CHƯƠNG I TỔNG QUAN VỀ CHẤT LƯỢNG HOẠT ĐỘNG ĐẦU TƯ KINH DOANH TRÁI PHIẾU CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Một số khái niệm cơ bản 1.1 Trái phiếu Theo Luật Chứng Khoán ban hành năm 2006, Trái phiếu là loại chứng khoán xác nhận quyền và lợi ích hợp pháp của người sở hữu đối với một phần vốn nợ của tổ chức phát hành. Có nhiều định nghĩa khác nhau về trái phiếu. Tuy nhiên, nhìn chung nó thường được đề cập đến như là sự thể hiện cam kết của người phát hành sẽ thanh toán một số tiền xác định vào một ngày xác định trong tương lai với một mức lãi suất xác định cho người chủ sở hữu trái phiếu.2 Thị trường trái phiếu Thị trường trái phiếu là thị trường phát hành và giao dịch các loại trái phiếu của Chính phủ, các doanh nghiệp và các tổ chức khác theo quy định của pháp luật.
Trái phiếu sẽ được phát hành lần đầu trên thị trường sơ cấp qua nhiều phương thức khác nhau như bảo lãnh phát hành, đấu thầu v. Sau đó, các trái phiếu này sẽ tiến hành giao dịch trên thị trường thứ cấp. Thành viên tham gia trên thị trường trái phiếu bao gồm chủ thể phát hành, chủ thể đầu tư, các tổ chức trung gian tài chính. Trong các chủ thể tham gia trên thị trường Trái phiếu, NHTM vừa đóng vai trò là người phát hành trái phiếu nhằm huy động vốn phục vụ cho hoạt động của mình, và đặc biệt vừa là tổ chức đầu tư kinh doanh trái phiếu hoặc trung gian tài chính nhằm tìm kiếm lợi nhuận, đảm bảo thanh khoản và nâng cao thương hiệu của mình trên thị trường.3 Hoạt động đầu tư, kinh doanh trái phiếu của NHTM Hoạt động đầu tư, kinh doanh trái phiếu của NHTM là việc ngân hàng bỏ vốn mua các trái phiếu khác nhau để giữ đến ngày đáo hạn hoặc bán ra trên thị trường thứ cấp, hoặc thực hiện các hoạt động liên quan đến trái phiếu nhằm mục đích là mang lại thu nhập cho ngân hàng, tăng cường khả năng thanh khoản, hỗ trợ cho hoạt động tín dụng và đa dạng hóa hoạt động kinh doanh để phân tán rủi ro v.
Các hoạt động liên quan đến trái phiếu chủ yếu bao gồm các hoạt động cơ bản sau: cầm cố, chiết khấu, repo, reverse repo v. Khi đầu tư kinh doanh trái phiếu, NHTM thường quan tâm đến tính thanh khoản và sinh lời. Các nhà quản trị ngân hàng tùy theo mục tiêu, chiến lược trong từng giai đoạn phải liên tục xem xét mối quan hệ đánh đổi giữa tính sinh lời và thanh khoản của các trái phiếu nắm giữ.2 Hoạt động đầu tư, kinh doanh trái phiếu của NHTM 1.1 Đặc điểm Hoạt động đầu tư, kinh doanh trái phiếu của NHTM có những đặc điểm cơ bản sau: Một là, Tính chuyên môn hóa, chuyên nghiệp hóa cao. Với tư cách là một trung gian tài chính, hoạt động trong lĩnh vực kinh doanh tiền tệ, hoạt động kinh doanh chứng khoán nói chung và hoạt động đầu tư, kinh doanh trái phiếu nói riêng của NHTM được tổ chức và thực hiện một cách chuyên môn hóa, chuyên nghiệp hóa.
Điều đó được thể hiện ở đội ngũ cán bộ thực hiện công tác đầu tư, cơ sở hạ tầng kỹ thuật công nghệ phục vụ cho hoạt động đầu tư, quy trình nghiệp vụ đầu tư, cách phân định chức năng nhiệm vụ cho phòng ban. Hai là, Quy mô đầu tư lớn, danh mục đầu tư linh hoạt và đa dạng. Bên cạnh đó, hoạt động đầu tư trái phiếu đòi hỏi ngân hàng phải có nguồn vốn lớn và có tính ổn định trung-dài hạn, bởi vì trái phiếu thường là công cụ tài chính có thời hạn trung-dài. Vì vậy, quy mô đầu tư trái phiếu phải nằm trong kế hoạch 7 cân đối giữa nguồn vốn và sử dụng vốn.
