Luận văn thạc sĩ nghiên cứu các giải pháp chủ yếu nhằm cải thiện sinh kế cho các hộ nông dân tại xã ninh lai thuộc vùng đệm vườn quốc gia tam đảo

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu giải pháp cải thiện sinh kế cho hộ nông dân xã Ninh Lai, vùng đệm Vườn Quốc gia Tam Đảo, hướng đến phát triển bền vững.

• Tác giả: Lý Thị Bé Dân
• Người hướng dẫn: Th.S Đỗ Hoàng Sơn
• Trường học: Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp
• Đề tài: Nghiên cứu các giải pháp nhằm cải thiện sinh kế cho các hộ nông dân tại xã Ninh Lai, vùng đệm Vườn Quốc Gia Tam Đảo
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• MỤC LỤC
• 1. Phần 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.1. Mục tiêu chung
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. Ý nghĩa của đề tài
• 1.3.1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học
• 1.3.2. Ý nghĩa về mặt thực tiễn
• 1.4. Những đóng góp mới của đề tài
• 1.5. Cấu trúc của khóa luận
• 2. Phần 2: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. Khái niệm vùng đệm và vai trò của vùng đệm trong việc bảo tồn tài nguyên rừng tại các VQG
• 2.2. Khái niệm sinh kế, tài sản sinh kế và sinh kế bền vững
• 2.3. Khái niệm hộ, hộ nông dân và kinh tế nông hộ
• 2.4. Những chủ chương, chính sách có liên quan đến phát triển kinh tế - xã hội các vùng đệm VQG
• 2.5. Cơ sở thực tiễn
• 2.6. Nghiên cứu trên thế giới về sinh kế cho người dân vùng đệm tại các VQG
• 2.7. Nghiên cứu ở Việt Nam về sinh kế cho người dân vùng đệm tại các VQG
• 2.8. Kết quả và những bài học kinh nghiệm trong việc cải thiện và tạo sinh kế mới của các dự án trong và ngoài nước tại Việt Nam
• 3. Phần 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu
• 3.3. Địa điểm nghiên cứu và thời gian nghiên cứu
• 3.3.1. Địa điểm nghiên cứu
• 3.3.2. Thời gian nghiên cứu
• 3.4. Nội dung nghiên cứu
• 3.4.1. Đánh giá thực trạng điều kiện kinh tế - xã hội tại xã nghiên cứu
• 3.4.2. Đánh giá thực trạng các hoạt động tạo sinh kế của các hộ nghiên cứu
• 3.4.3. Thực trạng quản lý, sử dụng các tài sản sinh kế của hộ
• 3.4.4. Những vấn đề tồn tại trong phát triển sinh kế của các hộ nông dân ở vùng đệm VQG – Nguyên nhân của nó
• 3.4.5. Định hướng, mục tiêu cải thiện sinh kế cho các hộ nông dân vùng đệm
• 3.4.6. Các giải pháp chủ yếu nhằm cải thiện sinh kế cho các hộ nông dân vùng đệm VQG
• 3.5. Phương pháp nghiên cứu
• 3.5.1. Phương pháp chung
• 3.5.2. Phương pháp nghiên cứu cụ thể
• 3.6. Hệ thống các chỉ tiêu chính sử dụng trong nghiên cứu
• 4. Phần 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ PHÂN TÍCH
• 4.1. ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG ĐIỀU KIỆN CƠ BẢN ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 4.1.1. Thực trạng về điều kiện tự nhiên
• 4.1.2. Thực trạng về điều kiện kinh tế - xã hội
• 4.1.3. Điều kiện về hạ tầng cơ sở
• 4.1.4. Những vấn đề tồn tại chính trong phát triển kinh tế - xã hội
• 4.2. ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG CÁC HOẠT ĐỘNG TẠO SINH KẾ CỦA CÁC HỘ NGHIÊN CỨU
• 4.2.1. Các thông tin cơ bản về các hộ nghiên cứu
• 4.2.2. Hiện trạng các hoạt động tạo sinh kế của các hộ nghiên cứu
• 4.2.3. Thực trạng quản lý, sử dụng các yếu tố nguồn lực của hộ. Đánh giá thực trạng quản lý, sử dụng đất đai
• 4.2.4. Đánh giá thực trạng sử dụng lao động của các hộ
• 4.2.5. Đánh giá thực trạng vay và sử dụng vốn sản xuất
• 4.2.6. Đánh giá thực trạng kinh nghiệm sản xuất. Đánh giá khả năng tiếp cận thông tin phục vụ sản xuất.
• 4.2.7. Đánh giá điều kiện thị trường
• 4.2.8. Đánh giá các điều kiện vốn xã hội
• 5. Phần 5: CÁC GIẢI PHÁP, KIẾN NGHỊ
• 5.1. Xây dựng chiến lược cải thiện sinh kế cho các hộ dân vùng đệm
• 5.2. Các giải pháp chủ yếu cải thiện sinh kế cho các hộ nông dân vùng đệm
• 5.2.1. Với chính quyền địa phương
• 5.2.2. Với Ban quản lý VQG
• 5.2.3. Với hộ nông dân

Tóm tắt

I. Giới thiệu về tình hình sinh kế tại xã Ninh Lai

Xã Ninh Lai, thuộc vùng đệm Vườn Quốc Gia Tam Đảo, là nơi sinh sống của khoảng 7.595 nhân khẩu, chủ yếu là đồng bào dân tộc Sán Dìu. Kinh tế của xã chủ yếu dựa vào nông nghiệp, với tỷ lệ hộ nghèo lên tới 32,74%. Việc phát triển sinh kế cho các hộ nông dân tại đây là một thách thức lớn, đặc biệt sau khi Vườn Quốc Gia được thành lập, làm giảm nguồn thu nhập từ rừng. Các hộ nông dân đã phải chuyển đổi từ việc khai thác tài nguyên rừng sang các hoạt động sản xuất khác, nhưng vẫn gặp nhiều khó khăn trong việc cải thiện thu nhập và điều kiện sống. Đánh giá thực trạng sinh kế tại xã Ninh Lai là cần thiết để tìm ra các giải pháp phù hợp nhằm nâng cao đời sống cho người dân.

