Luận văn: Lượng giá kinh tế cảnh quan rạn san hô phục vụ phát triển du lịch Phú Yên

Luận văn phân tích, lượng giá kinh tế cảnh quan rạn san hô Phú Yên, làm rõ vai trò và tiềm năng cho việc phát triển du lịch biển bền vững.

• Tác giả: Phạm Viết Thành
• Người hướng dẫn: TS. Trần Văn Trường
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội - Trường Đại học Khoa học Tự nhiên
• Chuyên ngành: Quản lí tài nguyên và môi trường
• Đề tài: Lượng giá kinh tế cảnh quan rạn san hô phục vụ phát triển du lịch biển tại tỉnh Phú Yên
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sĩ Khoa học
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Giá trị kinh tế của rạn san hô Phú Yên

Rạn san hô Phú Yên là một cảnh quan biển độc đáo với giá trị kinh tế vô cùng quan trọng. Theo nghiên cứu từ Đại học Quốc gia Hà Nội, rạn san hô cung cấp nhiều dịch vụ hệ sinh thái quý báu cho phát triển du lịch biển. Khu vực này sở hữu đa dạng sinh học cao, thu hút hàng triệu du khách mỗi năm. Giá trị kinh tế của rạn san hô không chỉ từ du lịch mà còn từ bảo vệ đường bờ, nuôi trồng thủy sản và các hoạt động kinh tế biển khác. Việc lượng giá kinh tế cảnh quan rạn san hô giúp các nhà quản lý hiểu rõ tầm quan trọng và đưa ra chiến lược bảo tồn phù hợp.

1.1. Định nghĩa và đặc điểm rạn san hô

Rạn san hô là hệ sinh thái biển phức tạp với cấu trúc độc đáo. Tại Phú Yên, cảnh quan rạn san hô phân bố dọc theo bờ biển với nhiều hình thái khác nhau. Các dịch vụ cảnh quan bao gồm bảo vệ môi trường, cung cấp thức ăn và làm đẹp cảnh quan. Hệ sinh thái rạn san hô này có khả năng tái sinh nếu được bảo vệ hợp lý.

1.2. Vai trò trong phát triển kinh tế biển

Du lịch biển là ngành kinh tế trọng điểm tại Phú Yên, phụ thuộc phần lớn vào rạn san hô. Các hoạt động du lịch như lặn biển, ngắm san hô tạo thu nhập đáng kể cho cộng đồng địa phương. Kinh tế biển xanh phát triển bền vững thông qua bảo tồn cảnh quan rạn san hô và phát triển du lịch sinh thái.

II. Lượng giá kinh tế cảnh quan rạn san hô

Lượng giá kinh tế cảnh quan rạn san hô là quá trình định giá các dịch vụ hệ sinh thái mà rạn san hô cung cấp. Phương pháp này giúp chuyển đổi các giá trị sinh thái thành giá trị kinh tế có thể đo lường được. Tại Phú Yên, giá trị kinh tế của rạn san hô được ước tính dựa trên các khoản thu từ du lịch, bảo vệ bờ biển và dịch vụ môi trường khác. Lượng giá cảnh quan cho phép các nhà chính sách đánh giá tác động của bảo tồn đối với phát triển kinh tế. Việc thể hiện giá trị kinh tế dưới dạng số liệu cụ thể giúp tăng cường sự hỗ trợ cho các dự án bảo vệ rạn san hô và phát triển du lịch biển bền vững.

2.1. Các phương pháp lượng giá kinh tế

Các nhà nghiên cứu sử dụng nhiều phương pháp lượng giá khác nhau như định giá tính năng, định giá chi phí thay thế, và phương pháp tiếp cận du lịch. Cảnh quan rạn san hô Phú Yên được đánh giá thông qua doanh thu du lịch trực tiếp và lợi ích gián tiếp. Mỗi phương pháp lượng giá có ưu điểm riêng trong việc xác định giá trị kinh tế của hệ sinh thái.