Trong kinh doanh trái phiếu, các NHTM có thể chủ động dùng nguồn vốn của mình để lựa chọn mua loại nào. Tuy nhiên trong danh mục đầu tư trái phiếu, thông thường TPCP là loại trái phiếu được các NHTM ưa dùng và lựa chọn nhiều nhất bởi tính an toàn và là loại có tính lỏng nhất, chúng có thể được mua bán hoặc chuyển đổi thành tiền một cách dễ dàng với chi phí giao dịch thấp. So với danh mục tín dụng, khả năng linh hoạt trong điều chỉnh danh mục đầu tư trái phiếu là tốt hơn, bởi trái phiếu có khả năng mua bán một cách nhanh chóng nên có thể dễ dàng hơn trước yêu cầu cấu trúc lại danh mục tài sản Có của ngân hàng. Ba là, nguồn vốn được NHTM sử dụng để đầu tư trái phiếu chủ yếu là nguồn vốn huy động từ khách hàng.
Đặc điểm này cho thấy sự khác nhau về nguồn vốn đầu tư trái phiếu của NHTM và nguồn vốn do khách hàng ủy thác cho các định chế tài chính như Công ty tài chính, Công ty quản lý quỹ. thay mặt khách hàng đầu tư vào các tài sản tài chính.2 Phân loại Nhìn chung việc phân loại hoạt động đầu tư, kinh doanh trái phiếu của NHTM có thể dựa trên sự phân loại của trái phiếu và thị trường trái phiếu. Do vậy, có thể phân loại hoạt động này theo một số tiêu chí cơ bản sau: 1.1 Phân loại theo loại hình trái phiếu - Đầu tư kinh doanh Tín phiếu Ngân hàng Nhà nước (NHNN): Tín phiếu NHNN là một công cụ giúp NHNN điều hành chính sách tiền tệ, điều chỉnh lượng tiền tệ lưu thông trong thị trường, kiềm chế lạm phát nhằm bình ổn giá trị đồng tiền nội tệ. Tại Việt nam, NHTM có thể thực hiện đầu tư mua Tín phiếu NHNN thông qua nghiệp vụ thị trường mở, nhưng không được phép bán lại trên thị trường thứ cấp, mà chỉ có thể sử dụng trong các nghiệp vụ vay vốn với NHNN (cầm cố, chiết khấu, repo v.) 8 - Đầu tư kinh doanh trái phiếu Chính phủ (TPCP): Để đáp ứng nhu cầu chi tiêu của Ngân sách nhà nước, Chính phủ các nước thường phát hành trái phiếu để huy động tiền nhàn rỗi trong các tầng lớp dân cư và các tổ chức kinh tế xã hội.
Chính phủ một quốc gia luôn được xem là nhà phát hành có uy tín nhất trên thị trường. TPCP là một loại chứng khoán nợ, có thời hạn, mệnh giá, lãi suất, xác nhận nghĩa vụ trả nợ của Chính phủ đối với người sở hữu trái phiếu và có mức độ rủi ro rất thấp. - Đầu tư kinh doanh trái phiếu được Chính phủ bảo lãnh : Đây là loại chứng khoán nợ do doanh nghiệp phát hành nhằm huy động vốn cho các công trình theo chỉ định của Chính phủ, được Chính phủ cam kết trước các nhà đầu tư về việc thanh toán đúng hạn của tổ chức phát hành. Trường hợp tổ chức phát hành không thực hiện được nghĩa vụ thanh toán (gốc, lãi) khi đến hạn thì Chính phủ sẽ chịu trách nhiệm trả nợ thay tổ chức phát hành.