1.1. Thực trạng sinh kế của hộ nông dân

Thực trạng sinh kế của các hộ nông dân tại xã Ninh Lai cho thấy nhiều vấn đề tồn tại. Các hộ nông dân chủ yếu phụ thuộc vào sản xuất nông nghiệp truyền thống, trong khi nguồn lực từ rừng đã giảm sút. Việc quản lý tài nguyên và sử dụng đất đai chưa hiệu quả, dẫn đến tình trạng nghèo đói và thiếu việc làm. Nhiều hộ gia đình không có khả năng tiếp cận thông tin và các nguồn lực cần thiết để phát triển sản xuất. Để cải thiện sinh kế, cần có các giải pháp đồng bộ từ chính quyền địa phương và các tổ chức liên quan nhằm hỗ trợ người dân trong việc phát triển kinh tế bền vững.

II. Các giải pháp cải thiện sinh kế cho hộ nông dân

Để cải thiện sinh kế cho các hộ nông dân tại xã Ninh Lai, cần triển khai một số giải pháp chủ yếu. Đầu tiên, cần xây dựng chiến lược phát triển kinh tế nông thôn bền vững, tập trung vào việc nâng cao năng lực sản xuất và đa dạng hóa sinh kế. Thứ hai, cần tăng cường hỗ trợ từ chính quyền địa phương trong việc cung cấp thông tin, đào tạo kỹ năng và tiếp cận vốn vay. Thứ ba, khuyến khích các hoạt động hợp tác xã để tạo ra sức mạnh tập thể trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Cuối cùng, cần chú trọng đến việc bảo tồn tài nguyên thiên nhiên, đảm bảo rằng các hoạt động sản xuất không gây hại đến môi trường và tài nguyên rừng.

2.1. Đề xuất giải pháp từ chính quyền địa phương

Chính quyền địa phương cần có những chính sách hỗ trợ cụ thể cho các hộ nông dân, bao gồm việc cung cấp thông tin về thị trường, kỹ thuật sản xuất và các chương trình đào tạo nghề. Việc tạo ra các quỹ hỗ trợ phát triển nông nghiệp cũng rất quan trọng, giúp các hộ nông dân có thể tiếp cận vốn vay với lãi suất thấp. Ngoài ra, cần có các chương trình khuyến khích hợp tác xã nông nghiệp, giúp người dân có thể liên kết sản xuất và tiêu thụ sản phẩm một cách hiệu quả hơn. Điều này không chỉ giúp cải thiện thu nhập mà còn tạo ra việc làm cho người dân trong xã.

III. Tầm quan trọng của việc bảo tồn tài nguyên thiên nhiên

Bảo tồn tài nguyên thiên nhiên là một yếu tố quan trọng trong việc phát triển sinh kế bền vững cho các hộ nông dân tại xã Ninh Lai. Việc khai thác tài nguyên rừng một cách bền vững không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho người dân. Các hoạt động như trồng rừng, bảo vệ rừng và phát triển du lịch sinh thái có thể mang lại lợi ích kinh tế cho cộng đồng. Hơn nữa, việc bảo tồn tài nguyên thiên nhiên cũng góp phần vào việc duy trì đa dạng sinh học, đảm bảo sự phát triển bền vững cho các thế hệ tương lai.

3.1. Các mô hình phát triển bền vững

Các mô hình phát triển bền vững như du lịch sinh thái, nông nghiệp hữu cơ và trồng rừng có thể được áp dụng tại xã Ninh Lai. Những mô hình này không chỉ giúp cải thiện sinh kế cho người dân mà còn bảo vệ môi trường. Việc phát triển du lịch sinh thái có thể thu hút khách du lịch đến tham quan, từ đó tạo ra nguồn thu nhập cho người dân. Đồng thời, nông nghiệp hữu cơ giúp nâng cao chất lượng sản phẩm và bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Các mô hình này cần được triển khai đồng bộ và có sự tham gia của cộng đồng để đạt được hiệu quả cao nhất.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Vườn Quốc gia Tam Đảo được thành lập theo Quyết định số 136/TTg ngày 06/03/1996 của Thủ tướng Chính phủ, nằm cách Hà Nội khoảng 70 km về phía Bắc. Vùng đệm của vườn quốc gia có tổng diện tích 34.515 ha, là nơi cư trú của hơn 200.000 người thuộc nhiều thành phần dân tộc. Phần lớn cư dân sinh sống bằng sản xuất nông nghiệp, đồng thời có tập quán khai thác tài nguyên rừng để lấy thực phẩm, chất đốt, cây thuốc, nguồn nước sinh hoạt, nước tưới tiêu và làm nơi chăn thả gia súc. Việc thành lập vườn quốc gia đã đặt ra ranh giới bảo tồn nghiêm ngặt, dẫn đến tình trạng các hộ nông dân mất đi nguồn thu hái từ rừng và quỹ đất canh tác nương rẫy truyền thống, gây áp lực trực tiếp lên đời sống kinh tế, việc làm và an sinh xã hội.

Nghiên cứu được triển khai tại xã Ninh Lai, huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang — một xã thuộc vùng đệm phía Tây của Vườn Quốc gia Tam Đảo. Xã có diện tích tự nhiên 2.474,88 ha, quy mô dân số 7.595 nhân khẩu với đa số là đồng bào dân tộc Sán Dìu (chiếm 76,5%). Nền kinh tế địa phương chủ yếu dựa vào thuần nông, tỷ lệ hộ nghèo chiếm 32,74% tổng số hộ toàn xã. Thực trạng này tạo ra mâu thuẫn giữa nhu cầu mưu sinh của người dân bản địa và mục tiêu bảo tồn đa dạng sinh học của Vườn Quốc gia Tam Đảo, đòi hỏi phải nghiên cứu thực trạng và đề xuất các giải pháp sinh kế cụ thể.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận được xác định cụ thể như sau:

• Mục tiêu chung: Phân tích tiềm năng, tồn tại và nguyên nhân trong các hoạt động tạo sinh kế của các hộ nông dân xã Ninh Lai thuộc vùng đệm Vườn Quốc gia Tam Đảo, từ đó tìm kiếm và đề xuất các giải pháp cải thiện sinh kế bền vững cho các hộ nông dân tại địa bàn.
• Các nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:
  1. Đánh giá những điều kiện của địa phương có ảnh hưởng đến hoạt động sinh kế của các hộ nông dân tại xã Ninh Lai thuộc vùng đệm Vườn Quốc gia Tam Đảo.
  2. Đánh giá thực trạng các hoạt động tạo sinh kế của các hộ nông dân tại xã Ninh Lai.
  3. Đánh giá những vấn đề tồn tại trong các hoạt động tạo sinh kế của các hộ nông dân tại xã Ninh Lai và phân tích làm rõ nguyên nhân.
  4. Phân tích cụ thể các tiềm năng cho việc cải thiện các hoạt động tạo sinh kế của các hộ nông dân tại xã Ninh Lai.
  5. Đề xuất các giải pháp chủ yếu nhằm cải thiện sinh kế cho các hộ nông dân tại xã Ninh Lai thuộc vùng đệm Vườn Quốc gia Tam Đảo.

