mở đầu hoạt động tư duy tích cực. Những câu hỏi được xây dựng trong đề tài của chúng tôi là những câu hỏi có vấn đề, nó trở thành động lực tư duy của HS đặc biệt đối với học sinh chuyên Sinh. Cơ sở lôgíc học. Toàn bộ nội dung của môn học, của từng bài học, đều có mối liên hệ lôgíc với nhau.
Nếu như mối liên hệ lôgíc này bị vi phạm, thì việc tiếp thu tri thức gặp rất nhiều khó khăn và học sinh sẽ không hiểu được. Vì hiểu được một điều gì đấy, có nghĩa là gắn cái chưa biết với cái đã biết, cho nên câu hỏi, bài tập trong dạy học mang tính lôgíc cao, chẳng hạn không chỉ về nội dung mà cả về hình thức. Các câu hỏi, bài tập được thiết lập dựa trên mối liên hệ giữa các kiến thức về cấu trúc, sự vận động và biến đổi của vật chất để nhận thức bản chất sự vật hiện tượng. Nắm được tính lôgíc, sẽ có tác dụng trong việc xây dựng các câu hỏi, bài tập, tạo điều kiện cho HS phát triển tư duy.
Cơ sở tâm lý học. Những quy luật tâm lý của tư duy cũng quyết định quá trình lĩnh hội kiến thức của HS. Hoạt động tư duy xuất hiện khi chủ thể gặp một vấn đề mà kinh nghiệm hiểu biết đã có không đủ để giải quyết, nhưng đã biết một phần. Đối với HS tư duy bắt đầu bằng vấn đề mới khi đó sự chú ý, hứng thú, gây ra tình trạng căng thẳng về tâm lý, kích thích HS giải quyết vấn đề, nhờ đó vừa lĩnh hội được kiến thức mới, vừa nâng cao năng lực tư duy, hình thành nhân - 17 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cách, năng lực sáng tạo.
Theo Nguyễn Ngọc Quang: “ Tình huống có vấn đề là tình huống mà khi đó mâu thuẫn khách quan của nhiệm vụ nhận thức được HS chấp nhận như một “ vấn đề học tập” mà họ cần và có thể giải quyết được, kết quả là họ nắm được tri thức mới [19]. Và vấn đề học tập là những tình huống về lý thuyết hay thực tiễn có chứa đựng mâu thuẫn biện chứng giữa cái đã biết với cái chưa biết và mâu thuẫn này đòi hỏi được giải quyết. Như vậy từ mâu thuẫn khách quan biến thành thắc mắc chủ quan dưới dạng câu hỏi, bài tập, đó là vấn đề học tập. Câu hỏi, bài tập tạo ra những tình huống có vấn đề cho HS giải quyết trở thành một phương tiện giáo dục và phát triển quan trọng trong nhà trường hiện nay [7].
* Khái niệm về câu hỏi, bài tập. Khái niệm về câu hỏi. Nghiên cứu về bản chất của câu hỏi từ triết học cổ Hi Lạp đã nghiên cứu. Câu hỏi có một tầm quan trọng đặc biệt trong hoạt động nhận thức thế giới của loài người và trong dạy học.
Aristotle là người đầu tiên đã biết phân tích câu hỏi góc độ lôgíc và lúc đó ông cho rằng đặc trưng cơ bản của câu hỏi là buộc người bị hỏi phải lựa chọn các giải pháp có tính trái ngược nhau, do đó con người phải có phản ứng lựa chọn, hoặc cách hiểu này, hoặc cách hiểu khác. Tư tưởng quan trọng bậc nhất của ông còn nguyên giá trị đó là: “ Câu hỏi là một mệnh đề trong đó chứa đựng cả cái đã biết và cả cái chưa biết” : Câu hỏi = Cái đã biết + Cái chưa biết. Như vậy con người sẽ không có tranh cãi, thảo luận, thắc mắc khi chưa có một hiểu biết gì về vấn đề đang bàn hoặc biết tất cả về điều ấy. Con người muốn biết một sự vật hiện tượng nào đó dứt khoát chỉ biết khi người đó đặt được những câu hỏi: Đó là cái gì? Như thế nào? Vì sao? Đề các cho rằng không có câu hỏi thì không có tư duy cá nhân cũng như tư duy nhân loại.
