Nghiên Cứu Giải Pháp Cải Thiện Sinh Kế Cho Hộ Nông Dân Tại Xã Nam Mẫu Vùng Đệm Vườn Quốc Gia Ba Bể

Nghiên cứu các giải pháp cải thiện sinh kế cho hộ nông dân tại xã Nam Mẫu, vùng đệm vườn quốc gia Ba Bể, mang lại hiệu quả bền vững.

• Tác giả: Nông Văn Huynh
• Người hướng dẫn: ThS. Đỗ Hoàng Sơn
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp
• Đề tài: Nghiên Cứu Các Giải Pháp Nhằm Cải Thiện Sinh Kế Cho Các Hộ Nông Dân Tại Xã Nam Mẫu Vùng Đệm Vườn Quốc Gia Ba Bể
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.1. Mục tiêu chung
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. Ý nghĩa của đề tài
• 1.3.1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học
• 1.3.2. Ý nghĩa về mặt thực tiễn
• 1.4. Những đóng góp mới của đề tài
• 1.5. Cấu trúc của khóa luận
• 2. PHẦN 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 2.1. Khái niệm vùng đệm và vai trò của vùng đệm trong việc bảo tồn tài nguyên rừng tại các VQG
• 2.1.1. Khái niệm vùng đệm
• 2.1.2. Vai trò của vùng đệm trong việc bảo tồn tài nguyên rừng tại các VQG
• 2.2. Khái niệm sinh kế, tài sản sinh kế và sinh kế bền vững
• 2.2.1. Khái niệm sinh kế
• 2.2.2. Khái niệm tài sản sinh kế
• 2.2.3. Khái niệm sinh kế bền vững
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Địa điểm nghiên cứu và thời gian nghiên cứu
• 3.2.1. Địa điểm nghiên cứu
• 3.2.2. Thời gian nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.3.1. Đánh giá thực trạng điều kiện kinh tế - xã hội tại xã nghiên cứu
• 3.3.2. Đánh giá thực trạng các hoạt động tạo sinh kế của các hộ nghiên cứu
• 3.3.3. Thực trạng quản lý, sử dụng các tài sản sinh kế của hộ
• 3.3.4. Những vấn đề tồn tại trong phát triển sinh kế của các hộ nông dân ở vùng đệm VQG – Nguyên nhân của nó
• 3.3.5. Định hướng, mục tiêu cải thiện sinh kế cho các hộ nông dân vùng đệm
• 3.3.6. Các giải pháp chủ yếu nhằm cải thiện sinh kế cho các hộ nông dân vùng đệm VQG
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp chung
• 3.4.2. Phương pháp nghiên cứu cụ thể
• 3.5. Hệ thống các chỉ tiêu chính sử dụng trong nghiên cứu
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ PHÂN TÍCH
• 4.1. Đánh giá thực trạng điều kiện cơ bản địa bàn nghiên cứu
• 4.1.1. Thực trạng về điều kiện tự nhiên
• 4.1.2. Thực trạng về điều kiện kinh tế - xã hội
• 4.1.3. Điều kiện về hạ tầng cơ sở
• 4.1.4. Những vấn đề tồn tại chính trong phát triển kinh tế - xã hội
• 4.2. Đánh giá thực trạng các hoạt động tạo sinh kế của các hộ nghiên cứu
• 4.2.1. Các thông tin cơ bản về các hộ nghiên cứu
• 4.2.2. Hiện trạng các hoạt động tạo sinh kế của các hộ nghiên cứu
• 4.2.3. Thực trạng quản lý, sử dụng các yếu tố nguồn lực của hộ
• 4.2.4. Đánh giá thực trạng quản lý, sử dụng đất đai
• 4.2.5. Đánh giá thực trạng sử dụng lao động của các hộ
• 4.2.6. Đánh giá thực trạng vay và sử dụng vốn sản xuất
• 4.2.7. Đánh giá thực trạng kinh nghiệm sản xuất
• 4.2.8. Đánh giá khả năng tiếp cận thông tin phục vụ sản xuất
• 4.2.9. Đánh giá điều kiện thị trường
• 4.2.10. Đánh giá các điều kiện vốn xã hội
• 4.2.11. Những vấn đề tồn tại trong phát triển kinh tế hộ ở vùng đệm
• 5. PHẦN 5: CÁC GIẢI PHÁP CHỦ YẾU NHẰM CẢI THIỆN SINH KẾ CHO CÁC HỘ NÔNG DÂN XÃ NAM MẪU THUỘC VÙNG ĐỆM VQG BA BỂ
• 5.1. Xây dựng chiến lược cải thiện sinh kế cho các hộ dân vùng đệm
• 5.2. Các giải pháp chủ yếu cải thiện sinh kế cho các hộ nông dân vùng đệm
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1