Đối tượng nghiên cứu chính là các hộ nông dân vùng đệm Vườn Quốc gia Tam Đảo, các hoạt động tạo sinh kế, môi trường sinh kế và các nguồn lực sinh kế của hộ. Về phạm vi không gian, đề tài khảo sát tại xã Ninh Lai, huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang (tập trung tại các thôn Nhật Tân, Hoàng Tân II, Hợp Thịnh, Hợp Hòa). Về phạm vi thời gian, các số liệu sơ cấp và khảo sát thực địa được thu thập từ ngày 05/02/2015 đến ngày 20/05/2015; số liệu thứ cấp phản ánh hiện trạng kinh tế - xã hội địa phương giai đoạn 2010 - 2015.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Tác giả sử dụng các khái niệm và khung lý thuyết chuẩn tắc trong kinh tế nông nghiệp và phát triển nông thôn:

• Khái niệm vùng đệm theo Điều 8 Quyết định số 08/2001/QĐ-TTg ngày 11/01/2001 của Thủ tướng Chính phủ và định nghĩa tại Hội thảo quốc gia về vùng đệm tháng 3/1999 tại Hà Nội. Vùng đệm Vườn Quốc gia Tam Đảo trải rộng trên 27 xã, thị trấn thuộc 6 huyện của 3 tỉnh Vĩnh Phúc, Thái Nguyên và Tuyên Quang.
• Khái niệm sinh kế của Trung tâm Nuôi trồng Thủy sản Châu Á - Thái Bình Dương (NACA) và Khung sinh kế bền vững với 5 nhóm tài sản sinh kế (con người, tự nhiên, vật chất, tài chính, xã hội) theo tài liệu của DFID (1999).
• Cơ sở lý luận về kinh tế nông hộ dựa trên quan điểm của các nhà khoa học: Lê Đình Thắng (1993), Đào Thế Tuấn (1997), Nguyễn Sinh Cúc (2001), Trần Công Quân (Kinh tế lâm nghiệp), Lâm Quang Huyên (2004) và định nghĩa tại Nghị quyết số 03/2000/NQ-CP ngày 02/02/2000 của Chính phủ.
• Khung chính sách tham chiếu bao gồm: Quyết định số 1232/QĐ-BNN-TCLN về phát triển du lịch sinh thái Vườn Quốc gia Tam Đảo; Điều 8 Quyết định số 24/2012/QĐ-TTg ngày 01/06/2012 của Thủ tướng Chính phủ quy định mức hỗ trợ ngân sách 40 triệu đồng/thôn, bản/năm cho cộng đồng vùng đệm tham gia đồng quản lý rừng đặc dụng; Quyết định 62/2011/QĐ-TTg.
• Cơ sở thực tiễn tổng kết từ các dự án hỗ trợ kỹ thuật của Tổ chức GTZ (Đức) tại Indonesia, Thái Lan, Trung Quốc, Cameroon và các chương trình quản lý tài nguyên dựa vào cộng đồng tại Việt Nam (Đắk Lắk, Đắk Nông, Hòa Bình - Sơn La, Sóc Trăng, Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng).

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa định tính và định lượng:

• Phương pháp thu thập dữ liệu: Kế thừa số liệu báo cáo của UBND xã Ninh Lai; phương pháp quan sát; phương pháp điều tra đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA) thông qua bảng hỏi đóng kết hợp mở.
• Cỡ mẫu khảo sát: Chọn mẫu ngẫu nhiên 60 hộ gia đình tại 3 thôn (Hoàng Tân II: 20 hộ; Nhật Tân: 20 hộ; Hợp Thịnh: 20 hộ), phối hợp cùng trưởng thôn lập danh sách. Tiến hành phỏng vấn sâu 4 cán bộ xã và 3 trưởng thôn bằng bảng câu hỏi mở.
• Phương pháp xử lý dữ liệu: Thống kê mô tả, phương pháp lịch sử, phân tích tương quan, phân tích ma trận SWOT, xây dựng hàm sản xuất $Q = f(x_1, x_2, ..., x_n)$ và xử lý tính toán trên phần mềm Microsoft Excel.
• Hệ thống chỉ tiêu kinh tế áp dụng: Nhóm chỉ tiêu kết quả và hiệu quả kinh tế gồm Giá trị sản xuất (GO), Chi phí trung gian (IC), Giá trị gia tăng (VA), Lợi nhuận (Pr) cùng các tỷ suất GO/IC, VA/IC, Pr/IC, Pr/LĐ, Pr/DT; các chỉ tiêu cơ cấu lao động, tỷ lệ lao động qua đào tạo, giá công lao động; các chỉ tiêu về diện tích, cơ cấu sử dụng và hệ số sử dụng đất đai.

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Tác giả trình bày tính cấp thiết của việc tìm kiếm giải pháp sinh kế cho cư dân vùng đệm Vườn Quốc gia Tam Đảo nhằm giảm thiểu áp lực khai thác rừng đặc dụng trái phép. Xác định rõ mục tiêu chung, 5 mục tiêu cụ thể, ý nghĩa lý luận, ý nghĩa thực tiễn đối với chính quyền cấp xã và Ban quản lý vườn quốc gia, cùng cấu trúc 5 phần của khóa luận.

Phần 2: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương này hệ thống hóa cơ sở lý luận về vùng đệm, sinh kế bền vững và kinh tế nông hộ; tổng hợp các văn bản quy phạm pháp luật của Nhà nước điều chỉnh vùng đệm rừng đặc dụng. Tác giả phân tích các bài học kinh nghiệm từ các dự án phát triển nông thôn, quản lý rừng cộng đồng do GTZ tài trợ tại các tỉnh Tây Nguyên, Tây Bắc, ven biển Đồng bằng sông Cửu Long và khu vực Phong Nha - Kẻ Bàng, rút ra bài học về phương pháp khuyến nông có sự tham gia và đồng quản lý tài nguyên.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Văn bản chi tiết hóa đối tượng nghiên cứu là hộ nông dân và môi trường sinh kế tại xã Ninh Lai; phạm vi khảo sát thực địa tại 4 thôn (Nhật Tân, Hoàng Tân II, Hợp Thịnh, Hợp Hòa) trong thời gian từ 05/02/2015 đến 20/05/2015. Xác định 6 nội dung nghiên cứu cụ thể, quy trình phỏng vấn 60 hộ gia đình, 7 cán bộ địa phương, hệ thống công thức tính toán các chỉ tiêu tài chính, hiệu quả kinh tế và phân tích SWOT.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và phân tích

Chương này tập hợp toàn bộ dữ liệu khảo sát và phân tích thực trạng tại địa bàn nghiên cứu qua các chỉ số cụ thể:

Hiện trạng điều kiện tự nhiên và sử dụng đất đai: Tổng diện tích đất tự nhiên của xã là 2.474,88 ha, có địa hình tương đối bằng phẳng ở trung tâm và bao bọc bởi dãy núi Tam Đảo ở phía Đông Nam (chiếm 40% diện tích tự nhiên, độ cao 40 - 250 m so với mực nước biển). Có sông Phó Đáy chảy qua phía Tây và 2 con suối lớn từ Tam Đảo cung cấp nước tưới tiêu.

