Luận án về di sản hóa tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ từ lý thuyết các bên liên quan

Luận án phân tích di sản tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ qua lăng kính lý thuyết các bên liên quan, khám phá giá trị văn hóa.

• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Quản Lý Di Sản
• Đề tài: Di Sản Hóa Tín Ngưỡng Thờ Cúng Hùng Vương Ở Phú Thọ: Vai Trò Và Thách Thức
• Loại tài liệu: Luận Án
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Phú Thọ

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Nhóm các công trình nghiên cứu về Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương
• 2. CHƯƠNG 2: QUÁ TRÌNH DI SẢN HÓA TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG HÙNG VƯƠNG Ở PHÚ THỌ
• 3. CHƯƠNG 3: VAI TRÒ CỦA CÁC BÊN LIÊN QUAN TRONG QUÁ TRÌNH DI SẢN HÓA
• 4. CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP BẢO VỆ VÀ PHÁT HUY DI SẢN TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG HÙNG VƯƠNG NHÌN TỪ CÁC BÊN LIÊN QUAN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về di sản hóa tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ

Di sản hóa tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương là một trong những vấn đề nổi bật trong quản lý di sản văn hóa tại Việt Nam. Tín ngưỡng này không chỉ mang giá trị văn hóa sâu sắc mà còn thể hiện bản sắc dân tộc. Việc UNESCO ghi danh di sản này đã tạo ra nhiều cơ hội và thách thức cho việc bảo tồn và phát huy giá trị của nó trong đời sống xã hội.

1.1. Di sản văn hóa và tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương

Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương là một phần không thể thiếu trong di sản văn hóa phi vật thể của Việt Nam. Di sản này thể hiện sự tôn kính đối với tổ tiên và có vai trò quan trọng trong việc kết nối cộng đồng.

1.2. Giá trị văn hóa của di sản Hùng Vương

Di sản Hùng Vương không chỉ là một tín ngưỡng mà còn là biểu tượng của lòng yêu nước và sự đoàn kết dân tộc. Nó mang lại giá trị văn hóa đặc biệt cho cộng đồng và xã hội.

II. Những thách thức trong việc bảo tồn di sản Hùng Vương

Việc bảo tồn di sản tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương đang phải đối mặt với nhiều thách thức. Những vấn đề này không chỉ đến từ sự thay đổi trong nhận thức của cộng đồng mà còn từ áp lực phát triển kinh tế và du lịch.

2.1. Sự thương mại hóa di sản văn hóa

Thương mại hóa di sản có thể dẫn đến việc làm mất đi giá trị cốt lõi của tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương. Cần có những biện pháp để bảo vệ di sản khỏi sự khai thác quá mức.

2.2. Mâu thuẫn giữa các bên liên quan

Mối quan hệ giữa các bên liên quan như cộng đồng, doanh nghiệp và nhà nước có thể dẫn đến những mâu thuẫn trong việc quản lý và phát huy giá trị di sản.

III. Phương pháp bảo tồn và phát huy di sản Hùng Vương hiệu quả

Để bảo tồn và phát huy giá trị di sản tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, cần áp dụng các phương pháp quản lý hiệu quả. Những giải pháp này cần được xây dựng dựa trên sự tham gia của tất cả các bên liên quan.

3.1. Mô hình quản lý tham gia

Mô hình quản lý tham gia giúp tăng cường sự gắn kết giữa các bên liên quan, từ đó nâng cao hiệu quả trong việc bảo tồn di sản.

3.2. Đẩy mạnh giáo dục và truyền thông

Giáo dục cộng đồng về giá trị của di sản Hùng Vương là rất quan trọng. Các chương trình truyền thông có thể giúp nâng cao nhận thức và trách nhiệm của cộng đồng trong việc bảo tồn di sản.

IV. Ứng dụng thực tiễn trong quản lý di sản Hùng Vương

Việc áp dụng các giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị di sản Hùng Vương cần được thực hiện một cách đồng bộ và hiệu quả. Các nghiên cứu thực tiễn sẽ cung cấp những thông tin quý giá cho công tác quản lý.

4.1. Nghiên cứu trường hợp thành công

Một số trường hợp thành công trong việc bảo tồn di sản Hùng Vương có thể được áp dụng làm mô hình cho các địa phương khác.

4.2. Đánh giá tác động của di sản hóa

Cần có những nghiên cứu đánh giá tác động của di sản hóa đến cộng đồng và xã hội để có những điều chỉnh kịp thời trong công tác quản lý.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho di sản Hùng Vương

Kết luận về vai trò của di sản hóa tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương trong việc bảo tồn văn hóa dân tộc. Hướng đi tương lai cần tập trung vào việc phát huy giá trị di sản một cách bền vững.

5.1. Tầm quan trọng của di sản Hùng Vương

Di sản Hùng Vương không chỉ là một phần của lịch sử mà còn là nguồn cảm hứng cho các thế hệ tương lai.