2.2. Ứng dụng trong bảo vệ rạn san hô

Kết quả lượng giá kinh tế cung cấp cơ sở khoa học cho bảo tồn và phát triển du lịch bền vững. Du lịch biển tại Phú Yên tăng trưởng khi rạn san hô được bảo vệ tốt. Các dịch vụ cảnh quan của rạn san hô mang lại lợi ích kinh tế dài hạn cho cộng đồng.

III. Du lịch biển và dịch vụ hệ sinh thái

Du lịch biển tại Phú Yên phát triển mạnh mẽ dựa trên cảnh quan rạn san hô tuyệt đẹp. Các dịch vụ hệ sinh thái từ rạn san hô bao gồm cung cấp các điểm du lịch hấp dẫn, bảo vệ bờ biển khỏi xâm thực, và duy trì đa dạng sinh học biển. Hoạt động du lịch như lặn biển, du thuyền, và các tour tham quan sinh thái tạo ra doanh thu hàng triệu đô la hàng năm. Các dịch vụ cảnh quan này có giá trị không thể thay thế bằng các phương pháp khác. Sự phát triển du lịch biển bền vững phụ thuộc vào việc bảo vệ rạn san hô khỏi ô nhiễm môi trường và khai thác quá mức. Giá trị kinh tế từ du lịch là động lực quan trọng để cộng đồng địa phương tham gia vào bảo tồn này.

3.1. Tiềm năng du lịch sinh thái

Rạn san hô Phú Yên sở hữu tiềm năng du lịch sinh thái lớn với độ đa dạng sinh học cao. Hoạt động du lịch như lặn biển khám phá, bơi lội, và chèo kayak trên cảnh quan rạn san hô thu hút du khách. Các dịch vụ hệ sinh thái này tạo công ăn việc làm cho cộng đồng địa phương và quản lý bền vững rạn san hô.

3.2. Doanh thu và lợi ích kinh tế

Du lịch biển tạo doanh thu trực tiếp thông qua vé vào cảnh, dịch vụ hướng dẫn, và lưu trú. Các hoạt động du lịch tại rạn san hô mang lại lợi ích kinh tế cho nhà hàng, khách sạn, và các doanh nghiệp du lịch. Giá trị kinh tế này chứng minh tầm quan trọng của bảo tồn rạn san hô cho phát triển kinh tế địa phương.

IV. Chiến lược bảo tồn và phát triển bền vững

Để đảm bảo giá trị kinh tế lâu dài của rạn san hô Phú Yên, cần áp dụng chiến lược bảo tồn khoa học và hiệu quả. Phát triển du lịch biển phải đi kèm với các biện pháp bảo vệ môi trường và quản lý hệ sinh thái bền vững. Các khu bảo tồn biển cần được thiết lập để hạn chế hoạt động khai thác và ô nhiễm môi trường. Kinh tế biển xanh phát triển thông qua việc cân bằng giữa phát triển du lịch và bảo tồn cảnh quan rạn san hô. Giáo dục cộng đồng về dịch vụ hệ sinh thái và lợi ích từ rạn san hô là chìa khóa để tăng cường ý thức bảo vệ. Đầu tư vào nghiên cứu, giám sát hệ sinh thái và hỗ trợ phát triển du lịch sinh thái sẽ tạo lợi ích kinh tế bền vững.

4.1. Thiết lập khu bảo tồn biển

Khu bảo tồn biển là công cụ hiệu quả để bảo vệ rạn san hô khỏi ô nhiễm môi trường và khai thác quá mức. Tại Phú Yên, các khu bảo tồn cần được quy hoạch khoa học dựa trên lượng giá kinh tế và đặc điểm cảnh quan. Quản lý khu bảo tồn hiệu quả sẽ duy trì dịch vụ hệ sinh thái và giá trị kinh tế từ du lịch biển.

