Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ NÓI CHUNG 1. Những công trình cứu về hệ thống chính trị Nghiên cứu về mô hình tổ chức và hoạt động của hệ thống chính trị trên thế giới có các công trình tiêu biểu sau: Hồ Văn Thông (1998), Hệ thống chính trị ở các nước tư bản phát triển hiện nay, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội; Dương Xuân Ngọc, Lưu Văn An (2003) (chủ biên), Thể chế chính trị thế giới đương đại, Nxb.
Chính trị Quốc gia, Hà Nội; Viện Khoa học Pháp lý (2005), Thiết chế chính trị và bộ máy nhà nước một số nước trên thế giới, Người dịch: Phạm Văn Lợi, Hoàng Thị Ngân, Nxb. Tư pháp, Hà Nội; Tô Huy Rứa (2008) (chủ biên), Mô hình tổ chức và hoạt động của hệ thống chính trị một số nước trên thế giới, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội; Lưu Ngọc Trịnh (2012) (chủ biên), Kinh tế và chính trị thế giới đến năm 2020, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, v.
Công trình của tác giả Tô Huy Rứa (2008) (chủ biên), Mô hình tổ chức và hoạt động của hệ thống chính trị một số nước trên thế giới, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội đã nghiên cứu, khảo sát và phân tích những hệ thống chính trị cơ bản có tính chất đại diện, điển hình ở một số nước trên thế giới bị ảnh hưởng bởi các tư tưởng dân chủ tự do và một số nước chịu ảnh hưởng bởi các yếu tố tư tưởng xã hội chủ nghĩa; những tác động của tư tưởng chính trị, điều kiện lịch sử, truyền thống văn hóa, tính chất dân chủ, tiến bộ của các hệ thống này. Trên cơ sở đó, công trình cũng đưa ra các đề xuất về việc tham khảo kinh nghiệm tổ chức, hoạt động của hệ thống chính trị các nước đó trong quá trình nghiên cứu tiếp tục đổi mới hệ thống chính trị ở Việt Nam. Từ tác động của bối cảnh quốc tế mới, các xu hướng chính trị hình thành và phát triển, chi phối ở những mức độ khác nhau đến diễn biến chính 9 trị của các nước, tác giả Lê Minh Quân đã có công trình nghiên cứu (2006) (chủ biên), Về một số xu hướng chính trị chủ yếu trên thế giới hiện nay, Nxb.
Chính trị Quốc gia, Hà Nội. Ở cách tiếp cận này, theo tác giả, có một số xu hướng chính trị chủ yếu như hòa bình, hợp tác và phát triển; dân chủ hóa; hình thành trật tự thế giới mới; giải quyết các xung đột dân tộc, sắc tộc, tôn giáo và khủng bố; tìm kiếm, lựa chọn mô hình phát triển mới; cải cách, đổi mới chính trị ở các nước. Những diễn biến của tình hình quốc tế đã có những tác động tích cực và tiêu cực, làm cho công cuộc đổi mới nói chung và đổi mới hệ thống chính trị nói riêng ở Việt Nam đứng trước những vận hội và thách thức mới. Nghiên cứu những xu hướng của hệ thống chính trị trên thế giới, rút ra những bài học kinh nghiệm, tham khảo và vận dụng các lý thuyết chính trị hiện đại của thế giới cũng là mục đích mà công trình này hướng tới.
Việc nghiên cứu những yếu tố tác động đến tình hình, cục diện chính trị trên thế giới, có các công trình tiêu biểu: Phạm Thái Việt (2006), Toàn cầu hóa: Những biến đổi lớn trong đời sống chính trị quốc tế và văn hóa, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội; Lê Quang Hòa (2008), “Một số thách thức đổi mới hệ thống chính trị trong quá trình toàn cầu hóa”, Tạp chí Giáo dục Lý luận, số 3 năm 2008, tr.31-36; Nguyễn Hoàng Giáp (2012) (chủ biên), Một số vấn đề chính trị quốc tế trong giai đoạn hiện nay, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội, v. Các công trình trên đã chỉ ra: những biến chuyển của bối cảnh quốc tế và khu vực đang đặt ra cho Việt Nam cả thời cơ và thách thức đan xen; cuộc cách mạng khoa học - công nghệ, kinh tế tri thức và quá trình toàn cầu hóa diễn ra mạnh mẽ, tác động sâu sắc đến sự phát triển của từng quốc gia.
Hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ, hợp tác và phát triển là xu thế lớn trên thế giới, xu hướng trật tự thế giới đa cực ngày càng được khẳng định cả về kinh tế và chính trị; nhưng bên cạnh đó cũng tồn tại và nảy sinh nhiều vấn đề như xung đột sắc tộc, tôn giáo, hoạt động can thiệp, lật đổ, khủng bố, tranh chấp biên 10 giới, tài nguyên v., là những vấn đề phức tạp đòi hỏi các quốc gia phải giải quyết, không chỉ riêng Việt Nam. Trong cuốn sách “Tại sao có quốc gia thất bại”, Acemoglu và Robinson đã nhắc lại và phân tích một câu hỏi đơn giản nhưng quan trọng, vì sao một số quốc gia trở nên giàu có và các quốc gia khác vẫn nghèo? Câu trả lời của họ cũng đơn giản - bởi vì sự khác nhau của các chính thể và các thể chế chính trị. Daron Acemoglu và James Robinson đã đưa ra câu trả lời và chứng minh dứt khoát rằng chính những thể chế kinh tế và chính trị do con người tạo ra là nguyên nhân của sự thành công hay không thành công về kinh tế. Về cơ bản, thể chế chính trị sẽ quyết định thể chế kinh tế, và thế chế kinh tế quyết định con đường mà đất nước đó sẽ đi - giàu hơn hay nghèo đi.
Tóm lại, Daron và Robinson kết luận một quốc gia không thể giàu mạnh lên được là vì thể chế chính trị của nó có tính bòn rút tài nguyên, tập trung quyền lực vào một số ít người, thay vì phân tán quyền lực đó cho đại đa số người dân. Daron Acemoglu và James Robinson chứng minh một cách dứt khoát rằng chính những thể chế kinh tế và chính trị do con người tạo ra là nguyên nhân căn bản của sự thành công (hay không thành công) về kinh tế. Những công trình cứu về đảng chính trị Nghiên cứu về đảng chính trị - bộ phận cấu thành của một hệ thống chính trị nói chung - cũng có nhiều công trình nghiên cứu và bài viết tiêu biểu: Các tác phẩm đề cập đến các đảng phái chính trị như: Các hệ thống chính trị Đông Âu và Các hệ thống chính trị Tây Âu (W. Ismayr chủ biên, 2002-2003); Các chính Đảng Châu Âu trong hợp tác và hội nhập (chủ biên K., 2002), hai tác phẩm này có đề cập đến các đảng chính trị ở Anh, Pháp song mới dừng lại ở việc so sánh một số điểm giữa các đảng chính trị ở hai nước Anh, Pháp này.
Tác phẩm Political parties and political development (chủ biên Joseph LaPalombara, Myron Weiner, 1966) đề cập đến vấn đề lý thuyết đảng chính 11 trị, sự tồn tại và phát triển. Tác phẩm Nền chính trị Anh trong kỷ nguyên của những người theo chủ nghĩa tập thể, chủ biên Samuel Beer (1966) chủ yếu bàn về sự thay đổi cấu trúc và tư tưởng trong các đảng phái chính trị ở Anh. Tác phẩm Phân tích hệ thống đời sống chính trị, chủ biên David Easton (1965) bàn về sự đóng góp của các đảng chính trị vào đời sống xã hội Mỹ. Tác phẩm Sự biến đổi chính trị Anh, chủ biên David Buttler và Donald Stokes (1969), tác phẩm Các đảng phái chính chủ biên Maurice Duverger (1969), các tác giả bàn về lý thuyết hệ thống đảng chính trị, văn hóa chính trị và lý thuyết bầu cử.