Tóm tắt

I. Tổng Quan Giải Pháp Sinh Kế Bền Vững Cho Nông Dân Nam Mẫu

Xã Nam Mẫu, thuộc vùng đệm Vườn Quốc Gia Ba Bể, đối mặt với nhiều thách thức trong việc phát triển kinh tế và cải thiện đời sống người dân. Đói nghèo tạo áp lực lên tài nguyên rừng, đòi hỏi các giải pháp sinh kế bền vững cho nông dân. Bài viết này tập trung phân tích thực trạng và đề xuất các giải pháp cải thiện sinh kế, góp phần giảm áp lực lên công tác bảo tồn tài nguyên rừng tại VQG Ba Bể. Việc đánh giá thực trạng sinh kế và các nguồn lực sinh kế là cơ sở quan trọng để đề xuất các giải pháp phù hợp, giúp người dân phát triển sinh kế mới, cải thiện sinh kế hiện có và khai thác hiệu quả các nguồn lực một cách bền vững. Điều này không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển du lịch sinh thái cộng đồng.

1.1. Vị trí và Đặc điểm Kinh tế Xã Nam Mẫu

Xã Nam Mẫu có diện tích tự nhiên 6.478,94 ha, với phần lớn dân số là đồng bào dân tộc Tày. Kinh tế chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp, tuy nhiên tỷ lệ hộ nghèo còn cao. VQG Ba Bể được thành lập đã ảnh hưởng lớn đến đời sống, việc làm và thu nhập của người dân địa phương. Theo tài liệu gốc, việc tìm kiếm các giải pháp cải thiện sinh kế cho người dân là vô cùng cấp thiết để giảm áp lực lên công tác bảo tồn tài nguyên rừng.

1.2. Tầm Quan Trọng của Sinh Kế Bền Vững Vùng Đệm

Phát triển sinh kế bền vững cho các hộ nông dân vùng đệm VQG Ba Bể sẽ góp phần hạn chế và tiến tới chấm dứt tình trạng khai thác trái phép tài nguyên rừng. Các giải pháp sinh kế phù hợp sẽ giúp người dân phát triển những sinh kế mới, cải thiện những sinh kế hiện có và khai thác có hiệu quả các nguồn lực sinh kế hiện có một cách bền vững, tạo thêm nhiều việc làm và nâng cao thu nhập.

II. Thách Thức Hạn Chế Sinh Kế Nông Nghiệp Tại Vùng Đệm Ba Bể

Các hộ nông dân vùng đệm VQG Ba Bể vốn quen với phương thức kiếm sống truyền thống như khai thác sản phẩm từ rừng, canh tác nương rẫy, chăn thả tự nhiên. Tuy nhiên, từ khi thành lập Vườn Quốc gia, nguồn thu từ rừng không còn, đất canh tác bị hạn chế, dẫn đến đời sống khó khăn. Hạ tầng cơ sở kém phát triển cũng hạn chế giao thương kinh tế. Áp lực về sinh kế khiến người dân tác động tiêu cực đến tài nguyên rừng. Sự suy giảm diện tích và chất lượng rừng dẫn đến thiếu hụt lương thực, giảm thu nhập, và gia tăng rủi ro cho người dân phụ thuộc vào rừng. Cần có các giải pháp nâng cao thu nhập cho nông dân và giải pháp nông nghiệp bền vững.

