phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, phần nội dung của luận văn bao gồm 3 chương: C ơn 1: Những vấn đề lý luận về địa vị pháp ý của người khởi kiện trong tố tụng hành chính ở Việt Nam. C ơn 2: Thực trạng địa vị pháp ý của người khởi kiện trong thực tiễn tố tụng hành chính tại thành phố Hồ Ch Minh. C ơn 3: Giải pháp bảo đảm địa vị pháp lý của người khởi kiện trong tố tụng hành chính 6 C ương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐỊA VỊ PHÁP LÝ CỦA NGƯỜI KHỞI KIỆN TRONG TỐ TỤNG HÀNH CHÍNH Ở VIỆT NAM 1. Khái niệm, đặc đ ểm v ý ng ĩa địa vị pháp lý của người khởi kiện trong tố tụng hành chính 1.
Khái ni m địa vị pháp lý củ n i kh i ki n trong tố tụng hành chính Vi t Nam 1. Khái niệm địa vị pháp lý Theo T điển Luật học, địa vị pháp ý được hiểu là vị trí của chủ thể pháp luật trong mối quan hệ với những chủ thể pháp luật khác trên cơ sở các quy định của pháp luật. Địa vị pháp lý là thể hiện vị trí, vai trò của chủ thể đó trong quan hệ pháp luật và đi iền với nó là các quyền lợi, nghĩa vụ cũng như trách nhiệm pháp lý phát sinh. Địa vị pháp lý là nền tảng để ác định quyền lợi và nghĩa vụ của mỗi người, mỗi chủ thể trong quan hệ pháp luật và cũng à căn cứ để giải quyết các tranh chấp trong các quan hệ pháp luật, đặc biệt là trong hoạt động tố tụng.
Như vậy, th ng qua địa vị pháp lý ta có thể phân biệt được chủ thể pháp luật này với chủ thể pháp luật khác, đồng thời cũng có thể xem xét vị trí, tầm quan trọng của chủ thể pháp luật. Khi nghiên cứu về địa vị pháp lý của chủ thể như cơ quan, tổ chức, cá nhân tức à đề cập đến tư cách pháp ý của chủ thể đó khi họ tham gia vào một hoặc nhiều quan hệ pháp luật. Tư cách pháp ý của mỗi chủ thể gắn liền với quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm pháp lý phát sinh trong quan hệ pháp luật. Khi tham gia vào các quan hệ pháp luật khác nhau thì các chủ thể đó có quyền và nghĩa vụ khác nhau.
Tư cách pháp ý àm nền tảng để ác định quyền và nghĩa vụ của mỗi chủ thể. Chủ thể tham gia quan hệ pháp luật với tư cách nào thì có những quyền và nghĩa vụ tương ứng. Chẳng hạn, nếu cá nhân tham gia quan hệ pháp luật tố tụng hành chính với tư cách à “người khởi kiện” “người bị kiện” hoặc “người đại diện” “người có quyền và nghĩa vụ liên quan” thì tư cách pháp ý của họ khác nhau và quyền, nghĩa vụ của các chủ thể đó cũng khác nhau… 7 Địa vị pháp lý (tư cách pháp ý) của một chủ thể được ác định bởi năng ực chủ thể, đáp ứng điều kiện do pháp luật quy định bao gồm: năng ực pháp luật và năng ực hành vi. Nếu kh ng đủ các điều kiện trên thì cá nhân, tổ chức kh ng có tư cách pháp ý để tham gia vào quan hệ pháp luật.
Địa vị pháp lý của cơ quan, tổ chức được hiểu là tổng hợp nhiệm vụ, quyền hạn tương ứng với vị trí, vai trò của chủ thể đó trong quan hệ pháp luật. Địa vị pháp lý của cá nhân được hiểu là tổng hợp các quyền và nghĩa vụ tương ứng với vị trí và vai trò của họ trong quan hệ pháp luật đó. Vì vậy, địa vị pháp lý là tổng hợp các quyền và nghĩa vụ được pháp luật quy định của cá nhân, tổ chức có tư cách chủ thể để tham gia vào các quan hệ pháp luật. Khái niệm người khởi kiện trong tố tụng hành chính ở Việt Nam Muốn tìm hiểu khái niệm “người khởi kiện” trong tố tụng hành chính ở Việt Nam, trước hết cần phải hiểu rõ khái niệm “khởi kiện” trong tố tụng hành chính.
Theo T điển Luật học của Trường Đại học Luật Hà Nội thì khởi kiện vụ án hành ch nh là việc cá nh n cơ quan tổ chức êu c u a án ảo vệ qu ền lợi ch hợp pháp của mình th o qu định của pháp luật. 68] Như vậy, có thể hiểu khởi kiện là việc cá nhân, tổ chức thực hiện việc khởi kiện để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình khi quyền và lợi ch đó bị xâm phạm. C n theo tác giả Lê Việt Sơn thì: Người khởi kiện trong vụ án hành ch nh là cá nh n cơ quan tổ chức cho r ng qu ền lợi ch hợp pháp của mình ị tác động trực tiếp ởi qu ết định hành ch nh hành vi hành ch nh qu ết định k luật uộc th i việc qu ết định giải qu ết khiếu nại về qu ết định x lý vụ việc cạnh tranh việc lập anh sách c tri đ thực hiện hành vi khởi kiện vụ án hành ch nh tại a án c th m qu ền và được a án thụ lý vụ án. 29] Khái niệm này đ chỉ ra được đặc điểm cơ bản của người khởi kiện và các căn cứ để cá nhân, cơ quan, tổ chức trở thành người khởi kiện trong vụ án hành ch nh.
