mở đầu việc xây dựng Tổ quốc [90, tr. Xét về góc độ văn hoá, tục thờ cúng Hùng Vương bồi đắp niềm tự hào, ý thức tự tôn thiêng liêng của cả dân tộc trong mọi nỗ lực xây dựng và bảo vệ tổ quốc song hành với bản sắc văn hoá, văn hiến riêng của người Việt. Xét về góc độ xã hội, đây là một tập quán xã hội lâu đời gắn với tâm thức của dân tộc Việt Nam vốn có 12 truyền thống ứng xử trọng ơn nghĩa, nặng ân tình, luôn coi trọng các giá trị văn hoá nguồn cội. Ở góc độ đạo đức, ý thức về việc thờ cúng Hùng Vương mang giá trị nhân văn sâu sắc, đó là một biểu tượng hướng thiện giúp con người trong nâng cao giá trị của chính mình và cộng đồng xã hội nơi mình được sinh ra.
Chính trên nền tảng đó, Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương với xuất phát điểm là những tín ngưỡng dân gian của cư dân nông nghiệp đã gắn kết với nét đẹp đạo lý uống nước nhớ nguồn, coi trọng tổ tiên để hình thành riêng nên tín ngưỡng độc đáo là thờ vua Tổ. Những truyền thuyết Hùng Vương dựng nước, giữ nước, những hình tượng Lạc Long Quân, Âu Cơ, Tản Viên, Thánh Gióng, Lang Liêu, …cùng với phong tục, tập quán, nghi lễ, sinh hoạt… của người Văn Lang là những câu chuyện phổ biến trong đời sống cộng đồng dân tộc. Những cứ liệu truyền thuyết là căn cứ để một số nhà sử học đưa thời Hùng Vương dựng nước Văn Lăng vào những bộ sử lịch sử dân tộc đầu tiên từ cuối thời Trần và thời Lê Sơ. Đó là Việt Nam thế chí của Hồ Tông Thốc (1372), Việt sử lược (khuyết danh - thế kỉ XVI) [71, tr.
Trong các DSVHPVT có danh hiệu UNESCO ở Việt Nam, Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và những vấn đề liên quan có lẽ thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu nhiều hơn cả. Trong thế kỉ XX, từ những năm sau 1945, các nghiên cứu đã bắt đầu xuất hiện liên tục, đặc biệt trong các thập kỉ 70 trở đi. Cho tới năm 2012, theo thống kê sưu tầm các công trình nghiên cứu về Hùng Vương và Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương đã có tới 703 công trình trong đó có loạt hội thảo chuyên đề về Hùng Vương dựng nước (4 lần) diễn ra lần lượt từ năm 1968 tới năm 1971 [99, tr. Trong danh mục này có rất nhiều công trình của những nhà khoa học nổi tiếng trong giới nghiên cứu như Đào Duy Anh, Hà Văn Tấn, Trần Quốc Vượng, Vũ Ngọc Khánh, Nguyễn Khắc Xương, nhà văn Nguyễn Hữu Nhàn, nhà sử học Lê Văn Lan… Nội dung của các nghiên cứu này tập trung vào mấy vấn đề cơ bản: - Các vấn đề về kinh tế, chính trị, xã hội và lịch sử - khảo cổ thời Hùng Vương (thời gian, thời đại Hùng Vương và nhà nước Văn Lang) - Các vấn đề văn hóa, giá trị văn hóa thời Hùng Vương (trong đó có văn học, đặc biệt là hệ thống truyền thuyết, truyện cổ) 13 - Nhân vật và địa danh liên quan đến thời Hùng Vương (Phú Thọ và vùng lân cận, địa bàn các kinh đô của các nhà nước Văn Lang - Âu Lạc) Nổi bật trong những nghiên cứu này là công trình Lịch sử Việt Nam - bộ Quốc sử đầu tiên của thời đại Hồ Chí Minh của nhà sử học Phan Huy Lê.
Trong bộ sử 30 tập này, ông đã giới thiệu quá trình hình thành nhà nước Văn Lang trong tập 1, được xuất bản năm 1985 và tái bản nhiều lần. Sau đó, nội dung này còn được trình bày trọn vẹn trong công trình Lịch sử và văn hóa Việt nam - tiếp cận bộ phận xuất bản năm 2015. Phần nội dung này đã nêu và luận giải thuyết phục về sự hình thành cũng như tồn tại và những giá trị khoa học lịch sử của nhà nước Văn Lang. Đồng thời, ông cũng xác định sự ra đời loại hình “cộng đồng” riêng cho di sản Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương trong kết luận: “Sự xuất hiện một hình thái Nhà nước như thế, dù còn sơ khai, vào thời Hùng Vương, đánh dấu một bước tiến quan trọng của lịch sử.
Nó xác nhận quá trình dựng nước thời Hùng Vương và đặt cơ sở cho sự ra đời của một loại hình cộng đồng người mới: cộng đồng quốc gia - dân tộc” [71, tr. Sau năm 2012, tức là sau khi UNESCO ghi danh Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương là DSVHPVT đại diện của nhân loại, số lượng các nghiên cứu càng tăng cả về số lượng và tần suất. Các cuộc hội thảo khoa học lớn cấp tỉnh, quốc gia và cấp quốc tế về tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và thời đại Hùng Vương trong lịch sử cùng với những vấn đề liên quan (hệ thống di tích, di chỉ, cơ sở tín ngưỡng, truyền thuyết dân gian…) đã được tổ chức. Có thể kể đến các hội thảo tiêu biểu như: Hội thảo khoa học quốc tế Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong xã hội đương đại (nghiên cứu trường hợp tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Việt Nam) (2011) với 130 bài viết; Hội thảo quốc gia Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Việt Nam (2014) với 39 bài viết; Hội thảo khoa học quốc gia Thời đại Hùng Vương trong tiến trình lịch sử Việt Nam (2019) với 69 bài viết.