4.2. Phát triển kinh tế biển xanh

Kinh tế biển xanh kết hợp phát triển du lịch với bảo tồn rạn san hô. Các dự án du lịch sinh thái cần tuân thủ tiêu chuẩn môi trường cao. Hỗ trợ cộng đồng địa phương tham gia du lịch bền vững sẽ tạo lợi ích kinh tế lâu dài và bảo vệ hệ sinh thái cho thế hệ tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. CƠ SỞ KHOA HỌC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài 1. Hướng nghiên cứu cảnh quan rạn san hô Rạn san hô là một trong những hệ sinh thái đa dạng nhất trên thế giới, chúng phân bố chủ yếu tại các vùng biển nhiệt đới [86].

Chúng tham gia vào quá trình hình thành và bảo vệ hàng ngàn hòn đảo lớn nhỏ trên toàn thế giới và đóng vai trò cực kì quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái của môi trường biển cũng như cung cấp nhiều nguồn lợi có giá trị to lớn phục vụ phát triển kinh tế - xã hội và đảm bảo sinh kế cho các cộng đồng ven biển [47]. Phân bố san hô trên toàn thế giới (nguồn: NOAA) [87] Trên thế giới, việc nghiên cứu HST rạn san hô được tiến hành từ rất sớm. Các nghiên cứu này tập trung vào nghiên cứu hiện trạng đa dạng sinh học của rạn, môi trường quanh rạn, các hợp phần và yếu tố tác động tới HST rạn,… tại các vùng rạn san hô lớn như vùng biển Caribbean, Đông Nam Á, Châu Úc,… Sự hình thành và phát triển rạn san hô được đề cập tới trong lý thuyết do Darwin khởi xướng và được nhiều tác giả ủng hộ và sử dụng. Theo lý thuyết này, các rạn san hô được hình thành và phát triển trên phông hoạt động lún chìm kiến tạo của vỏ Trái Đất.

Khi tốc độ lún chìm cân bằng với tốc độ phát triển của san hô tạo rạn thì các rạn san hô liên tục phát triển và tạo nên các trầm tích cabonat nguồn gốc sinh vật có bề dày rất lớn tới hàng nghìn mét [53]. Stoddart và David Ross cũng dựa trên kết quả các lỗ khoan sâu các rạn san hô để khẳng định lý thuyết này [83]. Các nghiên cứu của Sorokin năm 1990, 2013 cũng đã trình bày hiện trạng phân bố, đa dạng loài, lịch sử hình thành và phát triển các rạn san hô trên thế giới. Trong đó, tổng diện tích mặt bằng san hô ở các biển và đại dương trên thế giới khoảng 105 km2, sản lượng cacbonat 6 sinh học tương ứng được tạo ra sau một năm có thể đạt 2,5 tỉ tấn [79].

Ngoài ra, ông cũng đã trình bày quá trình phát triển của rạn, quá trình tạo rạn cũng như tương tác giữa các hợp phần đáy để tạo nên các hình thái rạn khác nhau [80]. Tìm kiếm trên cơ sở dữ liệu Sciencedirect và Google scholar với các thuật ngữ “reefscape” OR “coral reefscape” OR “coral reef seascape” OR “coral reef landscape” cho 1.200 kết quả, trong khi đó sử dụng thuật ngữ “coral reef ecosystem” cho ra 431. Điều đó cho thấy, phần lớn các nghiên cứu rạn san hô được thực hiện đến nay tập trung vào cấp độ HST. Các hướng nghiên cứu chủ đạo bao gồm đa dạng sinh học, biến đổi, suy thoái, quản lý và bảo tồn các HST san hô… Một số hướng nghiên cứu hiện đại đang thu hút được nhiều tác giả quan tâm như đánh giá chức năng, dịch vụ HST [43,51,54], phục hồi HST san hô [35,74], BĐKH và biến đổi HST rạn san hô trong kỷ nguyên Anthropocen [41,69], axit hóa đại dương và tác động đến HST rạn san hô, ứng dụng viễn thám trong nghiên cứu HST rạn san hô [88] … Cảnh quan rạn san hô còn được nghiên cứu chưa nhiều, nguyên nhân chủ yếu các nghiên cứu được thực hiện theo hướng sinh học hoặc sinh thái học, chiều không gian của rạn san hô còn chưa được thực sự chú ý.