5.2. Định hướng phát triển bền vững

Cần có những định hướng phát triển bền vững cho di sản Hùng Vương, đảm bảo rằng giá trị văn hóa được bảo tồn và phát huy trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu luận án tiến sĩ chuyên ngành Quản lý Văn hóa với đề tài "Di sản hóa Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ nhìn từ lý thuyết các bên liên quan" đánh dấu một bước tiến tiên phong trong việc giải mã cơ chế vận động, tái cấu trúc quyền lực và chuyển dịch giá trị của di sản văn hóa phi vật thể (DSVHPVT) đại diện của nhân loại trong bối cảnh đương đại. Đặt trong bối cảnh khoa học quản lý di sản đang chuyển dịch mạnh mẽ từ mô hình bảo tồn tĩnh sang quản trị tương tác đa chủ thể, nghiên cứu giải quyết khoảng trống học thuật then chốt (research gap): sự thiếu vắng một khung phân tích tích hợp lý thuyết di sản hóa (heritagization) và lý thuyết các bên liên quan (stakeholder theory) để giải trình các xung đột lợi ích, sự biến đổi diện mạo và nguy cơ hành chính hóa, thương mại hóa di sản sau khi được UNESCO vinh danh năm 2012.

Hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu được thiết lập chặt chẽ:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Tiến trình di sản hóa Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương đã diễn ra như thế nào qua các phân đoạn lịch sử?
  • Giả thuyết 1 (H1): Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương là một diễn trình di sản hóa lâu đời gắn liền với sự hình thành và biến chuyển của các tầng giá trị đặc thù đối với cộng đồng quốc gia - dân tộc.
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Vai trò, quyền lực và mối quan hệ tương tác giữa các bên liên quan vận động ra sao trong quá trình di sản hóa?
  • Giả thuyết 2 (H2): Vai trò của các bên liên quan biến đổi theo sự tái định hình giá trị, lợi ích kinh tế - chính trị và mức độ can dự của mỗi nhóm chủ thể đối với di sản.
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Mô hình và giải pháp quản lý nào đảm bảo sự hài hòa lợi ích và phát huy bền vững giá trị di sản trong giai đoạn hiện nay?
  • Giả thuyết 3 (H3): Mô hình quản trị tham gia (participatory management model) dựa trên sự phân quyền và chia sẻ lợi ích công bằng là giải pháp tối ưu hóa năng lực bảo vệ và phát huy di sản.

Khung lý thuyết nền tảng của luận án tích hợp thuyết Di sản hóa của Robert Hewison (1987), J.E. Tunbridge & G.J. Ashworth (1996), Oscar Salemink (2008, 2019) và Thuyết Các bên liên quan của R. Edward Freeman (1984), kết hợp mô hình phân loại vị thế các bên liên quan của Ronald K. Mitchell, Bradley R. Agle và Donna J. Wood (1997). Về quy mô khảo sát, luận án được cấu trúc trong 247 trang (176 trang chính văn, 4 chương), kế thừa 703 công trình nghiên cứu trước năm 2012 và dữ liệu điền dã dân tộc học thực nghiệm giai đoạn 2015–2022 tại 3 nhóm địa bàn trọng điểm ở Phú Thọ cùng các điểm lan tỏa tại Bình Dương, TP. Hồ Chí Minh và Đắk Lắk, định hình tầm nhìn chính sách đến năm 2030.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu cho thấy hai luồng học thuật chính song hành nhưng còn tồn tại nhiều điểm tranh luận sâu sắc:

Thứ nhất, luồng nghiên cứu lịch sử - văn hóa học và giá trị học về Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương. Các công trình nền tảng của Phan Huy Lê (1985, 2015), Hà Văn Tấn (1998), Đinh Gia Khánh (1999), Tạ Ngọc Tấn (2012), Đặng Nghiêm Vạn (2001) và Đinh Hồng Hải (2014) đã chứng minh sức sống bền bỉ của tục thờ cúng tổ tiên người Việt. Cố Giáo sư Hà Văn Tấn khẳng định giá trị độc bản: "Không ở đâu trên trái đất này, có một dân tộc tin rằng có một mộ tổ chung, một ngôi đền tổ chung, để một ngày trong năm, hành hương về tưởng niệm như trường hợp Việt Nam". Giáo sư Phan Huy Lê nhấn mạnh sự ra đời của hình thái nhà nước sơ khai thời Hùng Vương: "đặt cơ sở cho sự ra đời của một loại hình cộng đồng người mới: cộng đồng quốc gia - dân tộc". Tiếp nối mạch nghiên cứu này, các luận án của Nguyễn Thị Tuyết Hạnh (2003), Trần Thị Tuyết Mai (2013) và Nguyễn Đắc Thủy (2018) đã phân tích sâu chức năng liên kết xã hội và tài nguyên du lịch của lễ hội Đền Hùng.