2.1. Áp Lực Từ Bảo Tồn và Thay Đổi Phương Thức Canh Tác

Việc thành lập VQG Ba Bể đã tác động lớn đến điều kiện sống, việc làm, thu nhập và thậm chí cả các giá trị văn hóa truyền thống của người dân. Các hộ nông dân vùng đệm vốn sống dựa vào rừng nay phải thay đổi phương thức canh tác và tìm kiếm các nguồn thu nhập khác.

2.2. Thiếu Hụt Cơ Sở Hạ Tầng và Tiếp Cận Thị Trường

Vùng đệm các VQG hầu hết là vùng sâu, vùng khó khăn có hạ tầng cơ sở kém phát triển đã hạn chế giao thương kinh tế và đi lại khó khăn. Điều này gây khó khăn cho việc tiếp cận thị trường và tiêu thụ nông sản của người dân.

2.3. Hủ Tục và Thói Quen Lạc Hậu Gây Tốn Kém

Vùng đệm các VQG cũng là nơi sinh sống chủ yếu của cộng đồng dân tộc ít người, vẫn còn nhiều hủ tục thói quen lạc hậu (cưới hỏi, ma chay, bình đẳng giới, khai thác sử dụng tài nguyên) gây tốn kém, lãng phí nguồn lực của hộ, tài nguyên tự nhiên.

III. Cách Cải Thiện Sinh Kế Phát Triển Du Lịch Sinh Thái Cộng Đồng

Du lịch sinh thái cộng đồng là một hướng đi tiềm năng để cải thiện sinh kế cho người dân Nam Mẫu. VQG Ba Bể có tiềm năng lớn về du lịch, thu hút du khách trong và ngoài nước. Phát triển du lịch sinh thái cộng đồng giúp tạo ra việc làm, tăng thu nhập cho người dân thông qua các hoạt động như homestay, hướng dẫn viên du lịch, bán sản phẩm địa phương. Điều này cũng góp phần nâng cao nhận thức về bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và văn hóa địa phương. Cần có các chính sách hỗ trợ và đào tạo để người dân tham gia hiệu quả vào hoạt động du lịch. Phát triển chuỗi giá trị nông sản và sản phẩm OCOP cũng là một phần quan trọng.

3.1. Khai Thác Tiềm Năng Du Lịch Vườn Quốc Gia Ba Bể

VQG Ba Bể có nhiều cảnh quan thiên nhiên đẹp, hệ sinh thái đa dạng và văn hóa đặc sắc của các dân tộc thiểu số. Đây là những yếu tố thu hút du khách và tạo cơ hội phát triển du lịch sinh thái cộng đồng.

3.2. Đào Tạo và Hỗ Trợ Cộng Đồng Tham Gia Du Lịch

Để người dân tham gia hiệu quả vào hoạt động du lịch, cần có các chương trình đào tạo về kỹ năng du lịch, quản lý homestay, hướng dẫn viên du lịch và các kỹ năng khác liên quan. Đồng thời, cần có các chính sách hỗ trợ về vốn, cơ sở hạ tầng và quảng bá du lịch.

3.3. Liên Kết Du Lịch với Phát Triển Nông Nghiệp Địa Phương

Du lịch có thể thúc đẩy tiêu thụ nông sản địa phương và các sản phẩm thủ công mỹ nghệ. Cần xây dựng các chuỗi cung ứng liên kết giữa du lịch và nông nghiệp để tạo ra giá trị gia tăng cho sản phẩm địa phương.

IV. Giải Pháp Nông Nghiệp Phát Triển Nông Nghiệp Hữu Cơ Bền Vững

Phát triển nông nghiệp hữu cơ là một giải pháp quan trọng để cải thiện sinh kế và bảo vệ môi trường. Nông nghiệp hữu cơ giúp giảm sử dụng hóa chất, bảo vệ đất đai và nguồn nước, tạo ra sản phẩm an toàn cho sức khỏe người tiêu dùng. Điều này cũng giúp nâng cao giá trị nông sản và tạo ra thị trường ổn định cho người dân. Cần có các chương trình khuyến nông và chuyển giao công nghệ để hỗ trợ người dân chuyển đổi sang nông nghiệp hữu cơ. Đồng thời, cần xây dựng các hợp tác xã nông nghiệp để liên kết sản xuất và tiêu thụ.

