Phần mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo và Phụ lục; nội dung của luận văn được chia thành 3 chương: Chƣơng 1: Cơ sở khoa học về cung cấp dịch vụ công trong bảo vệ, chăm sóc trẻ em. Chƣơng 2: Thực trạng cung cấp dịch vụ công trong bảo vệ, chăm sóc trẻ em tại Trung tâm công tác xã hội trẻ em ở Việt Nam. Chƣơng 3: Các giải pháp nâng cao dịch vụ công trong bảo vệ, chăm sóc trẻ em tại Trung tâm công tác xã hội trẻ em ở Việt Nam. 10 Chƣơng 1 CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ CUNG CẤP DỊCH VỤ CÔNG TRONG BẢO VỆ, CHĂM SÓC TRẺ EM 1.
Một số khái niệm cơ bản 1. Trẻ em Công ước quốc tế về quyền trẻ em quy định: “Trẻ em có nghĩa là người dưới 18 tuổi”. Tại Việt Nam, căn cứ vào những điều kiện, đặc điểm của con người Việt Nam, Luật trẻ em số 102/2016/QH13 được Quốc hội nước Cộng h a xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua ngày 05/4/2016 quy định: “trẻ em là người dưới 16 tuổi”. * Công ước Liên Hiệp Quốc về Quyền trẻ em: là một công ước quốc tế quy định các quyền dân sự, chính trị, kinh tế, xã hội và văn hóa của trẻ em bao gồm 54 điều khoản.
Công ước đề ra các Quyền cơ bản của con người mà trẻ em trên toàn thế giới đều được hưởng và được Liên hiệp quốc thông qua năm 1989. Công ước đã được hầu hết các nước trên thế giới đồng tình và phê chuẩn. Việt Nam là nước đầu tiên ở Đông Nam Á và là nước thứ hai trên thế giới phê chuẩn Công ước Quốc tế về quyền trẻ em. Trong đó nêu bốn nhóm quyền chính của trẻ em là : - Quyền được sống c n - Quyền được bảo vệ - Quyền được phát triển - Quyền được tham gia Việc phân chia bốn nhóm quyền này chỉ mang ý nghĩa tương đối, trên thực tế các nhóm quyền này có mối quan hệ chặt chẽ và mật thiết với nhau.
Bảo vệ trẻ em Là một thuật ngữ đề cập đến trách nhiệm của cả cha mẹ, người chăm sóc, gia đình, nhà nước và cộng đồng xã hội trong việc cung cấp dịch vụ để 11 đảm bảo mọi trẻ em trong xã hội đều được bảo đảm an toàn không phải lang thang kiếm sống, không phải lao động trong điều kiện tồi tệ, không phải làm việc xa gia đình; không bị bạo lực, không bị xâm hại tình dục, không bị ngược đãi, không bị sao nhãng, không vi phạm pháp luật… 1. Dịch vụ bảo vệ trẻ em a) Dịch vụ là một dạng hoạt động mang tính chất hàng hóa hoặc phi hàng hóa do nhà cung cấp dịch vụ thưc hiện nhằm cung cấp tới người sử dụng về một loại hàng hóa, dịch vụ nào đó nhằm thỏa mãn hay đáp ứng nhu cầu của họ. Tham gia vào quá trình “dịch vụ” này có người cung cấp dịch vụ và có người sử dụng dịch vụ. b) Dịch vụ bảo vệ trẻ em Là việc tổ chức thực hiện các hoạt động, đáp ứng yêu cầu can thiệp, trợ giúp nhằm thực hiện các mục tiêu của công tác bảo vệ, chăm sóc trẻ em.