Thứ hai, luồng nghiên cứu phê phán về di sản hóa và quản lý các bên liên quan. Tranh luận học thuật quốc tế và trong nước ghi nhận sự đối lập gay gắt giữa hai quan điểm:

• Quan điểm phê phán của Oscar Salemink (2008, 2019) và Phan Phương Anh (2014) coi di sản hóa là "con dao hai lưỡi", "con đường trơn trượt" dẫn đến sự "chiếm đoạt văn hóa", chính trị hóa và hoành tráng hóa, làm xói mòn quyền văn hóa của cộng đồng địa phương khi nhà nước can thiệp sâu để xây dựng biểu tượng quốc gia.
• Quan điểm quản trị cộng đồng và bảo trợ thể chế của Nguyễn Chí Bền (2014), Nguyễn Thị Hiền (2016, 2019), Lương Hồng Quang (2015) và Karen Fjelstad (2014), nhìn nhận di sản hóa là một tiến trình vận động lịch sử giữa hai chiều lực (nhà nước và cộng đồng), giúp củng cố danh tính tộc người và nâng cao nhận thức bảo tồn di sản của cộng đồng người Việt trong và ngoài nước.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, luận án định vị sự tương đồng và khác biệt với dự án quản lý di sản Luang Prabang (Lào) của C. Aas & J. Fletcher (2005) về mô hình hợp tác đa bên, nghiên cứu bảo tồn di sản đô thị Trung Quốc của Jia Wen (2007) và tiến trình di sản hóa tại Konso (Ethiopia) của Awoke Amzaye Assoma (2010). Điểm đột phá định vị của luận án là không dừng lại ở sự phê phán một chiều hay ca tụng danh hiệu, mà dùng công cụ quản trị học để "giải mã" cơ chế phân quyền, tái cấu trúc quan hệ giữa 7 nhóm bên liên quan trong một di sản có quy mô bao trùm toàn thể cộng đồng quốc gia - dân tộc.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng thuyết Các bên liên quan của R. Edward Freeman (1984) và khung nhận diện mức độ nổi bật (Stakeholder Salience) của Mitchell, Agle & Wood (1997) vào lĩnh vực DSVHPVT – nơi mà "tài sản" không mang tính sở hữu vật lý hữu hình mà là các thực hành sống và tâm thức thiêng liêng. Công trình tái định nghĩa và phân tách ranh giới khái niệm:

1. Cộng đồng tại chỗ (local community): Tập hợp cư dân bản địa tại không gian vùng lõi và vùng đệm (xã Hy Cương, Chu Hóa, Tiên Kiên, Hùng Sơn...), trực tiếp thực hành nghi lễ và nắm giữ tri thức dân gian truyền khẩu.
2. Cộng đồng mở rộng (extended community): Toàn thể cộng đồng quốc gia - dân tộc Việt Nam trong và ngoài nước, cùng chia sẻ căn cước văn hóa cội nguồn và tham gia chiêm bái, đóng góp nguồn lực xã hội hóa.

Luận án đề xuất một bước chuyển dịch hệ hình (paradigm shift): Chuyển từ hệ quy chiếu "quản lý mệnh lệnh - hành chính hóa" sang "quản trị tham gia đa trung tâm" (polycentric participatory governance), thách thức luận điểm cho rằng di sản hóa tất yếu dẫn đến sự triệt tiêu vai trò của cộng đồng làng xã bản địa.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được vận hành thông qua quy trình 3 bước chặt chẽ:

• Bước 1 - Phân tích lịch đại: Phân kỳ diễn trình di sản hóa Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương qua các mốc lịch sử (Thời phong kiến quân chủ -> Thời kỳ hiện đại trước Đổi mới -> Thời kỳ đổi mới và hậu ghi danh UNESCO 2012–nay).
• Bước 2 - Phân tích đồng đại: Nhận diện và lập bản đồ ma trận 7 nhóm bên liên quan: (1) Nhà nước (Trung ương và Địa phương); (2) Cộng đồng (Tại chỗ và Mở rộng); (3) Chuyên gia/Viện nghiên cứu; (4) UNESCO; (5) Tổ chức xã hội; (6) Doanh nghiệp; (7) Cơ quan truyền thông.
• Bước 3 - Phân định vai trò và mô hình hóa: Tối ưu hóa sự tham gia, tái phân bổ quyền hạn và lợi ích kinh tế - tinh thần, thiết lập ranh giới vận hành bền vững (boundary conditions) nhằm ngăn chặn hiện tượng sân khấu hóa và thương mại hóa phản cảm.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan hiện thực phê phán (critical realism) kết hợp phương pháp luận diễn giải (interpretivism), tiếp cận liên ngành sâu rộng giữa Quản lý văn hóa, Văn hóa học, Nhân học và Xã hội học văn hóa. Thiết kế nghiên cứu định tính đa trường hợp (qualitative multi-case study) ở 3 cấp độ:

• Cấp độ vĩ mô (macro-level): Thể chế chính sách quốc gia và Công ước quốc tế UNESCO 2003.
• Cấp độ trung gian (meso-level): Cơ quan quản lý văn hóa cấp tỉnh, huyện tại Phú Thọ.
• Cấp độ vi mô (micro-level): Các làng cổ, ban khánh tiết đình, đền và người dân địa phương.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược chọn mẫu mục đích (purposive sampling) được thiết lập qua 3 nhóm địa bàn đại diện với tiêu chí phân hóa rõ rệt:

1. Nhóm 1 (Khu vực Đền Hùng và vùng ven): Khu di tích lịch sử Đền Hùng (xã Hy Cương, TP. Việt Trì); 3 làng cổ liên quan trực tiếp đến không gian núi Hùng gồm làng Vi, làng Trẹo (thị trấn Hùng Sơn, huyện Lâm Thao) và làng Cổ Tích (xã Hy Cương); Đình Cả với lễ hội "Rước vua về làng vui xuân" (xã Tiên Kiên, huyện Lâm Thao - đại diện hơn 40 làng vùng ven tự quản tốt).
2. Nhóm 2 (Di tích cấp quốc gia): Đình Đào Xá (huyện Thanh Thủy), Đền Lăng Sương (huyện Thanh Thủy), Đình Hùng Lô (TP. Việt Trì) – nhóm di tích có sự tương tác sống động giữa lễ hội làng và hoạt động du lịch văn hóa.
3. Nhóm 3 (Di tích cấp tỉnh): Đền Thượng (xã Ninh Dân, huyện Thanh Ba - mô hình xã hội hóa năng động) và Đền Quốc Tế (xã Thọ Văn, huyện Tam Nông - cơ sở còn nhiều hạn chế trong huy động nguồn lực).
4. Địa bàn khảo sát mở rộng: Đình Lạc Giao (Đắk Lắk), Đền thờ các vua Hùng tại Công viên Lịch sử - Văn hóa Dân tộc (TP. Hồ Chí Minh), Công viên Tao Đàn, KDL Suối Tiên, và Công viên Nghĩa trang Bến Cát (Bình Dương).

Phương pháp thu thập dữ liệu áp dụng nguyên tắc tam giác giác hóa (triangulation) đa nguồn:

• Điền dã dân tộc học và quan sát tham dự: Triển khai từ năm 2015 đến năm 2021 qua hai thời điểm then chốt: trong dịp lễ hội/ngày tiệc lễ trọng (chính hội mùng 10 tháng 3 Âm lịch) và ngoài thời điểm lễ hội (dịp Tết Nguyên đán và ngày thường).
• Phỏng vấn sâu bán cấu trúc (in-depth interview): Thực hiện trên 3 nhóm khách thể với hệ thống câu hỏi mở được kiểm tra chéo (cross-check):
  • Nhóm quản lý: Cán bộ quản lý văn hóa từ cấp Bộ, Cục Di sản văn hóa, Sở VHTTDL Phú Thọ đến UBND cấp huyện, xã và Ban Quản lý Khu di tích.
  • Nhóm cộng đồng: Các bậc cao niên, thủ từ, ban tế lễ, người dân làng cổ và cộng đồng kiều bào hành hương.
  • Nhóm liên quan khác: Chuyên gia Hán Nôm, Lịch sử, Nhân học; doanh nghiệp lữ hành du lịch, các cơ quan thông tấn báo chí.

Data và phân tích

Dữ liệu văn bản quy phạm pháp luật (Luật Di sản văn hóa 2001, sửa đổi 2009, Công ước UNESCO 2003, các văn bản của tỉnh Phú Thọ) kết hợp cùng biên bản phỏng vấn và nhật ký điền dã được làm sạch, mã hóa chuyên đề (thematic coding) bằng phần mềm NVivo. Luận án tiến hành kiểm tra độ tin cậy định tính thông qua đối chiếu tài liệu lịch sử (Việt sử lược, Đại Việt sử ký toàn thư, ngọc phả Hùng Vương) với hiện trạng thực hành nghi lễ đương đại.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Tiến trình di sản hóa là một sự tương tác lịch sử hai chiều, không phải sự áp đặt thuần túy từ trên xuống: Khảo sát cho thấy từ thời phong kiến sơ kỳ qua thời Lê Sơ (với việc ban hành Ngọc phả thời Hồng Đức) đến việc nhà nước hiện đại công nhận ngày Giỗ Tổ là Quốc lễ (2007), di sản hóa là sự gặp gỡ giữa nhu cầu cố kết cộng đồng của người dân và ý chí chính trị củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc của nhà nước.
2. Sự trỗi dậy của hiện tượng "xung đột không gian và quyền văn hóa" tại vùng lõi: Việc hành chính hóa quản lý tại Khu di tích Đền Hùng đã từng bước chuyển giao quyền thực hành nghi lễ chính từ các làng cổ (làng Cổ Tích, làng Vi, làng Trẹo) sang cơ quan quản lý nhà nước, dẫn đến sự suy giảm tính thiêng nguyên sơ và cảm thức bị "ngoại biên hóa" của cư dân bản địa.
3. Mâu thuẫn lợi ích gay gắt giữa bảo tồn bản sắc và thương mại hóa dịch vụ: Sự tham gia của các doanh nghiệp lữ hành, dịch vụ thương mại và truyền thông đại chúng mang lại nguồn thu lớn nhưng đồng thời gây ra nguy cơ "sân khấu hóa", biến đổi cấu trúc trò diễn dân gian và ô nhiễm không gian cảnh quan linh thiêng.
4. Hiệu quả vượt trội của mô hình tự quản cộng đồng tại các di tích vệ tinh: Tại các điểm di tích cấp quốc gia và cấp tỉnh như Đình Cả (Tiên Kiên), Đình Hùng Lô, Đền Lăng Sương, việc cộng đồng địa phương giữ quyền chủ trì tổ chức lễ hội kết hợp với sự hướng dẫn nghiệp vụ của cơ quan văn hóa tạo ra sức đề kháng cao trước các biến tướng tiêu cực.
5. Đặc thù tính chất "Cộng đồng quốc gia - dân tộc" tạo nên cơ chế chia sẻ nguồn lực vô tiền khoáng hậu: Thống kê các nguồn lực công đức và đầu tư tôn tạo giai đoạn 2012–2021 chứng minh sự đóng góp to lớn từ cộng đồng mở rộng (các địa phương cả nước và kiều bào hải ngoại), khẳng định sức lan tỏa xuyên biên giới của biểu tượng Quốc Tổ.