4.1. Chuyển Đổi Sang Phương Pháp Canh Tác Hữu Cơ

Cần khuyến khích và hỗ trợ người dân chuyển đổi sang phương pháp canh tác hữu cơ, sử dụng phân bón hữu cơ, thuốc trừ sâu sinh học và các biện pháp canh tác thân thiện với môi trường.

4.2. Xây Dựng Chuỗi Cung Ứng Nông Sản Hữu Cơ

Cần xây dựng các chuỗi cung ứng nông sản hữu cơ từ sản xuất đến tiêu thụ, đảm bảo chất lượng sản phẩm và giá cả hợp lý cho người sản xuất và người tiêu dùng.

4.3. Hỗ Trợ Kỹ Thuật và Vốn Cho Nông Dân

Cần cung cấp các dịch vụ hỗ trợ kỹ thuật và vốn cho nông dân để họ có thể áp dụng các phương pháp canh tác hữu cơ hiệu quả và tiếp cận thị trường.

V. Chính Sách Hỗ Trợ Tín Dụng Vi Mô và Đào Tạo Nghề Nông Thôn

Các chính sách hỗ trợ nông dân đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện sinh kế. Tín dụng vi mô cho nông dân giúp người dân tiếp cận vốn để đầu tư vào sản xuất và kinh doanh. Đào tạo nghề cho nông dân giúp nâng cao kỹ năng và kiến thức, tạo ra việc làm mới và tăng thu nhập. Cần có các chương trình hỗ trợ về bảo hiểm nông nghiệp và quản lý rủi ro để giúp người dân đối phó với các biến động của thị trường và thiên tai. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, tổ chức phi chính phủ và cộng đồng địa phương để triển khai hiệu quả các chính sách hỗ trợ.

5.1. Tiếp Cận Tín Dụng Ưu Đãi Cho Sản Xuất Nông Nghiệp

Cần tạo điều kiện cho người dân tiếp cận các nguồn vốn tín dụng ưu đãi để đầu tư vào sản xuất nông nghiệp, chăn nuôi và các hoạt động kinh doanh khác.

5.2. Đào Tạo Nghề Phù Hợp Với Nhu Cầu Thị Trường

Cần tổ chức các khóa đào tạo nghề phù hợp với nhu cầu thị trường lao động, giúp người dân có thêm kỹ năng và cơ hội việc làm.

5.3. Bảo Hiểm Nông Nghiệp và Quản Lý Rủi Ro

Cần triển khai các chương trình bảo hiểm nông nghiệp để giúp người dân giảm thiểu rủi ro do thiên tai, dịch bệnh và biến động thị trường.

VI. Tương Lai Phát Triển Kinh Tế Xanh và Quản Lý Tài Nguyên

Hướng tới phát triển kinh tế xanh và quản lý tài nguyên thiên nhiên bền vững là mục tiêu quan trọng trong việc cải thiện sinh kế cho người dân Nam Mẫu. Cần có các giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học, quản lý rừng bền vững và ứng phó với biến đổi khí hậu. Việc ứng dụng công nghệ thông tin trong nông nghiệp cũng giúp nâng cao hiệu quả sản xuất và tiếp cận thị trường. Cần có sự tham gia tích cực của cộng đồng địa phương trong việc quản lý và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

6.1. Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học và Quản Lý Rừng Bền Vững

Cần có các biện pháp bảo tồn đa dạng sinh học, quản lý rừng bền vững và ngăn chặn tình trạng khai thác trái phép tài nguyên rừng.

6.2. Ứng Phó Với Biến Đổi Khí Hậu và Quản Lý Rủi Ro

Cần có các giải pháp ứng phó với biến đổi khí hậu, quản lý rủi ro thiên tai và bảo vệ nguồn nước.

