mở đầu cho thanh toán không dùng tiền mặt, tức là các chủ thể thực hiện hoạt động mua bán thay vì phải cầm tiền mặt, gặp nhau, thanh toán trực tiếp thì họ chỉ cần viết lệnh chi trả gửi lên ngân hàng, ngân hàng sẽ thực hiện chuyển tiền cho ngƣời thụ hƣởng. Nếu nhƣ thanh toán bằng tiền mặt gặp phải nhiều nhƣợc điểm nhƣ bị hạn chế về mặt không gian và thời gian (nếu các chủ thể ở cách xa nhau), có khả năng gặp rủi ro lớn (nhƣ mất mát, tiền thừa, thiếu…). Dịch vụ thanh toán qua ngân hàng đã khắc phục tất cả những hạn chế đó và đem lại nhiều tiện ích cho ngƣời sử dụng nhƣ nhanh chóng, an toàn, chính xác, tiết kiệm chi phí…từ đó góp phần rút ngắn thời gian kinh doanh và nâng cao thu nhập cho doanh nhân. Thêm vào đó đối với một quốc gia, dịch vụ thanh toán qua ngân hàng còn góp phần thực hiện chính sách tiền tệ của quốc gia đó.
Với sự phát triển của dịch vụ thanh toán đã kéo theo sự ra đời và phát triển nhiều dịch vụ khác nhƣ dịch vụ mở tài khoản thanh toán. Bên 10 cạnh đó công nghệ thông tin phát triển cũng thúc đẩy sự ra đời và phát triển nhiều hình thức thanh toán khác nhau nhƣ: Nhờ thu, uỷ nhiệm chi, L/C, thẻ thanh toán…Những dịch vụ này giúp cho nền kinh tế hoạt động một cách linh hoạt và sôi động hơn. Với đặc điểm nhằm hỗ trợ việc thanh toán cho khách hàng khi tham gia các giao dịch kinh tế dân sự, tuỳ theo phạm vi của giao dịch, dịch vụ thanh toán bao gồm chuyển tiền trong nƣớc và chuyển tiền quốc tế. a) Chuyển tiền trong nước * Đối với khách hàng: Các hình thức thanh toán qua ngân hàng chủ yếu gồm: - Thanh toán bằng séc: đây là một lệnh viết vô điều kiện do chủ tài khoản phát hành để ngân hàng thanh toán bằng sẽ trả tiền cho ngƣời thụ hƣởng.
Séc là phƣơng tiện thanh toán ra đời rất sớm, mặc dù hiện nay đã xuất hiện nhiều phƣơng tiện thanh toán hiện đại xong séc vẫn là công cụ thanh toán phổ biến nhất. Dƣa vào công dụng của séc ngƣời ta phân séc ra thành 6 loại: Séc chuyển khoản; Séc tiền mặt; Séc bảo chi; Séc cá nhân; Séc chuyển tiền cầm tay; Sổ séc định mức - Thanh toán bằng uỷ nhiệm chi: Uỷ nhiệm chi hay còn gọi là lệnh chuyển tiền khách hàng là lệnh chi của chủ tài khoản yêu cầu ngân hàng phục vụ mình trích từ tài khoản tiền gửi của mình để trả cho ngƣời thụ hƣởng. Uỷ nhiệm chi đƣợc dùng để trả tiền mua hàng hoá, dịch vụ. Việc thanh toán có thể diễn ra trong cùng hệ thống hoặc khác hệ thống.
- Thanh toán bằng uỷ nhiệm thu: Uỷ nhiệm thu là lệnh đòi tiền do ngƣời bán hàng hay ngƣời cung cấp dịch vụ uỷ nhiệm cho ngân hàng đòi tiền ngƣời mua hoặc ngƣời nhận sử dụng dịch vụ trên cơ sở hàng hoá dịch vụ đã cung ứng. Uỷ nhiệm thu có thể dùng để thanh toán giữa các khách hàng có tài khoản mở ở cùng ngân hàng hoặc khác ngân hàng, có thể cùng hệ thống hoặc khác hệ thống. Để thực hiện thanh toán bằng uỷ nhiệm thu các bên mua bán phải thống nhất các thoả thuận và ghi trong hợp đồng kinh tế. Đồng thời phải thông báo bằng văn bản với ngân hàng phục vụ ngƣời thụ hƣởng để làm căn cứ thực hiện các uỷ nhiệm thu.