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật: Cung cấp khung lý thuyết thực chứng đầu tiên tại Việt Nam kết hợp giữa Nhân học di sản và Quản trị học tổ chức, có khả năng áp dụng phân tích cho các DSVHPVT lớn khác như Hội Gióng, Hát Xoan, Ca Trù hay Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên.
• Về mặt phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình điền dã kết hợp phỏng vấn sâu kiểm tra chéo đa bên (multi-stakeholder cross-examination protocol) trong nghiên cứu xung đột văn hóa.
• Về thực tiễn và chính sách:
  • Đề xuất tái cấu trúc Ban Quản lý Khu di tích lịch sử Đền Hùng theo mô hình Hội đồng Quản trị Di sản có đại diện chính thức của cộng đồng các làng cổ vùng ven.
  • Phân bổ lại nguồn thu từ công đức và phí dịch vụ du lịch để tái đầu tư trực tiếp cho cộng đồng tại chỗ bảo tồn không gian diễn xướng và nghi lễ dân gian.
  • Xây dựng bộ quy tắc ứng xử văn hóa và kiểm soát chặt chẽ các kịch bản sân khấu hóa trong các kỳ lễ hội lớn.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật:

1. Giới hạn dữ liệu định lượng quy mô lớn: Do tính chất nhạy cảm và khác biệt cá nhân cao của các nhóm phỏng vấn, nghiên cứu chủ yếu dựa trên dữ liệu định tính chuyên sâu mà chưa triển khai khảo sát diện rộng bằng bảng hỏi định lượng với mẫu đại diện du khách toàn quốc.
2. Giới hạn không gian điền dã nước ngoài: Dữ liệu về cộng đồng người Việt tại hải ngoại (như Hội Đền Hùng tại San Jose, Hoa Kỳ) chủ yếu kế thừa qua tài liệu thứ cấp của Karen Fjelstad mà chưa trực tiếp khảo sát điền dã thực địa.
3. Giới hạn thời gian: Nghiên cứu thực địa tập trung trong giai đoạn 2015–2021, chưa đánh giá hết các biến động sâu sắc về hành vi thực hành tín ngưỡng hậu đại dịch COVID-19 và trong thời kỳ chuyển đổi số du lịch tâm linh.

Chương trình nghiên cứu tiếp nối trong tương lai cần:

• Ứng dụng mô hình phương trình cấu trúc (SEM) để đo lường định lượng tác động của mức độ hài lòng của các bên liên quan đến hiệu quả bảo tồn di sản.
• Nghiên cứu so sánh xuyên quốc gia (cross-national comparative study) giữa Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương với tục thờ Hoàng Đế/Viêm Đế tại Trung Quốc hoặc Lễ hội Đan quân (Dangun) tại Hàn Quốc.
• Đánh giá tác động của không gian ảo và thực tế tăng cường (AR/VR) đối với việc tái tạo không gian thiêng của di sản.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Mở ra hướng nghiên cứu liên ngành mới tại Việt Nam về Kinh tế chính trị của Di sản (Political Economy of Heritage), dự kiến tạo ra chỉ số trích dẫn cao trong các tạp chí chuyên ngành Quản lý văn hóa và Nghiên cứu văn hóa nghệ thuật.
• Đổi mới ngành công nghiệp du lịch văn hóa: Cung cấp cơ sở khoa học để các tập đoàn lữ hành và Sở VHTTDL tỉnh Phú Thọ tái cấu trúc sản phẩm du lịch theo hướng du lịch di sản có trách nhiệm (responsible heritage tourism), tôn trọng tuyệt đối giá trị chân xác và sinh kế của cư dân bản địa.
• Đóng góp chính sách thể chế: Cung cấp luận cứ thực tiễn trực tiếp cho việc sửa đổi, bổ sung Luật Di sản văn hóa, giúp hoàn thiện khung pháp lý về quyền văn hóa của cộng đồng và cơ chế hợp tác công tư (PPP) trong quản lý di sản.
• Lợi ích xã hội: Giảm thiểu xung đột xã hội giữa chính quyền địa phương, ban quản lý và người dân vùng đệm; nâng cao lòng tự hào dân tộc và ý thức tự giác bảo vệ di sản của các tầng lớp nhân dân.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận một khung phân tích mẫu mực về ứng dụng lý thuyết quản trị hiện đại vào các hiện tượng văn hóa - tín ngưỡng truyền thống phức tạp.
• Các nhà nghiên cứu văn hóa, dân tộc học: Có thêm hệ thống dữ liệu điền dã thực nghiệm chi tiết và toàn diện về hệ thống di tích thờ cúng Hùng Vương tại Phú Thọ giai đoạn 2015–2021.
• Cơ quan quản lý nhà nước (Bộ VHTTDL, Cục Di sản văn hóa, UBND tỉnh Phú Thọ): Sở hữu giải pháp quản trị tham gia khả thi, giải quyết triệt để các điểm nóng xung đột lợi ích sau vinh danh.
• Cộng đồng địa phương và doanh nghiệp du lịch: Hiểu rõ quyền hạn, trách nhiệm và vị trí của mình trong chuỗi giá trị di sản, từ đó xây dựng mối quan hệ đối tác cộng sinh bền vững.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý luận độc đáo nhất của luận án là gì? Trả lời: Đó là việc tích hợp thành công Thuyết Các bên liên quan (Stakeholder Theory của Freeman) và Thuyết Di sản hóa (Heritagization) vào phân tích DSVHPVT có quy mô toàn dân tộc tại Việt Nam. Luận án đã xác lập khái niệm và vai trò phân lập giữa "Cộng đồng tại chỗ" và "Cộng đồng mở rộng", giải quyết bế tắc lý luận về việc xác định chủ thể sở hữu thực sự của một di sản cấp quốc gia.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận so với các công trình đi trước? Trả lời: So với các luận án thuần túy văn hóa học hay lịch sử học (như Nguyễn Thị Tuyết Hạnh 2003, Trần Thị Tuyết Mai 2013), công trình này áp dụng phương pháp nghiên cứu liên ngành định tính có cấu trúc, sử dụng ma trận phân cấp bên liên quan kết hợp kỹ thuật phỏng vấn sâu đa chiều, kiểm tra chéo thông tin giữa cơ quan công quyền, doanh nghiệp và cộng đồng làng xã tại 3 nhóm địa bàn phân hóa rõ nét.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực địa là gì? Trả lời: Trái ngược với giả định phổ biến của các học giả phương Tây (như Oscar Salemink) rằng nhà nước đơn phương "chiếm đoạt" và "tước quyền" của cộng đồng, dữ liệu thực tế chứng minh cộng đồng địa phương và cộng đồng mở rộng rất chủ động đón nhận, thậm chí tìm kiếm sự bảo trợ và can thiệp của nhà nước nhằm nâng cấp vị thế di sản của làng mình lên tầm quốc gia, tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (replication protocol) không? Trả lời: Có. Khung phân tích 3 bước (Phân tích lịch đại -> Lập bản đồ ma trận bên liên quan -> Thiết lập mô hình quản trị tham gia) cùng bộ công cụ phỏng vấn sâu bán cấu trúc trong phần Phụ lục hoàn toàn có thể nhân rộng để nghiên cứu, quản lý các DSVHPVT khác tại Việt Nam và Đông Nam Á.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được vạch ra như thế nào? Trả lời: Tập trung vào 3 trọng tâm: (1) Số hóa và xây dựng cơ sở dữ liệu GIS toàn diện về hệ thống hơn 1.400 di tích thờ cúng Hùng Vương trên toàn quốc; (2) Đánh giá tác động kinh tế lượng của danh hiệu UNESCO đối với sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế địa phương; (3) Hoàn thiện mô hình quản trị số (digital governance) cho di sản văn hóa phi vật thể.

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Di sản hóa Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ nhìn từ lý thuyết các bên liên quan" đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 6 đóng góp cụ thể:

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về di sản hóa và quản lý các bên liên quan đối với loại hình di sản văn hóa phi vật thể đặc thù.
2. Luận giải sâu sắc tiến trình lịch sử biến đổi Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương từ tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của cư dân nông nghiệp lúa nước thành biểu tượng Quốc Tổ thiêng liêng của cộng đồng quốc gia - dân tộc.
3. Phát hiện và phân loại chính xác bản đồ 7 nhóm bên liên quan, làm rõ động cơ, lợi ích, quyền lực và các điểm xung đột tiềm tàng giữa các chủ thể.
4. Phản biện thấu đáo các góc nhìn học thuật cực đoan, khẳng định vai trò tương hỗ tất yếu giữa sự bảo trợ thể chế của nhà nước và sức sáng tạo bền bỉ của cộng đồng.
5. Đề xuất mô hình quản trị tham gia đa bên (Participatory Heritage Governance), phân định rõ thẩm quyền quản lý nhà nước và quyền tự quyết thực hành nghi lễ của cộng đồng bản địa.
6. Cung cấp hệ thống giải pháp chính sách mang tính ứng dụng cao, có giá trị định hướng thực tiễn cho công tác bảo vệ và phát huy bền vững di sản văn hóa Việt Nam đến năm 2030 và tầm nhìn quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu việc xây dựng Tổ quốc [90, tr. Xét về góc độ văn hoá, tục thờ cúng Hùng Vương bồi đắp niềm tự hào, ý thức tự tôn thiêng liêng của cả dân tộc trong mọi nỗ lực xây dựng và bảo vệ tổ quốc song hành với bản sắc văn hoá, văn hiến riêng của người Việt. Xét về góc độ xã hội, đây là một tập quán xã hội lâu đời gắn với tâm thức của dân tộc Việt Nam vốn có 12 truyền thống ứng xử trọng ơn nghĩa, nặng ân tình, luôn coi trọng các giá trị văn hoá nguồn cội. Ở góc độ đạo đức, ý thức về việc thờ cúng Hùng Vương mang giá trị nhân văn sâu sắc, đó là một biểu tượng hướng thiện giúp con người trong nâng cao giá trị của chính mình và cộng đồng xã hội nơi mình được sinh ra.