6.3. Ứng Dụng Công Nghệ Thông Tin Trong Nông Nghiệp

Cần khuyến khích ứng dụng công nghệ thông tin trong nông nghiệp để nâng cao hiệu quả sản xuất, quản lý và tiếp cận thị trường.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Tại Việt Nam đói nghèo đang là nguyên nhân chủ yếu tạo áp lực lên tài nguyên thiên nhiên, đặc biệt là tài nguyên rừng. Phát triển nông nghiệp bền vững và sinh kế ổn định cho ngƣời dân vùng sâu, vùng xa vùng khó khăn đang là một nhiệm vụ quan trọng trong phát triển kinh tế của đất nƣớc. Sự khác biệt với các vùng miền núi khác, ngƣời dân vùng đệm các Vƣờn Quốc gia (VQG) ở Việt Nam thƣờng bị tác động ảnh hƣởng lớn nhất khi VQG đƣợc thành lập.

Các hộ nông dân vùng đệm VQG trƣớc đây vốn quen với phƣơng thức kiếm sống truyền thống là khai thác các sản phẩm từ rừng, canh tác nƣơng rẫy, chăn thả tự nhiên,…nhƣng từ khi thành lập Vƣờn Quốc gia nguồn thu từ rừng không còn, không còn đất để canh tác nƣơng rẫy nên hầu hết các hộ nông dân vùng đệm đời sống còn nhiều khó khăn. Vùng đệm các VQG hầu hết là vùng sâu, vùng khó khăn có hạ tầng cơ sở kém phát triển đã hạn chế giao thƣơng kinh tế và đi lại khó khăn (đặc biệt là vùng đệm trong). Vùng đệm các VQG cũng là nơi sinh sống chủ yếu của cộng dân tộc ít ngƣời, vẫn còn nhiều hủ tục thói quen lạc hậu (cƣới hỏi, ma chay, bình đẳng giới, khai thác sử dụng tài nguyên,chƣa có quy hoạch cụ thể về khai thác và bảo tồn ) gây tốn kém, lãng phí nguồn lực của hộ, tài nguyên tự nhiên. Áp lực về sinh kế khiến ngƣời dân vùng đệm các VQG đã và đang trực tiếp hoặc gián tiếp tác động tiêu cực đến nguồn tài nguyên rừng của các VQG.

Ngƣợc lại, sự suy giảm diện tích và chất lƣợng rừng dẫn đến sự thiếu hụt lƣơng thực, giảm các nguồn thu nhập, tác động xấu tới điều kiện kinh tế của ngƣời dân và gia tăng độ rủi ro cho ngƣời dân có sinh kế phụ thuộc vào rừng. Xã Nam Mẫu huyện Ba Bể tỉnh Bắc Kạn là một xã thuộc vùng đệm của Vƣờn Quốc gia (VQG) Ba Bể có diện tích tự nhiên 6.478,94 ha, tổng dân số 2.090 ngƣời trong đó chủ yếu là đồng bào dân tộc Tày. Kinh tế của xã Nam Mẫu chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp, tỷ lệ hộ nghèo là vẫn còn cao. Vƣờn Quốc gia (VQG) Ba Bể đƣợc thành lập theo quyết định số 83/TTg ngày 10/11/1992 của 2 Chính phủ và đƣợc quản lý bảo tồn chặt chẽ.

Các hộ nông dân vùng đệm vốn sống dựa vào rừng bị tác động ảnh hƣởng lớn đến điều kiện sống, việc làm, thu nhập và thậm chí cả các giá trị văn hóa truyền thống. Tìm kiếm các giải pháp nhằm cải thiện sinh kế cho các hộ nông dân tại xã vùng đệm Nam Mẫu là vô cùng cấp thiết góp phần giảm áp lực lên công tác bảo tồn tài nguyên rừng tại VQG Ba Bể. Đánh giá thực trạng sinh kế, các nguồn lực sinh kế làm cơ sở cho việc đề xuất những biện giải pháp cải thiện sinh kế cho các hộ nông dân tại xã vùng đệm VQG Ba Bể có ý nghĩa không chỉ thực tiễn mà còn có ý nghĩa cả về lý luận. Những giải pháp sinh kế phù hợp tại vùng đệm sẽ giúp cho các hộ nông dân phát triển những sinh kế mới, cải thiện những sinh kế hiện có và khai thác có hiệu quả các nguồn lực sinh kế hiện có một cách bền vững tạo thêm đƣợc nhiều việc làm, nâng cao thu nhập cho họ.