- Thanh toán bằng thẻ: Đây là một hình thức thanh toán hiện đại mà chủ thẻ 11 có thể sử dụng thẻ để rút tiền, chuyển khoản, thực hiện các giao dịch khác tại các máy rút tiền tự động (ATM) hoặc thanh toán tiền hàng hoá dịch vụ tại các đơn vị chấp nhận thẻ (ĐVCNT). Thẻ thanh toán đƣợc ra đời từ đầu thế kỷ 20 và là một phƣơng tiện chi trả hiện đại, ứng dụng nhiều tiện ích của công nghệ thông tin hiện đại. Thanh toán bằng thẻ đã thay thế một phần thanh toán bằng séc để thực hiện các khoản thanh toán món nhỏ. * Các hình thức thanh toán giữa các ngân hàng - Chuyển tiền liên Chi nhánh: là hình thức thanh toán đƣợc thực hiện giữa các Chi nhánh thuộc cùng một hệ thống ngân hàng.
Mỗi Chi nhánh sẽ mở một tài khoản điều chuyển vốn nội bộ, các khoản chuyển tiền đi và đến sẽ đƣợc hạch toán trên tài khoản này. - Chuyển tiền bù trừ là chuyển tiền giữa các ngân hàng khác hệ thống nhƣng cùng một địa bàn tỉnh hoặc thành phố. Mỗi ngân hàng tham gia thanh toán bù trừ (TTBT) sẽ phải có một tài khoản tiền gửi tại ngân hàng nhà nƣớc (NHNN) đóng tại địa bàn đó. Các khoản chuyển tiền đi và đến của các ngân hàng sẽ đƣợc NHNN bù trừ trên tài khoản tiền gửi đó và đƣợc thực hiện theo phiên.
- Chuyển tiền điện tử liên ngân hàng (thanh toán song phƣơng, thanh toán qua cổng CITAD): đây là hình thức chuyển tiền giữa các ngân hàng với nhau nhƣng khác hệ thống, các ngân hàng có thể cùng địa bàn hoặc không cùng địa bàn. NHNN sẽ thành lập các trung tâm thanh toán quốc gia, hội sở chính của các hệ thống ngân hàng khi muốn tham gia thanh toán liên ngân hàng phải mở tài khoản tiền gửi tại trung tâm thanh toán quốc gia. Hoạt động thanh toán giữa các ngân háng sẽ đƣợc bù trừ qua tài khoản tiền gửi này. b) Chuyển tiền quốc tế Chuyển tiền quốc tế là nghiệp vụ theo đó ngân hàng theo lệnh của khách hàng (lập theo mẫu do ngân hàng quy định) thực hiện chuyển tiền đến ngƣời thụ hƣởng theo hƣớng dẫn ghi trong lệnh chuyển tiền của khách hàng.
Việc chuyển tiền có thể đƣợc thực hiện thông qua các ngân hàng đại lý sử dụng mạng Swift thanh toán toàn cầu và chuyển tiền qua mạng Internet. 12 Chuyển tiền qua mạng Swift là việc chuyển tiền qua hệ thống mạng Swift do một tổ chức tài chính quốc tế thành lập. Hiện có các ngân hàng và tổ chức tài chính của hơn 202 quốc gia tham gia tổ chức này, mỗi ngân hàng thành viên tham gia sẽ đƣợc cấp một mã ngân hàng thống nhất trên toàn cầu gọi là Swiftcode. Tài trợ thương mại Nghiệp vụ tài trợ thƣơng mại và chuyển tiền quốc tế trƣớc đây đƣợc gọi chung là dịch vụ thanh toán quốc tế.