Chính trên nền tảng đó, Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương với xuất phát điểm là những tín ngưỡng dân gian của cư dân nông nghiệp đã gắn kết với nét đẹp đạo lý uống nước nhớ nguồn, coi trọng tổ tiên để hình thành riêng nên tín ngưỡng độc đáo là thờ vua Tổ. Những truyền thuyết Hùng Vương dựng nước, giữ nước, những hình tượng Lạc Long Quân, Âu Cơ, Tản Viên, Thánh Gióng, Lang Liêu, …cùng với phong tục, tập quán, nghi lễ, sinh hoạt… của người Văn Lang là những câu chuyện phổ biến trong đời sống cộng đồng dân tộc. Những cứ liệu truyền thuyết là căn cứ để một số nhà sử học đưa thời Hùng Vương dựng nước Văn Lăng vào những bộ sử lịch sử dân tộc đầu tiên từ cuối thời Trần và thời Lê Sơ. Đó là Việt Nam thế chí của Hồ Tông Thốc (1372), Việt sử lược (khuyết danh - thế kỉ XVI) [71, tr.

Trong các DSVHPVT có danh hiệu UNESCO ở Việt Nam, Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và những vấn đề liên quan có lẽ thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu nhiều hơn cả. Trong thế kỉ XX, từ những năm sau 1945, các nghiên cứu đã bắt đầu xuất hiện liên tục, đặc biệt trong các thập kỉ 70 trở đi. Cho tới năm 2012, theo thống kê sưu tầm các công trình nghiên cứu về Hùng Vương và Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương đã có tới 703 công trình trong đó có loạt hội thảo chuyên đề về Hùng Vương dựng nước (4 lần) diễn ra lần lượt từ năm 1968 tới năm 1971 [99, tr. Trong danh mục này có rất nhiều công trình của những nhà khoa học nổi tiếng trong giới nghiên cứu như Đào Duy Anh, Hà Văn Tấn, Trần Quốc Vượng, Vũ Ngọc Khánh, Nguyễn Khắc Xương, nhà văn Nguyễn Hữu Nhàn, nhà sử học Lê Văn Lan… Nội dung của các nghiên cứu này tập trung vào mấy vấn đề cơ bản: - Các vấn đề về kinh tế, chính trị, xã hội và lịch sử - khảo cổ thời Hùng Vương (thời gian, thời đại Hùng Vương và nhà nước Văn Lang) - Các vấn đề văn hóa, giá trị văn hóa thời Hùng Vương (trong đó có văn học, đặc biệt là hệ thống truyền thuyết, truyện cổ) 13 - Nhân vật và địa danh liên quan đến thời Hùng Vương (Phú Thọ và vùng lân cận, địa bàn các kinh đô của các nhà nước Văn Lang - Âu Lạc) Nổi bật trong những nghiên cứu này là công trình Lịch sử Việt Nam - bộ Quốc sử đầu tiên của thời đại Hồ Chí Minh của nhà sử học Phan Huy Lê.

Trong bộ sử 30 tập này, ông đã giới thiệu quá trình hình thành nhà nước Văn Lang trong tập 1, được xuất bản năm 1985 và tái bản nhiều lần. Sau đó, nội dung này còn được trình bày trọn vẹn trong công trình Lịch sử và văn hóa Việt nam - tiếp cận bộ phận xuất bản năm 2015. Phần nội dung này đã nêu và luận giải thuyết phục về sự hình thành cũng như tồn tại và những giá trị khoa học lịch sử của nhà nước Văn Lang. Đồng thời, ông cũng xác định sự ra đời loại hình “cộng đồng” riêng cho di sản Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương trong kết luận: “Sự xuất hiện một hình thái Nhà nước như thế, dù còn sơ khai, vào thời Hùng Vương, đánh dấu một bước tiến quan trọng của lịch sử.

Nó xác nhận quá trình dựng nước thời Hùng Vương và đặt cơ sở cho sự ra đời của một loại hình cộng đồng người mới: cộng đồng quốc gia - dân tộc” [71, tr. Sau năm 2012, tức là sau khi UNESCO ghi danh Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương là DSVHPVT đại diện của nhân loại, số lượng các nghiên cứu càng tăng cả về số lượng và tần suất. Các cuộc hội thảo khoa học lớn cấp tỉnh, quốc gia và cấp quốc tế về tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và thời đại Hùng Vương trong lịch sử cùng với những vấn đề liên quan (hệ thống di tích, di chỉ, cơ sở tín ngưỡng, truyền thuyết dân gian…) đã được tổ chức. Có thể kể đến các hội thảo tiêu biểu như: Hội thảo khoa học quốc tế Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong xã hội đương đại (nghiên cứu trường hợp tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Việt Nam) (2011) với 130 bài viết; Hội thảo quốc gia Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Việt Nam (2014) với 39 bài viết; Hội thảo khoa học quốc gia Thời đại Hùng Vương trong tiến trình lịch sử Việt Nam (2019) với 69 bài viết.