STT	Loại đất	Diện tích (ha)	Cơ cấu (%)
I	Đất nông nghiệp	2.279,32	92,10
1	Đất sản xuất nông nghiệp	691,04	27,92
1.1	Đất trồng lúa nước	326,89	13,21
1.2	Đất trồng cây hàng năm khác	137,43	5,55
1.3	Đất trồng cây lâu năm	226,72	9,16
2	Đất lâm nghiệp	1.581,77	63,91
3	Đất nuôi trồng thủy sản	6,51	0,27
II	Đất phi nông nghiệp	184,96	7,47
1	Đất phát triển hạ tầng	81,21	3,28
2	Đất phi nông nghiệp công cộng	54,24	2,19
3	Đất tôn giáo, tín ngưỡng	0,23	0,01
4	Đất ở và các loại đất phi nông nghiệp khác	49,28	1,99
III	Đất chưa sử dụng	10,60	0,43
	Tổng diện tích tự nhiên	2.474,88	100,00

Đặc điểm dân số và lao động: Toàn xã có 20 thôn, 1.756 hộ gia đình với 7.595 nhân khẩu. Tỷ lệ tăng dân số tự nhiên bình quân 1%/năm. Cơ cấu dân tộc gồm: Sán Dìu 76,5%, Kinh 22,1%, Dao 1,3%, Hoa 0,06%, Cao Lan 0,03%.

Chỉ tiêu	Đơn vị tính	Số lượng	Cơ cấu (%)
Tổng số nhân khẩu	Khẩu	7.595	100,00
- Khẩu nông nghiệp	Khẩu	6.530	85,98
- Khẩu phi nông nghiệp	Khẩu	1.065	14,02
Tổng số hộ	Hộ	1.756	100,00
- Hộ nông nghiệp	Hộ	1.471	83,77
- Hộ phi nông nghiệp	Hộ	285	16,23
Tổng số lao động	Lao động	4.511	100,00
- Lao động nam	Lao động	2.255	49,90
- Lao động nông lâm nghiệp	Lao động	3.593	79,65
- Lao động phi nông nghiệp	Lao động	918	20,35
- Lao động đã qua đào tạo	Lao động	109	2,42
Nhân khẩu bình quân/hộ	Khẩu/hộ	4	-
Nhân khẩu bình quân/lao động	Khẩu/LĐ	2	-

Hiện trạng kinh tế nông hộ và cơ sở hạ tầng:

• Cơ cấu hộ theo phân loại toàn xã: Hộ giàu chiếm 10,42%; hộ khá 373 hộ (21,24%); hộ trung bình 592 hộ (33,70%); hộ nghèo 575 hộ (32,74%).
• Khảo sát mẫu 60 hộ gia đình cho thấy:

Nhóm hộ	Thôn Hoàng Tân II (hộ)	Thôn Nhật Tân (hộ)	Thôn Hợp Thịnh (hộ)	Tổng số hộ	Tỷ lệ (%)
Khá giả	4	3	6	13	21,67
Trung bình	10	10	3	23	38,33
Nghèo	6	7	11	24	40,00
Tổng cộng	20	20	20	60	100,00

Khi đối chiếu danh sách hộ nghèo chính thức của địa phương, mẫu điều tra ghi nhận 11 hộ nghèo (chiếm 18,33%).

• Tài sản và nhà ở: 100% hộ có ti vi màu, bếp ga, điện thoại liên lạc; 58/60 hộ có xe máy; 53/60 hộ có tủ lạnh; 51/60 hộ có máy bơm nước. Tư liệu sản xuất cơ giới gồm có 32 máy tuốt lúa, 16 máy cày, 16 xe gia súc kéo, 6 ô tô vận tải, 3 máy kéo. Về nhà ở, 37 hộ có nhà cấp 4 lợp ngói (61,67%), 23 hộ có nhà kiên cố (38,33%), không còn nhà tranh tre dột nát.
• Hoạt động sản xuất nông - lâm nghiệp toàn xã: Trồng trọt đạt 601 ha cây hàng năm (lúa nước 601 ha cả 2 vụ, ngô 82 ha, lạc 19,6 ha, rau màu 66 ha, mía 40,7 ha). Chăn nuôi có 1.268 con trâu, 202 con bò, 2.260 con lợn, 62.661 con gia cầm. Lâm nghiệp có 1.581,77 ha, nhưng Vườn Quốc gia Tam Đảo trực tiếp quản lý 1.412,96 ha; diện tích rừng sản xuất của xã chỉ có 168,81 ha (trồng keo, bạch đàn cho sản lượng 70 - 100 m³/ha/chu kỳ).
• Hạ tầng kỹ thuật: Giao thông có 60,875 km đường (đường huyện ĐH3 dài 4 km nhựa hóa năm 2010 đã xuống cấp; đường liên thôn cứng hóa 9,5/19,875 km; đường ngõ xóm cứng hóa 4,5/27,780 km; đường nội đồng 9,730 km hoàn toàn là đường đất). Thủy lợi có 4 công trình đầu mối (2 công trình xuống cấp), 1 hồ đập chứa nước tại thôn Hoàng Tân II; 21,5/43,540 km kênh mương được bê tông hóa (đạt 49,38%). Mạng lưới điện có 5 trạm biến áp, 34 km đường dây 0,4 kV, song nhánh dẫn vào nhà dân chủ yếu cột tre gỗ tạm; 76,5% số hộ sử dụng điện an toàn thường xuyên.
• Thu nhập và chi phí sinh kế: Nhóm hộ khá giả có thu nhập cao gấp 3 lần nhóm hộ nghèo và gấp 2 lần nhóm hộ trung bình. Thu nhập của nhóm hộ khá giả đến chủ yếu từ hoạt động phi nông nghiệp (buôn bán, làm việc tại các doanh nghiệp trong khu công nghiệp), cao gấp 3 lần thu nhập từ nông nghiệp. Nhóm hộ trung bình và nghèo phụ thuộc chủ yếu vào chăn nuôi và trồng trọt; chi phí sản xuất tập trung lớn nhất cho chăn nuôi. Hoạt động trồng cây ớt đem lại giá trị kinh tế cao hơn lúa ngô nhưng đầu ra hoàn toàn lệ thuộc vào thương lái và thị trường Trung Quốc. Thu nhập từ lâm nghiệp của các nhóm hộ rất thấp do diện tích rừng sản xuất hạn chế và chính sách giao khoán bảo vệ rừng đặc dụng có đơn giá thấp, thủ tục khắt khe.