Một số nghiên cứu xem rạn san hô như là một hợp phần của kết nối cảnh quan biển (rừng ngập mặn, san hô và cỏ biển) qua đó đảm bảo đa dạng và di truyền của các loài cá tại KBT biển [40,70] hay đảm bảo các tương tác trong lưới thức ăn trong cảnh quan biển nhiệt đới [42]. Các tác giả đã áp dụng cách tiếp cận cảnh quan để hiểu được cấu trúc và kết nối sinh cảnh giữa rạn san hô, thảm cỏ biển và rừng ngập mặn trên các quy mô không gian và thời gian có liên quan cho công tác bảo tồn và quản lý nguồn lợi hải sản theo cảnh quan. Từ đó, các tác giả kết luận rằng việc hiểu được mối liên kết bên trong và giữa các sinh cảnh là điều cần thiết để quản lý thành công cảnh quan biển nhiệt đới. Carlos Cruz-Vazquez và nnk.

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng: sự thay đổi về đa dạng sinh cảnh β và khả năng kết nối đã giảm trong khu vực được bảo vệ; Thay đổi về độ phủ của các sinh cảnh và độ phức tạp của các mảnh cảnh quan không liên quan đến KBTB; KBTB dường như làm tăng khả năng phục hồi ở quy mô cảnh quan rạn san hô dưới các sự kiện khí hậu khắc nghiệt. Nghiên cứu của Eva C. McClure và nnk. Cảnh quan san hô ngày càng bị tác động bởi các hoạt động của con người.

Chin và nnk (2021) đã điều tra xem các quần xã san hô trên các rạn san hô và đê biển ở Singapore có khác biệt hay không và kiểm tra các biến số môi trường ảnh hưởng đến 7 quá trình sản xuất cacbonat của san hô [73]. Khảo sát tại 22 địa điểm thu được 134 loài san hô, với độ phong phú cao hơn đáng kể trên các rạn san hô. Độ phủ san hô và chỉ số Shannon không khác nhau giữa các kiểu sinh cảnh. Thành phần quần xã là khác biệt giữa các loại môi trường sống, với các đê chắn sóng hỗ trợ một tỷ lệ cao hơn các loài có kích thước lớn và lớp mạ dày.

'Khoảng cách từ đất liền' là biến quan trọng nhất ảnh hưởng đến tốc độ sản xuất cacbonat, cao hơn so với đất liền nơi áp lực phát triển và hoạt động của con người là lớn hơn. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng các sinh cảnh khác nhu định hình mạnh mẽ các quần xã san hô và có thể ảnh hưởng đến hoạt động của HST trong hệ thống rạn san hô chịu ảnh hưởng của đô thị hóa. Một số nghiên cứu cũng đã sử dụng các dữ liệu viễn thám đa phổ và các chỉ số cảnh quan để đo lường sự phân bố, cấu trúc không gian của cảnh quan san hô. Kerr và Pukis (2018) đã phát triển một thuật toán để xác định độ sâu mực nước từ dữ liệu viễn thám đa phổ tại các cảnh quan san hô không có dữ liệu thực đo [62].

Zoffoli và cs (2022) đã sử dụng ảnh vệ tinh WorldView-2 và các dữ liệu khảo sát thực địa để thành lập bản đồ các rạn san hô ở KBTB Abrolhos, từ đó đánh giá cấu trúc không gian của các rạn thông qua các chỉ số cảnh quan [89]. Rendis và cs. (2016) đã phân loại bản đồ lớp phủ ven biển và rạn san hô sử dụng ảnh vệ tinh IKONOS cho khu vực Mahahual, Quintana Roo, Mexico trong giai đoạn 2000 - 2006, sau đó phân tích các chỉ số cảnh quan. Kết quả nghiên cứu cho thấy cảnh quan ven biển và rạn san hô của Mahahual lần lượt mất đi 85 ha thảm thực vật và 43 ha san hô trong vòng 6 năm.