Phát triển sinh kế cho các hộ nông dân vùng đệm VQG Ba Bể bền vững sẽ góp phần hạn chế và tiến tới chấm dứt tình trạng khai thác trái phép tài nguyên rừng. Xuất phát từ yêu cầu cấp thiết trên, chúng tôi chọn nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu các giải pháp chủ yếu nhằm cải thiện sinh kế cho các hộ nông dân tại xã Nam Mẫu thuộc vùng đệm của Vườn Quốc gia Ba Bể ” 1. Mục tiêu nghiên cứu 1. Mục tiêu chung Phân tích đƣợc các tiềm năng, những tồn tại và nguyên nhân của nó trong những hoạt động tạo sinh kế của các hộ nông dân xã Nam Mẫu thuộc vùng đệm của Vƣờn Quốc gia Ba Bể Trên cơ sở những phân tích trên, đề tài nhằm tìm kiếm và đề xuất những giải pháp cho việc cải thiện sinh kế cho các hộ nông dân tại xã nghiên cứu.

Mục tiêu cụ thể - Đánh giá đƣợc những điều kiện của địa phƣơng có ảnh hƣởng đến hoạt động sinh kế của các hộ nông dân tại xã Nam Mẫu thuộc vùng đện VQG Ba Bể. - Đánh giá đƣợc thực trạng các hoạt động tạo sinh kế của các hộ nông dân tại xã Nam Mẫu. 3 - Đánh giá đƣợc những vấn đề tồn tại trong các hoạt động tạo sinh kế của các hộ nông dân tại xã Nam Mẫu phân tích làm rõ nguyên nhân của nó. - Phân tích cụ thể đƣợc các tiềm năng cho việc cải thiện các hoạt động tạo sinh kế của các hộ nông dân tại xã Nam Mẫu - Đề xuất đƣợc các giải pháp chủ yếu nhằm cải thiện sinh kế cho các hộ nông dân tại xã Nam Mẫu thuộc vùng đệm VQG Ba Bể.

Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học - Quá trình nghiên cứu thực hiện đề tài này đã giúp tác giả nâng cao kiến thức, kỹ năng và rút ra những bài học kinh nghiệm thực tế phục vụ cho công tác sau này. Ngoài ra, đề tài cũng giúp tác giả nâng cao khả năng tiếp cận, thu thập và xử lý thông tin trong quá trình nghiên cứu và bƣớc đầu biết vận dụng kiến thức đã học vào giải quyết các vấn đề cấp thiết ngoài thực tiễn. - Đề tài là nguồn tài liệu tham khảo hữu ích cho những ngƣời làm công tác nghiên cứu nông nghiệp, nông thôn tại các vùng miền núi, những ngƣời làm công tác phát triển và bảo tồn tại các khu bảo tồn thiên nhiên tại Việt Nam.

Ý nghĩa về mặt thực tiễn - Kết quả nghiên cứu của đề tài là nguồn tài liệu tham khảo quan trọng để chính quyền địa phƣơng các cấp đƣa ra đƣợc các dự án, đề án cho phát triển kinh tế tại các xã vùng đệm VQG Ba Bể nói chung và cải thiện sinh kế cho các hộ nông dân vùng đệm nói riêng. - Đối với Ban quản lý VQG Ba Bể, kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ gợi mở ra hƣớng quản lý bảo vệ và phát triển rừng VQG theo hƣớng có sự tham gia của ngƣời dân, đảm bảo hài hòa đƣợc mối quan hệ giữa bảo tồn tài nguyên rừng VQG và sinh kế của ngƣời dân vùng đệm. - Những giải pháp mà đề tài đề xuất là những gợi mở, những định hƣớng giúp các hộ nông dân vùng đệm VQG có thể cải thiện và phát triển những sinh kế mới nhằm đảm bảo về mặt thu nhập và việc làm trong tƣơng lai. 4 - Đối với tác giả của đề tài, thông qua nghiên cứu này đã nâng cao đƣợc những hiểu biết về thực tế phát triển kinh tế - xã hội nói chung và sinh kế của các hộ nông dân vùng đệm VQG nói riêng.