Hiện nay ở một số ngân hàng trong đó có Vietinbank dịch vụ này đƣợc tách riêng thành 02 dịch vụ là dịch vụ chuyển tiền quốc tế nằm trong dịch vụ thanh toán và dịch vụ tài trợ thƣơng mại. Các dịch vụ có liên quan đến yếu tố thanh toán với nƣớc ngoài là nghiệp vụ cung ứng các dịch vụ thanh toán quốc tế thuộc một trong các trƣờng hợp sau: + Giao dịch thanh toán đƣợc xác lập hoặc thực hiện hoặc kết thúc ở nƣớc ngoài, hoặc giao dịch thanh toán có liên quan đến tài khoản mở tại nƣớc ngoài. + Giao dịch thanh toán có các doanh nghiệp thuộc khu chế xuất tham gia Tài trợ thƣơng mại gồm có các hình thức sau: - Thƣ tín dụng (L/C- Letter of credit): là một thoả thuận dù đƣợc đặt tên hay mô tả nhƣ thế nào, theo đó một ngân hàng (ngân hàng phát hành) thực hiện theo yêu cầu và chỉ dẫn của khách hàng (ngƣời xin mở thƣ tín dụng) hoặc xuất phát từ chính bản thân họ: + Thanh toán cho hoặc thanh toán theo lệnh của một bên thứ ba (ngƣời hƣởng lợi) hoặc sẽ chấp nhận và thanh toán hối phiếu đòi tiền do ngƣời thụ hƣởng ký phát hoặc + Uỷ quyền cho một ngân hàng khác thực hiện việc thanh toán đó, hoặc chấp nhận và thanh toán hối phiếu đòi tiền nói trên hoặc + Uỷ quyền cho một ngân hàng khác thực hiện việc chiết khấu dựa trên bộ chứng từ đƣợc xuất trình. Thanh toán bằng L/C là hình thức phổ biến hiện nay trong thanh toán quốc tế.
Đây thực chất là sự thoả thuận giữa ngân hàng với ngân hàng phục vụ ngƣời mua hoặc ngân hàng phục vụ ngƣời bán đảm bảo với ngƣời xuất khẩu sẽ đƣợc thanh toán tiền hàng khi ngƣời hƣởng lợi L/C thực hiện việc giao hàng và xuất trình với ngân 13 hàng bộ chứng từ hạch toán phù hợp với các điều kiện, điều khoản của L/C quy định. Thanh toán bằng L/C thƣờng đƣợc sử dụng khi hai bên mua bán chƣa thật tin tƣởng lẫn nhau. Thƣ tín dụng gồm có: + Thƣ tín dụng xuất khẩu: Thông báo kiểm tra chứng từ, mở L/C, thanh toán L/C. + Thƣ tín dụng nhập khẩu: Kiểm tra chứng từ, mở L/C, thanh toán L/C.
- Nhờ thu là nghiệp vụ theo đó ngân hàng xử lý bộ chứng từ nhờ thu nhận đƣợc theo chỉ dẫn của ngƣời gửi chứng từ để: + Nhận đƣợc thanh toán hoặc chấp nhận, hoặc (Nhờ thu D/A) + Giao chứng từ trên cơ sở nhận đƣợc thanh toán và/hoặc chấp nhận hoặc (Nhờ thu D/P) + Giao chứng từ trên các cơ sở và điều kiện khác (Nhờ thu D/OT) Ngoài ra các nghiệp vụ tài trợ xuất nhập khẩu còn có các dịch vụ sau: - Bảo lãnh nhận hàng (Shipping Guarantee): là nghiệp vụ theo đó ngân hàng phát hành một bảo lãnh cho bên nhận bảo lãnh, cam kết với bên nhận bảo lãnh rằng bên đƣợc bảo lãnh là ngƣời nhận lô hàng một cách hợp pháp. Trong trƣờng hợp có tranh chấp về ngƣời nhận lô hàng nói trên thì ngân hàng bảo lãnh phải thực hiện các nghĩa vụ cam kết trong bảo lãnh đã phát hành. - Ký hậu vận đơn (Advance Endorsement): là nghiệp vụ theo đó ngân hàng ký vào mặt sau của vận đơn đƣờng biển để chuyển quyền nhận lô hàng theo vận đơn đƣờng biển đó cho một bên khác. - Thông báo thƣ tín dụng (Inward L/C Advising): là nghiệp vụ theo đó ngân hàng kiểm tra tính chân thực và thông báo trực tiếp hoặc gián tiếp thông qua một ngân hàng thông báo khác tới ngƣời thụ hƣởng thƣ tín dụng do một ngân hàng phát hành theo đề nghị của ngân hàng phát hành đó hoặc theo đề nghị của một ngân hàng thông báo khác.
- Nhờ thu hàng nhập (IB Collection): là nghiệp vụ theo đó ngân hàng thông báo và xử lý các phát sinh liên quan đến bộ chứng từ đòi tiền hàng nhập theo hình thức nhờ thu theo chỉ dẫn của ngân hàng/khách hàng nhờ thu. - Nhờ thu hàng xuất (OB Collection): là nghiệp vụ theo đó ngân hàng gửi và 14 xử lý các phát sinh liên quan đến bộ chứng từ đòi tiền hàng xuất theo hình thức nhờ thu hoặc theo hình thức thƣ tín dụng theo yêu cầu của khách hàng và/hoặc ngân hàng phát hành.