Ông cũng nhấn mạnh dấu hiệu bản chất của câu hỏi là phải có mối quan hệ giữa cái biết và cái chưa biết. Phải có tỷ lệ phù hợp giữa 2 đại lượng đó thì chủ thể nhận thức mới xác định được phương hướng mình phải - 18 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com làm gì để trả lời câu hỏi đó? Khi chủ thể nhận thức đã định rõ được cái mình đã biết và cái mình chưa biết thì lúc bấy giờ mới đặt được câu hỏi, và đến lúc đó câu hỏi thực sự mới trở thành sản phẩm của quá trình nhận thức. Nên có thể nêu lên 3 yếu tố cần có của một câu hỏi: ● Mỗi câu hỏi cần chứa đựng điều chưa biết. ● Điều chưa biết đó phải được người bị hỏi ý thức được để có định hướng nghiên cứu.
● Câu hỏi phải chứa đựng nội dung đã biết, trong đó có tỷ lệ phù hợp với cái chưa biết đối với một chủ thể là vô cùng cần thiết. Vì trong cả 2 trường hợp chưa biết gì hoặc biết quá ít cũng như biết quá nhiều hoặc biết tất cả đều không có phản ứng trả lời, và lúc đó cái ta gọi là câu hỏi không còn là câu hỏi nữa, nghĩa là nó không có giá trị về mặt nhận thức. Như vậy câu hỏi là sản phẩm của hoạt động nhận thức. Nếu tự mình biết đặt và trả lời câu hỏi đó là trình độ cao nhất (thường đó là các nhà khoa học).
Trong dạy học người ta sử dụng cả 2 trình độ ấy, dạy HS biết hỏi và dạy HS biết trả lời. Có thể diễn đạt định nghĩa khác về câu hỏi: “Câu hỏi là một sản phẩm trung gian quan trọng quyết định chủ thể nhận thức lĩnh hội được hiểu biết về một sự vật hiện tượng nào đó”. Trong dạy học cần phải tạo ra sản phẩm trung gian mang tính nhận thức, theo nguyên tắc đảm bảo tỷ lệ hợp lý giữa cái biết và chưa biết, thì mới ra được câu hỏi. Câu hỏi là một dạng cấu trúc ngôn ngữ để diễn đạt một yêu cầu, một đòi hỏi, một mệnh lệnh mà người đọc cần phải giải quyết [8].
Khái niệm về bài tập. “Bài tập là một nhiệm vụ mà người giải cần phải thực hiện, trong bài tập bao gồm có dữ kiện và yêu cầu cần tìm” [9]. Bài toán là một hệ thống thông tin xác định, bao gồm những điều kiện và những yêu cầu mà thoạt đầu chủ thể nhận thức thấy không phù hợp (mâu thuẫn) với nhau, dẫn tới nhu cầu phải khắc phục bằng cách biến đổi chúng [15]. - 19 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Bài toán là một hiện tượng khách quan đối với HS.
Khi chưa có phương pháp biến nó thành đối tượng hoạt động nhận thức của HS. Để trở thành bài toán nhận thức thì những bài toán đó phải được GV gia công về mặt sư phạm, có ngưỡng kích thích phù hợp đưa HS đến một tình huống mới cần phải giải quyết. Như vậy trong dạy học, bài tập, bài toán đều giống nhau ở chỗ chúng đều là những “lệnh” yêu cầu HS phải hoàn thành một hoạt động, nhưng điểm khác nhau giữa chúng là ở hình thức ngôn ngữ diễn đạt. Bài toán nhận thức khác bài tập, bài toán là ở chỗ nó là bài tập hay bài toán đã biến thành một hiện tượng thuộc phạm trù tâm lý, nghĩa là đã được HS “nhập nội” thành một trạng thái muốn và cần thiết phải giải quyết.
