chức dưới hình thức sở hữu tập thê hoặc cổ phần, góp vốn thành lập nhằm cung cấp các dịch vụ tài chính Ngân hàng cho các thành viên và khách hành ngoài thành viên hổ trợ nâng cao hiệu quả hoạt động sản xuất, kinh doanh của các thành viên.