Do vậy, hoạt động đầu tư, kinh doanh loại trái phiếu này của NHTM cũng sẽ có tính an toàn cao, tính rủi ro thấp. - Đầu tư kinh doanh trái phiếu chính quyền địa phương (Trái phiếu đô thị): Là một chứng khoán nợ, do chính quyền địa phương phát hành, xác nhận nghĩa vụ trả nợ của chính quyền địa phương đối với người sở hữu trái phiếu. Trái phiếu chính quyền địa phương phát hành nhằm mục đích để huy động vốn đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội của từng địa phương. - Đầu tư kinh doanh Trái phiếu doanh nghiệp: Trái phiếu doanh nghiệp là loại trái phiếu được phát hành bởi các doanh nghiệp, xác nhận nghĩa vụ trả cả gốc và lãi của doanh nghiệp phát hành đối với người sở hữu trái phiếu.Mặt khác, các doanh nghiệp phát hành trái phiếu theo nguyên tắc tự vay, tự trả và tự chịu trách nhiệm về hiệu quả sử dụng vốn vay, và không có sự bảo lãnh nào của Chính phủ trong việc phát hành.
Như vậy, 9 hoạt động đầu tư, kinh doanh của NHTM vào các loại trái phiếu doanh nghiệp sẽ chứa đựng rủi ro nhiều hơn so với đầu tư, kinh doanh trái phiếu Chính phủ hoặc được Chính phủ bảo lãnh.2 Phân loại theo thời gian đáo hạn của trái phiếu - Hoạt động đầu tư, kinh doanh Trái phiếu ngắn hạn: là hoạt động đầu tư, kinh doanh các loại trái phiếu có thời hạn dưới một năm. - Hoạt động đầu tư, kinh doanh Trái phiếu trung - dài hạn: là hoạt động đầu tư, kinh doanh các loại trái phiếu có thời hạn từ trên 1 năm trở lên.3 Phân loại theo quá trình luân chuyển vốn đối với thị trường trái phiếu - Hoạt động đầu tư, kinh doanh trái phiếu trên Thị trường sơ cấp (Primary market) - Hoạt động đầu tư, kinh doanh trái phiếu trên Thị trường thứ cấp (Secondary market) 1.4 Phân loại theo loại hình đầu tư, kinh doanh trái phiếu - Hoạt động đầu tư mua và giữ đến ngày đáo hạn - Hoạt động đầu tư mua và bán hẳn trên thị trường thứ cấp - Hoạt động mua bán lại (reserve repo) và bán mua lại (repo) trái phiếu - Hoạt động cầm cố, chiết khấu - Các hoạt động khác.3 Vai trò của hoạt động đầu tư, kinh doanh trái phiếu của NHTM 1.1 Đối với nền kinh tế - Sự phát triển của nền kinh tế, của thị trường tài chính cũng phụ thuộc vào sự phát triển của thị trường trái phiếu. Tuy nhiên, thị trường trái phiếu sẽ kém bền vững nếu thiếu sự gắn kết với các thành viên tham gia thị trường, trong đó phải kể đến vai trò quan trọng của hệ thống NHTM cùng với hoạt động đầu tư kinh doanh trái phiếu của mình. Hay nói cách khác hoạt động đầu tư kinh doanh trái phiếu của NHTM và thị trường trái 10 phiếu có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, kết hợp và tác động với nhau cùng phát triển.
Với tiềm lực tài chính mạnh và khả năng sử dụng tỷ lệ hợp lý vốn ngắn hạn để đầu tư dài hạn, vai trò của hoạt động đầu tư kinh doanh trái phiếu của hệ thống ngân hàng trong việc tăng chất lượng và hiệu quả hoạt động thị trường trái phiếu được thể hiện trên cả thị trường trái phiếu sơ cấp và thứ cấp, và từ đó tác động tích cực vào sự phát triển của nền kinh tế. - Thúc đẩy thị trường tiền tệ phát triển, đồng thời hỗ trợ NHNN thực hiện tốt vai trò điều tiết tiền tệ thông qua các công cụ chính sách tiền tệ (CSTT), nhất là thông qua nghiệp vụ thị trường mở. Việc mua, bán trái phiếu của NHTM với NHNN sẽ có tác dụng mở rộng hay thu hẹp khối lượng tiền tệ trong lưu thông, qua đó mà khối lượng tiền tệ được điều tiết theo mục tiêu đã định.