Như vậy bài tập bài toán với HS lúc đầu chỉ là một hiện tượng khách quan, sau dần mới thành đối tượng chủ quan qua một giai đoạn biến đổi tâm lý trong môi trường tình huống có vấn đề. Trong lý luận dạy học hiện đại một bài toán nhận thức, có thể được ý thức như một mục đích hay một phương tiện. Nếu dạy học để giải bài toán thì bài toán nhận thức giữ vai trò là mục đích của dạy học, nếu dạy học bằng giải bài toán thì bài toán nhận thức được coi không những như một mục đích mà trước hết như là một phương tiện sư phạm [42]. Đây là một trong những cơ sở để chúng tôi xây dựng bài tập để HS lĩnh hội tri thức mới.
* Vai trò của câu hỏi, bài tập. Vai trò của câu hỏi. Trước công nguyên, nhà triết học Hi Lạp Xôcrat đã đề ra phương pháp vấn đáp gợi mở. Trong đó GV đặt câu hỏi khéo léo dẫn dắt HS rút ra những tri thức mới [17].
Ở đầu thế kỷ này, John Dewey (1933) cũng đã viết “Biết đặt câu hỏi tốt là điều kiện rất cốt lõi để dạy tốt”. Trong dạy học, câu hỏi có vai trò: ● Dùng câu hỏi để “ mã hóa” nội dung SGK, vì vậy câu hỏi và trả lời câu hỏi là nguồn tri thức mới cho HS. Nếu quan niệm thì SGK đã được biên soạn ở dạng tường minh, thì người ta có thể cho rằng, dạy học là yêu cầu minh họa lại những điêu đã được trình - 20 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bày một cách tường minh. Khi đó thì việc dạy thuyết trình hay học thuộc đều có giá trị như nhau về mặt nhận thức.
Theo chúng tôi nội dung trong SGK đã tường minh về thuật ngữ, về lôgíc diễn đạt về các sự kiện, tức là đã trả lời được câu hỏi: nội dung ấy nói về cái gì? Nhưng các câu hỏi là vì sao có những cái đó? Cái đó diễn ra nhhư thế nào? Thì không phải lúc nào cũng đã tường minh. Ta có thể ví kiến thức trong SGK như một đồng xu có 2 mặt( mặt sấp và mặt ngửa), thì nội dung diễn đạt: mặt ngửa là cung cấp hiểu biết nói về cái gì, như những khái niệm, định nghĩa, sự kiện. Mặt sấp chứa đựng trong đó phương thức hoạt động để nhận thức ra kiến thức ấy, tức là ở đằng sau ẩn chứa câu hỏi như thế nào, vì sao? Vì vậy thầy giáo phải có một công cụ khác để mã hóa những gì SGK có, bằng một thứ ngôn ngữ riêng đó là câu hỏi. Khi ta ra câu hỏi cái biết là mặt ngửa, cái chưa biết là mặt sấp.
Nhưng mã hóa phải có nguyên tắc đó là chứa chìa khóa để giải. Chìa khóa đó là tỷ lệ thích hợp giữa cái đã biết và cái chưa biết, khi đã mã hóa nội dung bằng câu hỏi thì SGK chỉ còn là một phương tiện giúp HS nghiên cứu như là một nguồn dữ liệu chủ yếu để giải mã được những thông tin trong SGK cho việc trả lời câu hỏi. ● Câu hỏi có tác dụng kích thích định hướng nhận thức tri thức mới, phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo trong học tập của HS, khắc phục lối dạy học truyền thống “ thầy chủ động, trò thụ động”. ● Câu hỏi giúp HS tự lĩnh hội được kiến thức một cách có hệ thống.