Dịch vụ bảo vệ trẻ em có năm trách nhiệm chính: - Ph ng ngừa, ngăn chặn tổn hại xảy ra đối với trẻ em - Giảm thiểu hoặc loại trừ những yếu tố dẫn đến việc trẻ em bị tổn hại. - Trợ giúp, phục hồi cho những trẻ em đã bị tổn hại. - Hỗ trợ gia đình và cộng đồng trong việc chăm sóc cho trẻ em. - Trợ giúp, phục hồi cho các gia đình và cộng đồng có trẻ em đã hoặc có nguy cơ bị tổn hại.
Dịch vụ bảo vệ trẻ em là một hợp phần của Hệ thống bảo vệ trẻ em có chức năng đáp ứng thực hiện các nội dung của công tác bảo vệ trẻ em, bao gồm: + Dịch vụ phòng ngừa (cấp độ 1): Ở cấp độ này, các dịch vụ chủ yếu tăng cường nhận thức và kỹ năng cũng như xây dựng năng lực cho cộng đồng, xã hội, gia đình, người chăm sóc trẻ em và chính trẻ em về bảo vệ trẻ em. Các hoạt động chủ yếu ở đây là truyền thông, giáo dục, tư vấn, vận động nâng cao nhận thức, kỹ năng và thay đổi hành vi bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em. 12 + Dịch vụ can thiệp sớm (cấp độ 2): Ở cấp độ này, các dịch vụ vẫn mang tính phòng ngừa nhưng tập trung vào những nhu cầu cụ thể của nhóm đối tượng trẻ em có nguy cơ rơi vào hoàn cảnh đặc biệt hoặc bị tổn hại. Các hoạt động chủ yếu ở cấp độ này thường là những hỗ trợ nhằm cải thiện điều kiện sống cho nhóm trẻ em có nguy cơ như: tăng cường năng lực cho các gia đình, cộng đồng và chính bản thân trẻ em để giảm thiểu các yếu tố/nguy cơ dẫn trẻ em rơi vào hoàn cảnh đặc biệt và bị tổn hại hoặc giảm thiểu mức độ tổn hại do các nguy cơ gây ra tổn hại.
Ví dụ: hỗ trợ phát triển kinh tế cho các hộ gia đình nghèo; giáo dục kiến thức, kỹ năng chăm sóc, giáo dục trẻ em cho các bậc cha mẹ có hành vi bạo hành, sử dụng rượu hay ma túy, giáo dục kỹ năng sống cho trẻ em. + Dịch vụ trợ giúp phục hồi (cấp độ 3): Ở cấp độ này, các dịch vụ hướng đến việc giải quyết các trường hợp trẻ em bị ngược đãi, xâm hại, bạo lực, bóc lột và sao nhãng; đồng thời trợ giúp cho nhóm trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, phục hồi và tạo cơ hội cho các em tái hòa nhập cộng đồng. Các hoạt động chủ yếu: đảm bảo môi trường sống an toàn, ngăn chặn các nhân tố gây tổn hại cho trẻ em; chăm sóc y tế; hỗ trợ giáo dục, dạy nghề và tạo việc làm cho trẻ em và gia đình của trẻ em; tìm gia đình chăm sóc thay thế trong trường hợp phải tách trẻ em ra khỏi gia đình. Các dịch vụ cấp độ 3 cần được xây dựng dựa trên nhu cầu, bối cảnh cụ thể của từng trẻ em và phải dựa trên nguyên tắc ''lợi ích tốt nhất cho trẻ em".
Trung tâm công tác xã hội trẻ em Công tác xã hội là ngành học thuật và hoạt động chuyên môn nhằm trợ giúp các cá nhân, nhóm, cộng đồng phục hồi hay tăng cường chức năng xã hội góp phần đảm bảo nền an sinh xã hội. Nghề Công tác xã hội thúc đẩy sự thay đổi xã hội, giải quyết vấn đề trong mối quan hệ của con người, tăng cường năng lực và giải phóng cho người dân nhằm giúp cho cuộc sống của họ ngày càng thoải mái, dễ chịu. Vận 13 dụng các lý thuyết về hành vi con người và hệ thống xã hội, công tác xã hội tương tác vào những điểm giữa con người với môi trường của họ. Nhân quyền và công bằng xã hội là các nguyên tắc căn bản của nghề.