Với sự tham gia của đông đảo các nhà nghiên cứu, nhà khoa học trong nước và quốc tế, số lượng và nội dung phong phú, đa dạng của các bài viết đã thể hiện sự quan tâm đặc biệt của giới nghiên cứu đối với các chủ đề liên quan đến di sản Tín ngưỡng thờ cúng Hùng 14 Vương. Nội dung cơ bản của các bài nghiên cứu trình bày tại các hội thảo này tập trung vào mấy vấn đề: (1) Nhận diện, đánh giá giá trị của Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương với tư cách là một sáng tạo văn hóa độc đáo của người Việt; (2) Sưu tầm, thống kê và bàn luận về các hợp phần di sản (di tích, cơ sở thờ cúng Hùng Vương, lễ hội, diễn xướng, các tư liệu văn học dân gian, phong tục, tập quán, nghi lễ, hệ thống văn tự, di chỉ, hiện vật.) trên một phạm vi lan tỏa rộng của di sản từ vùng Phú Thọ cho tới cả nước và vượt qua ranh giới quốc gia, được bảo tồn, phát huy giá trị trong cộng đồng người Việt ở nước ngoài; (3) Các vấn đề về bảo tồn, phát huy Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương trong giai đoạn hiện nay sau khi được UNESCO ghi danh là DSVHPVT đại diện của nhân loại. Đặc biệt, các tác giả đã bày tỏ nhiều quan điểm, cách tiếp cận nhiều chiều về Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở những trường hợp nghiên cứu cụ thể. Trong số đó, Hội thảo Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong xã hội đương đại (nghiên cứu trường hợp tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Việt Nam) là sự kiện khoa học có ý nghĩa đặc biệt trong việc khẳng định và bàn luận về cơ sở khoa học, những vấn đề lí luận và thực tiễn về giá trị lịch sử, tư tưởng, văn hóa, xã hội đa chiều và sâu sắc của di sản Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương.

Bên cạnh đó, các tác giả có nghiên cứu sâu về Đền Hùng và Tín ngưỡng Thờ cúng Hùng Vương tiêu biểu có thể kể đến là Nguyễn Thị Tuyết Hạnh với luận án Khu di tích Đền Hùng trong tiến trình lịch sử dân tộc (2003) [39], Trần Thị Tuyết Mai với luận án Lễ hội đền Hùng trong đời sống văn hóa cộng đồng (2013) [87], Nguyễn Đắc Thủy với luận án Bảo vệ và phát huy giá trị di sản Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và hát Xoan ở Phú Thọ (2018) [145]. Các công trình này tập trung phân tích quá trình phát triển cũng như vai trò của Khu di tích lịch sử Đền Hùng trong lịch sử dân tộc, giá trị của lễ hội Đền Hùng và di sản Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương nói chung trong đời sống cộng đồng và dân tộc. Những kết quả nghiên cứu này giúp ích cho luận án trong việc kế thừa các thông tin liên quan đến quá trình hình thành và phát triển của Khu di tích lịch sử Đền Hùng, lễ hội Đền Hùng, đặc biệt là kết luận khoa học về việc đánh giá giá trị cũng hiện trạng bảo tồn, 15 phát huy di sản Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ. Tiếp cận ở phương diện lịch sử và văn hóa học, hai công trình luận án của Nguyễn Thị Tuyết Hạnh và Trần Thị Tuyết Mai tập trung phân tích, luận giải một số khía cạnh cơ bản liên quan tới con đường di sản hóa Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương (mối quan hệ giữa di sản và cộng đồng, cộng đồng với di sản, sự thay đổi của di sản qua những giai đoạn lịch sử) thể hiện qua hai hợp phần quan trọng là Khu di tích lịch sử Đền Hùng và lễ hội Đền Hùng.

Tiếp cận ở phương diện quản lý, luận án tiến sĩ văn hóa học của Nguyễn Đắc Thủy Bảo vệ và phát huy giá trị di sản Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và hát Xoan ở Phú Thọ (2018) [145] và sách xuất bản cùng tên (2019) [146] không chỉ tổng hợp những giá trị của di sản Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, trong đó có những giá trị mới mang tính thời đại (giá trị tài nguyên du lịch) mà còn nhấn mạnh sự hỗ trợ (bảo trợ) của nhà nước đối với cộng đồng trong công tác quản lý di sản, trong các hoạt động thực hành tín ngưỡng, đặc biệt là những khuyến nghị theo tinh thần Công ước năm 2003 của UNESCO về việc nâng cao vai trò cộng đồng trong bảo tồn di sản. Tuy nhiên, khoảng trống ở tất cả các nghiên cứu nêu trên là sự vận động của Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương trong quá trình di sản hóa; hành trình trở thành di sản của Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở góc nhìn các bên liên quan. Khoảng trống đó là cơ hội để NCS tìm hiểu và hy vọng có những đóng góp về lý luận và thực tiễn cho công tác bảo vệ và phát huy giá trị di sản Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương trong bối cảnh hiện nay. Nhóm các công trình nghiên cứu về di sản hóa và các bên liên quan 1.

Các công trình ngoài nước Nhìn từ quan điểm của UNESCO, di sản hoá được coi là một quá trình có sự đóng góp, tham gia, can thiệp của các bên điển hình: cộng đồng địa phương, quốc gia và quốc tế (Công ước 2003).