Sự biến đổi cảnh quan ven biển được gây ra bởi việc xây dựng bến tàu du lịch và nhiều hoạt động phát triển du lịch liên quan dọc theo bờ biển, chẳng hạn như khách sạn và nhà hàng, trong khi đó, sự thay đổi cảnh quan rạn san hô có thể liên quan đến các tác nhân gây căng thẳng tiềm ẩn như phát triển ven biển, hiện tượng tẩy trắng và bão [77]. Tại vùng biển nước nông Hoa Kỳ, Puskis và cs. (2007) đã dựa vào tính không đồng nhất về không gian môi trường lắng đọng hiện đại và cổ đại, các yếu tố trầm tích để thành lập bản đồ quy mô lớn về tướng rạn san hô trên 26 địa điểm rải rộng qua bốn tỉnh rạn san hô, bao phủ hơn 7000 km2 môi trường sống nước nông ở lãnh thổ Hoa Kỳ ở Thái Bình Dương. Đối với mỗi địa điểm, các bản đồ tướng được phân tách thành các đa giác mô tả chu vi của các mảng có đặc tính trầm tích/sinh vật đáy khác nhau.

Một bộ các số liệu không gian địa lý định lượng hình dạng đơn vị, kích thước fractal và các mối quan hệ diện tích tần số đã được áp dụng để điều tra sự biến đổi bên trong và bên ngoài. Kiến trúc không gian của các địa điểm rạn san hô này thể hiện các thuộc tính fractal mạnh mẽ trên một phạm vi quy mô mở rộng với sự nhất quán đáng chú ý giữa các tỉnh [76]. Collin và cs. (2015) nghiên cứu thành lập bản đồ HST cảnh quan rạn san hô khu vực biển nông Nhật Bản (chu kì 11 năm theo khu vực 1200 km2, độ phân giải 1 arcsec) bằng cách kết hợp các yếu tố về dân số/tài sản và vùng đệm san hô vùng biển 8 12.000 km2 với các yếu tố gây căng thẳng và giảm thiểu căng thẳng để khả năng phục hồi kinh tế-xã hội và sinh thái (SEE) gắn liền với cảnh quan rạn san hô [49].

Việt Nam là một trong những quốc gia có HST rạn san hô đa dạng nhất thế giới. Các nghiên cứu về HST rạn san hô được thực hiện bởi các tác giả trong và ngoài nước thông qua các đề tài nghiên cứu khoa học từ những năm 1980. Các nghiên cứu này đã giám sát và chỉ rõ các hợp phần thành tạo cảnh quan rạn san hô tại các vùng biển có rạn san hô của Việt Nam, bao gồm: thành phần loài, sự phân bố, các kiểu rạn, cấu trúc rạn, và đa dạng sinh học trên rạn. Về thành phần loài, Việt Nam có khoảng 400 loài san hô cứng [20] thuộc 17 họ, hơn 220 loài san hô mềm thuộc 2 bộ Alcyonacea và Gorgonacea, có khoảng 3000 loài sinh vật biển sinh sống tại các rạn san hô trong đó nhóm cá rạn san hô có số loài phong phú nhất (615 loài), động vật thân mềm (410 loài), rong biển (376 loài), thực vật phù du (310 loài), động vật phù du (187 loài), động vật da gai (116 loài), động vật giáp xác (92 loài), thực vật ngập mặn (61 loài), giun nhiều tơ (43 loài), cỏ biển (11 loài) [27].

Phú Quốc là nơi có cảnh quan rạn san hô đa dạng bậc nhất ở Việt Nam với 480 ha, khoảng 360 loài san hô cứng và hàng chục loại san hô mềm. Ngoài ra, đã tìm thấy 182 loài san hô tại Phú Yên; 205 loại san hô cứng và 27 loại san hô mềm tại Hạ Long; Tại Côn Đảo, 219 loại san hô đã sinh sôi nảy nở, là nơi sinh sống cho 160 loại cá rạn san hô [22,11].