Công tác xã hội là một nghề chuyên hỗ trợ, giúp đỡ những người gặp khó khăn hoặc những người bị đẩy ra ngoài xã hội (người nghèo, người khuyết tật, trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, phụ nữ, người già. Sứ mệnh của ngành công tác xã hội là nỗ lực hành động nhằm giảm thiểu: Những rào cản trong xã hội Sự bất công Và sự bất bình đẳng xã hội và bất bình đẳng kinh tế Trung tâm CTXH là mô hình mới được triển khai theo hướng CTXH chuyên nghiệp. Việc xây dựng thành công các Trung tâm CTXH là cơ sở để Việt Nam chuyển đổi hệ thống các cơ sở bảo trợ xã hội sang hoạt động theo mô hình cung cấp dịch vụ CTXH đối với người già, người tâm thần, bảo vệ trẻ em, trợ giúp người khuyết tật phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng. Chính vì thế, việc đánh giá chất lượng dịch vụ CTXH, đánh giá hoạt động của các trung tâm này một cách khách quan trước khi nhân rộng ra toàn quốc là hết sức quan trọng và thiết thực.
Dịch vụ công trong bảo vệ và chăm sóc trẻ em Theo từ điển Pet Larousse: Dịch vụ công là hoạt động vì lợi ích chung do một cơ quan nhà nước hoặc tư nhân đảm nhiệm. Định nghĩa này đã được cả hai yếu tố liên quan đến dịch vụ công, song cụm từ "hoạt động vì lợi ích chung"phần nào c n chung chung chưa nêu lên được bản chất của loại dịch vụ này, do đó không có sự phân biệt rõ nét dịch vụ công với các loại dịch vụ công thông thường khác. Tiến sĩ Jim Armstrong hiểu dịch vụ công theo một nghĩa rộng, bao gồm: - Chính sách, pháp luật hoạt động liên Chính phủ, an ninh quốc gia, chủ trì các thể chế dân chủ cơ bản. 14 - Các hoạt động lập quy, thi hành pháp luật - Các hoạt động kết cấu hạ tầng - Cung ứng phúc lợi xã hội - Cung cấp thông tin và tư vấn Theo quan điểm của TS Lê Chi Mai, Phó Viện trưởng Viện nghiên cứu hành chính thể hiện trong cuốn sách "Một số thuật ngữ hành chính" do nhà xuất bản Thế giới ấn hành tháng 12/2000, thì dịch vụ công là hoạt động của các cơ quan nhà nước trong việc thực thi chức năng quản lý hành chính nhà nước và bảo đảm cung ứng các hàng hóa công cộng phục vụ nhu cầu chung thiết yếu của xã hội.
Như vậy, khái niệm dịch vụ công bao gồm một số loại dịch vụ khác nhau, thậm chí rất khác biệt nhau về tính chất, tuy nhiên, phân tích kỹ có thể thấy các loại dịch vụ này có hai điểm chung: - Về tính chất sử dụng: các dịch vụ này đều phục vụ cho nhu cầu và lợi ích chung thiết yếu của đông đảo nhân dân. - Về trách nhiệm bảo đảm dịch vụ cho xã hội: Nhà nước có trách nhiệm bảo đảm các dịch vụ này cho xã hội. Chúng thuộc về chức năng quản lý của bộ máy hành chính nhà nước để bảo đảm ổn định xã hội và các quyền hoặc nghĩa vụ cơ bản của con người. Ngay cả khi nhà nước chuyển giao dịch vụ này cho tư nhân cung ứng thì nhà nước vẫn có vai tr điều tiết đặc biệt nhằm bảo đảm sự công bằng trong cung ứng các dịch vụ này, nhằm khắc phục các khiếm khuyết của thị trường.