Phần 5: Các giải pháp chủ yếu nhằm cải thiện sinh kế cho các hộ nông dân xã Ninh Lai thuộc vùng đệm VQG Tam Đảo

Phần này xây dựng chiến lược phát triển sinh kế cho các hộ dân vùng đệm và phân công nhiệm vụ cụ thể cho ba nhóm chủ thể:

• Với chính quyền địa phương: Cung cấp thông tin thị trường, kiểm soát việc ép giá nông sản của tư thương; hoàn thiện cơ sở hạ tầng giao thông nội đồng và kênh mương; chuyển giao kỹ thuật thâm canh, cải tạo đất dốc.
• Với Ban quản lý Vườn Quốc gia Tam Đảo: Triển khai cơ chế đồng quản lý theo Quyết định số 24/2012/QĐ-TTg, thực hiện phân bổ gói ngân sách hỗ trợ phát triển cộng đồng 40 triệu đồng/thôn/năm; nới lỏng và minh bạch hóa hợp đồng giao khoán bảo vệ rừng; xây dựng quy chế chia sẻ lợi ích đối với lâm sản ngoài gỗ (lấy măng, cây thuốc).
• Với hộ nông dân: Chuyển dịch cơ cấu cây trồng sang các loại rau màu ngắn ngày và mở rộng diện tích mía bãi soi; chuyển tập quán chăn nuôi trâu, bò nhỏ lẻ sang hướng thâm canh hàng hóa kết hợp trồng cỏ trên đất nông nghiệp; chủ động tham gia các lớp khuyến nông, khuyến lâm và sử dụng vốn vay ưu đãi đúng mục đích sản xuất.

Kết quả và đóng góp

Về kết quả định lượng thực tiễn: Khóa luận đã lượng hóa toàn diện bức tranh kinh tế hộ và hiện trạng tài nguyên tại xã Ninh Lai năm 2015. Số liệu chỉ rõ cơ cấu đất đai với 92,10% là đất nông nghiệp nhưng 63,91% lại là đất lâm nghiệp bị giới hạn khai thác (89,3% diện tích rừng do Vườn Quốc gia Tam Đảo quản lý). Khảo sát 60 hộ gia đình phản ánh cơ cấu phân hóa xã hội sâu sắc: 40% hộ nghèo theo tự đánh giá, lao động qua đào tạo chỉ đạt 2,42%, nguồn thu phi nông nghiệp đóng vai trò quyết định mức sống vượt trội của nhóm hộ khá giả (gấp 3 lần hộ nghèo), trong khi các hộ thu nhập thấp bị mắc kẹt vào các mô hình sản xuất nông nghiệp truyền thống, năng suất cây trồng thấp và rủi ro dịch bệnh chăn nuôi cao.

Về giải pháp đề xuất: Tác giả đã đề xuất hệ thống giải pháp kỹ thuật và tổ chức quản lý bám sát địa bàn:

• Trồng trọt: Đưa các giống mới có năng suất cao vào thâm canh, mở rộng diện tích trồng mía trên đất soi bãi (kế hoạch đạt 40,7 ha), duy trì cây ớt hàng hóa gắn với tìm kiếm đầu ra ổn định.
• Chăn nuôi: Khai thác lợi thế địa hình phát triển đàn gia súc lớn (trâu, bò), chuyển đổi cơ cấu vật nuôi theo hướng thâm canh hàng hóa, giải quyết bài toán thiếu bãi chăn thả bằng cách dành quỹ đất trồng cỏ và tiếp cận các nguồn vốn vay ưu đãi.
• Lâm nghiệp: Phát triển mô hình nông - lâm kết hợp trên đất dốc, trồng xen cây nông nghiệp ngắn ngày để "lấy ngắn nuôi dài"; kiến nghị áp dụng chính sách hỗ trợ phát triển thôn bản vùng đệm 40 triệu đồng/thôn/năm từ nguồn vốn quản lý rừng đặc dụng.

Đóng góp mới mà tác giả tự khẳng định:

• Khóa luận làm sáng tỏ những nét đặc thù trong hoạt động sinh kế của hộ nông dân vùng đệm Vườn Quốc gia Tam Đảo so với các vùng nông thôn miền núi thông thường, đặc biệt là sự thiếu hụt đất canh tác nương rẫy sau khi đóng cửa rừng.
• Làm rõ bản chất mâu thuẫn giữa nhiệm vụ bảo tồn đa dạng sinh học của Vườn Quốc gia Tam Đảo và nhu cầu mưu sinh của cộng đồng người Sán Dìu địa phương.
• Phát hiện và đánh giá các tiềm năng sinh kế chưa được khai thác (chăn nuôi đại gia súc, phát triển mía bãi soi, kinh tế phi nông nghiệp), làm cơ sở dữ liệu thực tiễn cho việc xây dựng các dự án phát triển nông thôn tại địa bàn.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận chỉ ra một số hạn chế gắn liền với phạm vi và điều kiện nghiên cứu:

• Thời gian khảo sát thực địa ngắn (từ tháng 2 đến tháng 5 năm 2015), quy mô điều tra chọn mẫu tập trung ở 60 hộ tại 3-4 thôn, chưa bao quát được toàn diện cả 20 thôn trong toàn xã.
• Các nội dung liên quan đến phong tục tập quán truyền thống của đồng bào Sán Dìu, tác động sâu của các dự án tài trợ quốc tế và các chính sách lâm nghiệp vĩ mô mới chỉ dừng lại ở mức độ tổng hợp, chưa được phân tích chuyên sâu.
• Các mô hình kinh tế lượng (hàm sản xuất kinh tế hộ) mới dừng lại ở bước xây dựng khung chỉ tiêu lý thuyết, chưa tiến hành chạy hồi quy đa biến phức tạp để lượng hóa hệ số co giãn của từng biến đầu vào.