Như vậy, qua một số công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài, ta thấy, họ chủ yếu tập trung vào phân tích các điều kiện của tính chính đáng của đảng chính trị, như, nguồn gốc hình thành thông qua bầu cử, các quyết định hợp pháp, phát triển được kinh tế, xã hội, đồng thời lợi ích của đa số phải được đảm bảo. Các kết quả nghiên cứu này sẽ là cơ sở dữ liệu để tham khảo trong quá trình triển khai làm rõ các nội dung của luận án. Nghiên cứu về đảng chính trị nói chung được các học giả tại Viện Nghiên cứu châu Âu và Viện Kinh tế - Chính trị thế giới Viện Hàn Lâm khoa học xã hội Việt Nam) có những bài viết đã đăng trên tạp chí chuyên ngành. Tác giả Lưu Văn Quảng có một số công trình gồm sách: Hệ thống bầu cử ở Anh, Mỹ và Pháp - Lý thuyết và hiện thực (Nxb.
Chính trị Quốc gia, 2008), bài viết Một số vấn đề về hệ thống bầu cử ở Anh hiện nay (Tạp chí Nghiên cứu châu Âu số 5/2006), Cơ chế thực hiện dân chủ nội bộ của các đảng cầm quyền ở Vương quốc Anh (Tạp chí Lý luận chính trị, số 2/2014); và Cơ chế thực hiện dân chủ trong các đảng chính trị ở Mỹ (Qua nghiên cứu trường hợp đảng Dân chủ và đảng Cộng hòa) (Tạp chí Nghiên cứu châu Mỹ ngày nay, số 1/2014)…, đã nghiên cứu vấn đề đảng chính trị ở các nước Anh, Pháp và Mỹ tập trung vào một số vấn đề như bầu cử, dân chủ nội bộ, hoạch định chính sách v. 12 Bài viết “Phương thức lãnh đạo của đảng cầm quyền đối với nhà nước tại một số nước tư bản chủ nghĩa” [27] của Ngô Huy Đức. Trong bài viết này, mục đích của tác giả nhằm xem xét một vấn đề chính: Các đảng chính trị cầm quyền lãnh đạo nhà nước như thế nào trong nhà nước pháp quyền phương Tây. Tác giả giải quyết ba khái niệm mang tính công cụ và cũng là ba vấn đề chính: “nhà nước pháp quyền”, “đảng cầm quyền”, và “sự lãnh đạo”.
Đặc biệt, tác giả cho rằng, trong khoa học chính trị, ngoài khía cạnh hiệu lực, hợp hiến của quyền lực, còn có một khía cạnh được gọi là “tính chính đáng” của quyền lực và của sự lãnh đạo nói chung. Quyền lực của một người (hay tổ chức) nếu được coi là chính đáng, thì sự lãnh đạo sẽ rất thuận lợi, sự cần thiết của bộ máy kiểm tra, giám sát và cưỡng chế được giảm đến tối thiểu, và hơn thế nữa, sự tự nguyện sẽ nâng cao hiệu quả và hiệu lực của sự lãnh đạo. Cuốn sách Một số đảng chính trị trên thế giới (chủ biên Ngô Đức Tính, Nxb. Chính trị Quốc gia, 2004); Thể chế đảng cầm quyền - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn (Chủ biên Đặng Đình Tân, Nxb.
Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2006); Đảng chính trị phương Tây và Cộng hòa liên bang Đức (chủ biên Lương Văn Kế, 2009); Một số vấn đề về các đảng chính trị trên thế giới (chủ biên Tạ Ngọc Tấn, Nxb. Lý luận Chính trị, Hà Nội, 2012) giới thiệu các đảng chính trị tiêu biểu trên thế giới trong đó có đảng chính trị lớn như Anh, Pháp, Hoa Kỳ.