ên cạnh quan điểm trên, khi bàn về khái niệm người khởi kiện trong vụ án hành ch nh tác giả Đổng Thị Ninh cho rằng: người khởi kiện trong vụ án hành ch nh là cá nh n cơ quan tổ chức đ tự mình ho c th ng qua người đại iện th o 8 ủy quyền hợp pháp khởi kiện vụ án hành ch nh đối v i qu ết định hành ch nh hành vi hành ch nh qu ết định k luật uộc th i việc qu ết định giải qu ết khiếu nại về qu ết định x lý vụ việc cạnh tranh việc lập anh sách c tri đ ảo vệ qu ền lợi ch hợp pháp của mình. Căn cứ vào Khoản 8 Điều 3 Luật tố tụng hành ch nh năm 2015 và những điều đ phân t ch trên có thể hiểu “Người khởi kiện là cơ quan tổ chức, cá nhân khởi kiện vụ án hành ch nh đối v i quyết định hành ch nh hành vi hành ch nh qu ết định k luật uộc th i việc qu ết định giải qu ết khiếu nại về qu ết định x lý vụ việc cạnh tranh anh sách c tri u c đại bi u Quốc hội; danh sách c tri b u c đại bi u Hội đồng nhân dân, danh sách c tri trưng c u ý dân (sau đ gọi chung là danh sách c tri” 1. Khái niệm địa vị pháp lý của người khởi kiện trong tố tụng hành chính ở Việt Nam Tố tụng thường được hiểu là trình tự, thủ tục để giải quyết các tranh chấp tại Tòa án và như vậy thủ tục tố tụng hành ch nh iên quan đến việc giải quyết tranh chấp hành chính tại Tòa án và có những nét đặc thù xuất phát t những đặc thù của tranh chấp hành chính. Trong tranh chấp hành chính thì bên bị kiện luôn là các chủ thể mang quyền lực nhà nước.
Vì vậy, mục đ ch của tố tụng hành chính là nhằm giải quyết một tranh chấp đặc biệt mà trong đó một bên à cơ quan nhà nước, người có th m quyền, chủ yếu trong cơ quan hành ch nh nhà nước (người bị kiện) và một bên là cá nhân, tổ chức (người khởi kiện) và giải quyết tranh chấp này tại tòa án.17] Theo đó, cá nhân, cơ quan, tổ chức tham gia vào quan hệ tố tụng hành chính với tư cách người khởi kiện thì họ có những quyền và nghĩa vụ tương ứng với vị trí và vai trò của họ. T phân tích khái niệm địa vị pháp lý, khái niệm người khởi kiện có thể khái quát địa vị pháp lý của người khởi kiện trong tố tụng hành chính ở Việt Nam như sau: Địa vị pháp lý của người khởi kiện trong tố tụng hành chính ở Việt nam là tổng th các quyền và nghĩa vụ của người khởi kiện được pháp luật qu định xác định vị trí, vai trò của người khởi kiện trong hoạt động tố tụng hành chính. 9 Luật tố tụng hành chính năm 2015 quy định cụ thể quyền và nghĩa vụ của người khởi kiện tại Điều 55 và Điều 56. Tuy nhiên, quá trình giải quyết vụ án hành chính qua nhiều giai đoạn tố tụng và địa vị pháp lý của người khởi kiện ở mỗi giai đoạn tố tụng hành ch nh cũng khác nhau.
Làm rõ khái niệm địa vị pháp lý của người khởi kiện có ý nghĩa quan trọng không chỉ đối với người khởi kiện, mà còn có ý nghĩa đối với người tiến hành tố tụng trong quá trình giải quyết vụ án hành chính. Đặc đ ểm địa vị pháp lý củ n i kh i ki n trong tố tụng hành chính Vi t Nam Thứ nhất, địa vị pháp lý của người khởi kiện được quy định trong pháp luật tố tụng hành chính. Ở nước ta hiện nay tranh chấp hành ch nh được giải quyết theo hai phương thức: thực hiện khiếu nại hành chính và khởi kiện vụ án hành ch nh. Tuy đều là những cách giải quyết tranh chấp hành chính, nhưng giữa hai cách giải quyết này lại hoàn toàn khác nhau về th m quyền, trình tực thủ tục và địa vị pháp lý của các chủ thể.
Điều 14 Hiến pháp 2013 quy định: “qu ền con người, quyền c ng n được ghi nhận, tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm thực hiện theo Hiến pháp và pháp luật”. Căn cứ vào Hiến pháp, Luật tố tụng hành ch nh năm 2015 đ cụ thể hoá quyền và nghĩa vụ của cá nhân, tổ chức trong hoạt động tố tụng nhằm giải quyết các vụ án hành chính. Trong đó quyền khởi kiện vụ án hành chính là công cụ pháp lý quan trọng bảo vệ các quyền cơ bản của công dân. Các quyền cơ bản của c ng dân được Hiến pháp ghi nhận có thể bị xâm phạm bởi các quyết định hành chính, hành vi hành chính, cùng với quyền khiếu nại hành chính, quyền khởi kiện vụ án hành chính giúp cho công dân bảo vệ và khôi phục các quyền cơ bản của mình.
Chính vì thế, Luật tố tụng hành chính đ ghi nhận cho cá nh n cơ quan tổ chức có quyền khởi kiện vụ án hành ch nh đ yêu c u Tòa án bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình. [39, Điều 5] Đây à đặc điểm để phân biệt địa vị pháp lý của người khởi kiện trong tố tụng hành chính với địa vị pháp lý của các chủ thể khác trong quan hệ tố tụng dân sự.