Hướng nghiên cứu tiếp theo được gợi mở từ văn bản:

• Mở rộng phạm vi điều tra sang các xã lân cận trong vùng đệm thuộc địa bàn hai tỉnh Thái Nguyên và Vĩnh Phúc để có cơ sở dữ liệu so sánh liên tỉnh.
• Đi sâu nghiên cứu chuỗi giá trị và thị trường tiêu thụ cho các nông sản hàng hóa chủ lực (đặc biệt là cây ớt và sản phẩm chăn nuôi trâu, bò).
• Đo lường tác động dài hạn của việc áp dụng Quyết định số 24/2012/QĐ-TTg về đồng quản lý rừng đến thu nhập và ý thức bảo vệ rừng của người dân địa phương.

Giá trị tham khảo

Tài liệu là nguồn tham khảo trực tiếp cho sinh viên, học viên chuyên ngành Kinh tế nông nghiệp, Quản lý tài nguyên rừng, Phát triển nông thôn và Khuyến nông khi nghiên cứu đề tài về sinh kế vùng đệm các khu rừng đặc dụng.

Các phần có giá trị tham khảo cụ thể:

• Bộ công cụ điều tra bảng hỏi hộ gia đình và phương pháp phỏng vấn bán cấu trúc cán bộ cơ sở (trình bày tại Phần 3 và Phụ lục).
• Hệ thống dữ liệu thực tế tại Phần 4 về cơ cấu sử dụng đất (Bảng 4.1), cơ cấu dân số - lao động (Bảng 4.2), danh mục tài sản sinh kế (Bảng 4.5) và cơ cấu thu chi của các nhóm hộ (Bảng 4.7, Bảng 4.8).
• Cách tiếp cận giải quyết mâu thuẫn bảo tồn - sinh kế bằng công cụ chính sách đồng quản lý rừng, hữu ích cho cán bộ quản lý tại các vườn quốc gia và cán bộ phòng Nông nghiệp và PTNT cấp huyện.

Câu hỏi thường gặp

1. Thành phần dân tộc tại xã Ninh Lai có đặc điểm gì nổi bật và ảnh hưởng thế nào đến sinh kế? Xã Ninh Lai có 5 dân tộc cùng sinh sống, trong đó đồng bào dân tộc Sán Dìu chiếm đa số tuyệt đối với 76,5% dân số, người Kinh chiếm 22,1%, còn lại là người Dao (1,3%), Hoa (0,06%) và Cao Lan (0,03%). Người Sán Dìu có tập quán sản xuất nông nghiệp kết hợp khai thác lâm sản truyền thống, đời sống văn hóa gắn bó với rừng núi Tam Đảo; khi thành lập vườn quốc gia, sự thay đổi quy chế quản lý rừng tác động trực tiếp đến việc làm và nếp sống của cộng đồng này.

2. Quyết định số 24/2012/QĐ-TTg được trích dẫn trong khóa luận quy định mức hỗ trợ cụ thể nào cho cộng đồng vùng đệm? Theo Điều 8 Quyết định số 24/2012/QĐ-TTg ngày 01/06/2012 của Thủ tướng Chính phủ, ngân sách nhà nước hỗ trợ đầu tư cho cộng đồng dân cư thôn, bản vùng đệm để đồng quản lý rừng đặc dụng với định mức 40 triệu đồng/thôn, bản/năm. Nguồn kinh phí này dùng để nâng cao năng lực sản xuất (khuyến nông, giống cây, con, thiết bị chế biến nhỏ) và hỗ trợ vật liệu xây dựng các công trình công cộng của thôn, bản gắn với cam kết bảo vệ rừng.

3. Kết quả khảo sát 60 hộ về tài sản và hiện trạng nhà ở phản ánh điều gì về mức sống của người dân? 100% số hộ khảo sát có ti vi màu, bếp ga, điện thoại liên lạc; 96,7% có xe máy (58/60 hộ); 88,3% có tủ lạnh (53/60 hộ). Về nhà ở, 61,67% là nhà xây cấp 4 lợp ngói và 38,33% là nhà kiên cố, địa phương hoàn toàn không còn nhà tranh tre dột nát. Số liệu phản ánh tiện nghi sinh hoạt tối thiểu của người dân đã được bảo đảm, song tư liệu sản xuất quy mô lớn còn thiếu (chỉ có 3 máy kéo và 6 ô tô vận tải).

4. Tại sao diện tích đất lâm nghiệp chiếm tới 63,91% diện tích tự nhiên của xã nhưng nguồn thu từ lâm nghiệp của nông hộ lại không đáng kể? Toàn xã có 1.581,77 ha đất lâm nghiệp, nhưng có tới 1.412,96 ha thuộc quyền quản lý trực tiếp của Vườn Quốc gia Tam Đảo (rừng đặc dụng nghiêm cấm khai thác), diện tích rừng sản xuất của xã chỉ vỏn vẹn 168,81 ha. Mặt khác, chính sách giao khoán bảo vệ rừng có tiêu chí khắt khe, tiền công nhận khoán bảo vệ rừng còn thấp nên chưa thu hút được người dân tham gia, dẫn tới việc nguồn thu từ kinh tế lâm nghiệp của các hộ gần như triệt tiêu.