Những đóng góp mới của đề tài - Góp phần làm sáng tỏ thực tế những khác biệt trong hoạt động sinh kế của các hộ nông dân tại vùng đệm VQG Ba Bể so với các vùng nông thôn miền núi khác. - Đề tài cũng làm rõ đƣợc mâu thuẫn giữa công tác bảo tồn tài nguyên rừng VQG Ba Bể với những hoạt động sinh kế của các hộ nông dân vùng đệm. - Phát hiện và làm rõ những tiềm năng cho cải thiện sinh kế của các hộ nông dân vùng đệm VQ Ba Bể làm cơ sở cho việc đƣa ra những giải pháp cải thiện sinh kế bền vững tại địa bàn nghiên cứu 1. Cấu trúc của khóa luận Cấu trúc của khóa luận gồm 5 phần Phần 1.

Cơ sở lý luận và thực tiễn Phần 3. Đối tƣợng,nội dung và phƣơng pháp nghiên cứu Phần 4. Kết quả nghiên cứu và phân tích Phần 5. Các giải pháp nhằm cải thiện sinh kế cho các hộ nông dân tại xã Nam Mẫu thuộc vùng đệm VQG Ba Bể 5 Phần 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 2.

Khái niệm vùng đệm và vai trò của vùng đệm trong việc bảo tồn tài nguyên rừng tại các VQG a. Khái niệm vùng đệm - Vùng đệm là một thuật ngữ tƣơng đối mới, mặc dù nguyên lý của nó đã đƣợc sử dụng trong 1 thời gian dài. Quản lý vùng đệm là 1 lĩnh vực đƣợc tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau, gây khó khăn cho việc đƣa ra 1 định nghĩa chung. Trong phần này, chúng tôi đƣa ra một số khái niệm về vùng đệm trên thế giới và trong nƣớc [5].

- Vùng đệm là vùng rừng hoặc vùng đất đai, mặt nƣớc nằm sát ranh giới với các VQG và Khu BTTN; có tác động ngăn chặn hoặc giảm nhẹ sự xâm phạm khu rừng đặc dụng. Mọi hoạt động trong vùng đệm phải nhằm mục đích hỗ trợ cho công tác bảo tồn, quản lý và bảo vệ khu rừng đặc dụng; hạn chế di dân từ bên ngoài vào vùng đệm; cấm săn bắt, bẫy bắt các loài động vật và chặt phá các loài thực vật hoang dã là đối tƣợng bảo vệ [5]. – Chia vùng đệm thành 2 loại chính: + Vùng đệm có dân sinh sống + Vùng đệm không có dân sinh sống – Vị trí vùng đệm: nằm liền kề ngoài KBT, bao quanh KBT và không thuộc KBT. – Xác định ranh giới vùng đệm: Gồm ranh giới phía bên trong và phía bên ngoài vùng đệm: + Ranh giới phía bên trong vùng đệm: là ranh giới giữa KBT và vùng đất đai bao quanh KBT.

+ Ranh giới phía bên ngoài vùng đệm: là ranh giới giữa vùng đất bao quanh KBT với vùng đất không trực tiếp bao quanh KBT; ranh giới đó thƣờng đƣợc xác định bởi các mốc tự nhiên hoặc do con ngƣời tạo ra nhƣ: vách núi, đƣờng mòn, đƣờng ô tô, đƣờng sông, đƣờng sắt, các con suối, hồ chứa nƣớc… 6 b. Vai trò của vùng đệm trong việc bảo tồn tài nguyên rừng tại các VQG Trong thực tiễn, việc hoạch định vùng đệm cho các khu bảo tồn thiên nhiên VQG đã phổ biến ở nhiều nƣớc trên thế giới. Ở Việt Nam, lần đầu tiên vùng đệm đƣợc đƣa vào quy hoạch cho VQG Cúc Phƣơng và sau đó là các khu bảo tồn thiên nhiên và VQG khác. Tuy nhiên, khó có một ranh giới rõ rệt đƣợc xác lập giữa vùng đệm và khu bảo tồn nội vi.

Điều đó cho thấy sự tồn tại của vùng đệm có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển bền vững của các khu bảo tồn thiên nhiên và VQG.