5. Cây trồng cạn nào tại địa phương được đánh giá có hiệu quả kinh tế cao hơn lúa ngô nhưng gặp khó khăn về tiêu thụ? Đó là cây ớt. Cây ớt có thời gian thu hoạch kéo dài từ 5 đến 6 tháng, mang lại giá trị kinh tế và hiệu quả cao hơn rõ rệt so với trồng ngô và lúa nước. Tuy nhiên, khó khăn lớn nhất là đầu ra không ổn định, sản phẩm tiêu thụ phụ thuộc hoàn toàn vào tiểu thương thu gom và thị trường Trung Quốc nên thường xuyên bị ép giá.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Lý Thị Bé Dân đã phản ánh chân thực thực trạng phát triển kinh tế và những thách thức sinh kế của hộ nông dân xã Ninh Lai thuộc vùng đệm Vườn Quốc gia Tam Đảo. Nghiên cứu chỉ rõ tình trạng thiếu đất lâm nghiệp sản xuất, năng suất cây trồng thấp, áp lực từ các quy chế bảo tồn rừng đặc dụng và sự phụ thuộc thu nhập vào thị trường bấp bênh của cộng đồng người Sán Dìu. Hệ thống giải pháp đề xuất tập trung vào chuyển đổi giống cây trồng, thâm canh đại gia súc, phát triển nông lâm kết hợp và hoàn thiện cơ chế chia sẻ lợi ích quản lý rừng là những luận cứ có giá trị ứng dụng thực tiễn cho địa phương và Ban quản lý vườn quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu Phần 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn Phần 3: Đối tƣợng, nội dung và phƣơng pháp nghiên cứu Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận Phần 5: Các giải pháp, kiến nghị e 5 Phần 2 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 2. Khái niệm vùng đệm và vai trò của vùng đệm trong việc bảo tồn tài nguyên rừng tại các VQG Tại Điều 8 - Quyết định số 08/2001/QĐ - TTG ngày 11/01/2001 của Thủ tƣớng Chính phủ về việc ban hành Quy chế quản lý rừng đặc dụng, rừng phòng hộ, rừng sản xuất là rừng tự nhiên quy định ghi rõ : "Vùng đệm là vùng rừng, đất hoặc vùng đất có mặt nƣớc nằm sát ranh giới với các Vƣờn quốc gia và khu bảo tồn thiên nhiên; có tác dụng ngăn chặn hoặc giảm nhẹ sự xâm phạm khu rừng đặc dụng. Mọi hoạt động trong vùng đệm phải nhằm mục đích hỗ trơ ̣ cho công tác bảo tồn, quản lý và bảo vệ khu rừng đặc dụng; hạn chế di dân từ bên ngoài vào vùng đ ệm; cấm săn bắn, bẫy bắt các loài đ ộng vật hoang dã và chặt phá các loài thực vật là đ ối tƣợng bảo vệ. Diện tích của vùng đệm không tính vào diện tích của khu rừng đặc dụng; dự án đầu tƣ xây dựng và phát triển vùng đệm đƣợc phê duyệt cùng với dự án đầu tƣ của khu rừng đặc dụng.

Chủ đầu tƣ dự án vùng đệm có trách nhiệm phối hơ ̣p v ới UBND các cấp và các cơ quan , đơn vị, các tổ chức kinh tế - xã hội ở trên địa bàn của vùng đệm, đặc biệt là với ban quản lý khu rừng đặc dụng để xây dựng các phƣơng án sản xuất lâm - nông - ngƣ nghiệp, định canh định cƣ trên cơ sở có sự tham gia của cộng đồng dân cƣ địa phƣơng, trình cấp có thẩm quyền phê duyệt và tổ chức thực hiện để ổn định, nâng cao đời sống của ngƣời dân. Nhƣ vậy, vùng đệm phải đƣợc xác định trên cơ sở theo ranh giới của các xã nằm ngay bên ngoài khu bảo tồn, những lâm trƣờng quốc doanh tiếp giáp với khu bảo tồn nên đầu vào trong vùng đ ệm vì những hoạt động của các lâm trƣờng này có ảnh hƣởng đến công tác bảo tồn của cả vùng đệm và khu bảo tồn. Trong những trƣờng hơ ̣p nhƣ th ế, ranh giới vùng đệm không nhất thiết cách đều một khoảng và chạy song song với ranh giới các khu bảo tồn. Xem xét các vùng đệm đã có hi ện nay tại các VQG và khu bảo tồn chúng ta dễ dàng nhận thấy rằng việc thành lập các vùng đệm không theo một khuôn khổ thống nhất.

Dù vùng đệm của khu bảo tồn e 6 đƣợc tạo ra theo hình thức nào, hay khi thành lập khu bảo tồn không nói đến vùng đệm, thì những công việc hàng ngày xảy ra, do dân cƣ sinh sống xung quanh khu bảo tồn, tạo sức ép nặng nề lên khu bảo tồn, đã buộc các ban quản lý VQG và khu bảo tồn phải có những hoạt động liên quan đến việc ổn định cuộc sống của dân cƣ đây, giáo dục, khuyến khích họ bảo vệ thiên nhiên, giải quyết những mâu thuẫn xảy ra giữa khu bảo tồn và dân, giảm sức ép của dân lên khu bảo tồn v. Đó là những công việc quan trọng mà ban quản lý khu bảo tồn nào cũng ph ải thƣờng xuyên lo lắng, và không thể bỏ qua đƣợc. Các công việc đó thực chất là một trong những công việc quan trọng của việc quản lý vùng đệm. Để giải quyết những vấn đề đặt ra liên quan đến vùng đệm, Việt Nam đã tổ chức 3 hội thảo về vùng đệm.

Hội thảo tháng 3/1999 tại Hà Nội có tác giả đã đƣa ra định nghĩa vùng đệm của khu bảo tồn Việt Nam nhƣ sau: "Vùng đệm là những vùng đƣợc xác định ranh giới rõ ràng, có hoặc không có rừng, nằm ngoài ranh giới của khu bảo tồn và đƣợc quản lý để nâng cao việc bảo tồn của khu bảo tồn và của chính vùng đệm, đồng thời mang lại lơ ̣i ích cho nhân dân s ống quanh khu bảo tồn”. Điều này có thể thực hiện đƣợc bằng cách áp dụng các hoạt động phát triển cụ thể, đặc biệt góp phần vào việc nâng cao đời sống kinh tế - xã hội của các cƣ dân sống trong vùng đệm". Vùng đệm chịu sự quản lý của chính quyền địa phƣơng và các đơn v ị kinh tế khác nằm trong vùng đệm .Định nghĩa trên đã nói rõ ch ức năng của vùng đệm là: Góp phần vào việc bảo vệ khu bảo tồn mà nó bao quanh; nâng cao các giá trị bảo tồn của chính bản thân vùng đệm; và tạo điều kiện mang lại cho những ngƣời sinh sống trong vùng đệm những lơ ̣i ích từ vùng đệm và từ khu bảo tồn. Vùng đệm của VQG Tam Đảo đƣợc xác định nằm trên địa bàn của 27 xã và thị trấn thuộc 6 huyện và 3 tỉnh, cụ thể là: Tỉnh Vĩnh Phúc : Bao gồm các xã Hồ Sơn, Hơ ̣p Châu , Minh Quang, Đại Đình, Tam Quan thuộc huyện Tam Đảo và thị trấn Tam Đảo; xã Trung Mỹ thuộc huyện Bình Xuyên; và xã Ngọc Thanh thuộc huyện Mê Linh.

Tỉnh Thái Nguyên: Bao gồm các xã Quân Chu , Cát Nê, Ký Phú, Văn Yên, Hoàng Nông, Phú Xuyên, La Bằng, Mỹ Yên, Khôi Kỳ, Yên Lãng và thị trấn Quân Chu thuộc huyện Đại Từ; xã Phúc Thuận và Thành Công thuộc huyện e 7 Phổ Yên. Tỉnh Tuyên Quang : Bao gồm các xã Ninh Lai, Thiện Kế, Hơ ̣p Hoà , Kháng Nhật, và Hơ ̣p Thành thuộc huyện Sơn Dƣơng. Khái niệm sinh kế, tài sản sinh kế và sinh kế bền vững a. Theo Trung tâm nuôi trồng Thuỷ sản Châu Á Thái Bình Dƣơng (NACA): Một sinh kế bao gồm năng lực tiềm tàng, tài sản (cửa hàng, nguồn tài nguyên , đất đai, đƣờng xá.) và các hoạt động cần có để kiếm sống.

Kết quả của sinh kế là những thay đổi có lơ ̣i cho đ ời sống kinh tế - xã hội của cộng đồng. Nhờ các chiến lƣợc sinh kế mang lại cụ thể là thu nhập cao hơn, nâng cao đời sống văn hoá, tinh thần, cuộc sống ổn định hơn, giảm rủi ro, đảm bảo tốt hơn an toàn lƣơng thực và sử dụng bền vững hơn nguồn tài nguyên thiên nhiên.Tài sản sinh kế: Khái niệm tài sản sinh kế rất mềm dẻo và tùy thuộc vào bối cảnh cụ thể của địa phƣơng nơi áp dụng. DFID (1999) đã xây dựng một cách cụ thể các tính chất của năm tài sản sinh kế. Nói chung, tài sản con ngƣời (vốn con ngƣời) thể hiện kỹ năng, sự hiểu biết, kiến ức, khả năng của lao động và tình trạng sức khỏe tốt giúp cho con ngƣời có khả năng theo đuổi các chiến lƣợc sinh kế khác nhau và đạt đƣợc mục tiêu sinh kế của họ.

Ở cấp độ hộ gia đình, tài sản con ngƣời bao gồm số lƣợng và chất lƣợng của lao động. Số lƣợng và chất lƣợng của lao động biến động theo quy mô hộ gia đình, kỹ năng, tình trạng sức khỏe thể chất và tinh thần,năng lực lãnh đạo, v. Sinh kế bền vững: Một sinh kế đƣợc xem là bền vững khi nó phải phát huy đƣợc tiềm năng của con ngƣời để từ đó sản xuất và duy trì phƣơng ti ện kiếm sống của họ. Nó phải có khả năng đƣơng đầu và vƣợt qua áp lực cũng nhƣ các thay đổi bất ngờ.

Sinh kế bền vững không đƣợc khai thác hoặc gây bất lơ ̣i cho môi trƣ ờng hoặc cho các sinh kế khác ở hiện tại và tƣơng lai. Trên thực tế thì nó nên thúc đẩy sự hoà hơ ̣p giữa chúng và mang lại những điều tốt đẹp cho các thế hệ tƣơng lai. Sinh kế bền vững, nếu theo nghĩa này ph ải hội tụ đủ những nguyến tắc sau: Lấy con ngƣời làm trung tâm, dễ tiếp cận, có sự tham gia của ngƣời dân, xây dựng dựa trên sức mạnh con ngƣời và e 8 đối phó với các khả năng dễ bị tổn thƣơng, tổng thể, thực hiện ở nhiều cấp, trong mối quan hệ với đối tác, bền vững và năng động. Khái niệm hộ, hộ nông dân và kinh tế nông hộ Trong một số từ điển chuyên ngành kinh tế cũng nhƣ từ điển ngôn ngữ, hộ là tất cả những ngƣời cùng sống trong một mái nhà - nhóm ngƣời đó bao gồm những ngƣời cùng chung huyết tộc và những ngƣời làm công.

Có nhiều tác giả đề cập đến khái niệm hộ nông dân: - Theo nhà khoa học Lê Đình Thắng (năm 1993) [9] cho rằng: "Nông hộ là tế bào kinh tế xã hội, là hình thức kinh tế cơ sở trong nông nghiệp và nông thôn". - Đào Thế Tuấn (1997) [8] cho rằng: “Hộ nông dân là những hộ chủ yếu hoạt động nông nghiệp theo nghĩa rộng, bao gồm cả nghề rừng, nghề cá và hoạt động phi nông nghiệp ở nông thôn”. - Nhà khoa học Nguyễn Sinh Cúc, trong phân tích điều tra nông thôn năm 2001 cho rằng: "Hộ nông nghiệp là những hộ có toàn bộ hoặc 50% số lao động thường xuyên tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp các hoạt động trồng trọt, chăn nuôi, dịch vụ nông nghiệp (làm đất, thuỷ nông, giống cây trồng, bảo vệ thực vật,.) và thông thường nguồn sống chính của hộ dựa vào nông nghiệp" .[3] Khái niệm kinh tế nông hộ: - Theo “Bài giảng kinh tế lâm nghiệp” của thầy Trần Công Quân (Trƣờng Đại học Nông Lâm Thái Nguyên) thì: “Kinh tế hộ nông dân là một hình thức kinh tế cơ bản và tự chủ trong nông - lâm nghiệp được hình thành và tồn tại trên cơ sở sử dụng đất đai, sức lao động, tiền vốn.của gia đình mình là chính”.[11] + Lâm Quang Huyên (2004), [6]đã đề cập tới hai khái niệm về nông hộ nhƣ sau: - Khái niệm thứ nhất, nông hộ là một đơn vị sản xuất cơ bản của nền nông nghiệp hàng hoá nƣớc ta, đƣợc tổ chức trên nguyên tắc tích tụ và tập trung ruộng đất, tích tụ và tập trung vốn, tập trung vào chuyên môn hoá lao động, vào một hay nhiều chủ thể kinh doanh ở một quy mô nhất định nhằm đạt sản lƣợng hàng hoá cao, với tỷ suất hàng hoá cao. e 9 - Khái niệm thứ hai, nông hộ là loại cơ sở sản xuất của hộ gia đình nông dân, hình thành và phát triển trong điều kiện nền kinh tế thị trƣờng từ khi phƣơng thức sản xuất tƣ bản thay thế phƣơng thức sản xuất phong kiến.

Nông hộ ra đời từ cơ sở của các hộ tiểu nông sau khi phá bỏ cái vỏ bọc sản xuất tự cấp, tự túc khép kín, vƣơn lên sản xuất nhiều nông sản hàng hoá tiếp cận với thị trƣờng, từng bƣớc thích nghi với nền kinh tế cạnh tranh.