Với sự tham gia của đông đảo các nhà nghiên cứu, nhà khoa học trong nước và quốc tế, số lượng và nội dung phong phú, đa dạng của các bài viết đã thể hiện sự quan tâm đặc biệt của giới nghiên cứu đối với các chủ đề liên quan đến di sản Tín ngưỡng thờ cúng Hùng 14 Vương. Nội dung cơ bản của các bài nghiên cứu trình bày tại các hội thảo này tập trung vào mấy vấn đề: (1) Nhận diện, đánh giá giá trị của Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương với tư cách là một sáng tạo văn hóa độc đáo của người Việt; (2) Sưu tầm, thống kê và bàn luận về các hợp phần di sản (di tích, cơ sở thờ cúng Hùng Vương, lễ hội, diễn xướng, các tư liệu văn học dân gian, phong tục, tập quán, nghi lễ, hệ thống văn tự, di chỉ, hiện vật.) trên một phạm vi lan tỏa rộng của di sản từ vùng Phú Thọ cho tới cả nước và vượt qua ranh giới quốc gia, được bảo tồn, phát huy giá trị trong cộng đồng người Việt ở nước ngoài; (3) Các vấn đề về bảo tồn, phát huy Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương trong giai đoạn hiện nay sau khi được UNESCO ghi danh là DSVHPVT đại diện của nhân loại. Đặc biệt, các tác giả đã bày tỏ nhiều quan điểm, cách tiếp cận nhiều chiều về Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở những trường hợp nghiên cứu cụ thể. Trong số đó, Hội thảo Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong xã hội đương đại (nghiên cứu trường hợp tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Việt Nam) là sự kiện khoa học có ý nghĩa đặc biệt trong việc khẳng định và bàn luận về cơ sở khoa học, những vấn đề lí luận và thực tiễn về giá trị lịch sử, tư tưởng, văn hóa, xã hội đa chiều và sâu sắc của di sản Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương.
Bên cạnh đó, các tác giả có nghiên cứu sâu về Đền Hùng và Tín ngưỡng Thờ cúng Hùng Vương tiêu biểu có thể kể đến là Nguyễn Thị Tuyết Hạnh với luận án Khu di tích Đền Hùng trong tiến trình lịch sử dân tộc (2003) [39], Trần Thị Tuyết Mai với luận án Lễ hội đền Hùng trong đời sống văn hóa cộng đồng (2013) [87], Nguyễn Đắc Thủy với luận án Bảo vệ và phát huy giá trị di sản Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và hát Xoan ở Phú Thọ (2018) [145]. Các công trình này tập trung phân tích quá trình phát triển cũng như vai trò của Khu di tích lịch sử Đền Hùng trong lịch sử dân tộc, giá trị của lễ hội Đền Hùng và di sản Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương nói chung trong đời sống cộng đồng và dân tộc. Những kết quả nghiên cứu này giúp ích cho luận án trong việc kế thừa các thông tin liên quan đến quá trình hình thành và phát triển của Khu di tích lịch sử Đền Hùng, lễ hội Đền Hùng, đặc biệt là kết luận khoa học về việc đánh giá giá trị cũng hiện trạng bảo tồn, 15 phát huy di sản Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ. Tiếp cận ở phương diện lịch sử và văn hóa học, hai công trình luận án của Nguyễn Thị Tuyết Hạnh và Trần Thị Tuyết Mai tập trung phân tích, luận giải một số khía cạnh cơ bản liên quan tới con đường di sản hóa Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương (mối quan hệ giữa di sản và cộng đồng, cộng đồng với di sản, sự thay đổi của di sản qua những giai đoạn lịch sử) thể hiện qua hai hợp phần quan trọng là Khu di tích lịch sử Đền Hùng và lễ hội Đền Hùng.
Tiếp cận ở phương diện quản lý, luận án tiến sĩ văn hóa học của Nguyễn Đắc Thủy Bảo vệ và phát huy giá trị di sản Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và hát Xoan ở Phú Thọ (2018) [145] và sách xuất bản cùng tên (2019) [146] không chỉ tổng hợp những giá trị của di sản Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, trong đó có những giá trị mới mang tính thời đại (giá trị tài nguyên du lịch) mà còn nhấn mạnh sự hỗ trợ (bảo trợ) của nhà nước đối với cộng đồng trong công tác quản lý di sản, trong các hoạt động thực hành tín ngưỡng, đặc biệt là những khuyến nghị theo tinh thần Công ước năm 2003 của UNESCO về việc nâng cao vai trò cộng đồng trong bảo tồn di sản. Tuy nhiên, khoảng trống ở tất cả các nghiên cứu nêu trên là sự vận động của Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương trong quá trình di sản hóa; hành trình trở thành di sản của Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở góc nhìn các bên liên quan. Khoảng trống đó là cơ hội để NCS tìm hiểu và hy vọng có những đóng góp về lý luận và thực tiễn cho công tác bảo vệ và phát huy giá trị di sản Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương trong bối cảnh hiện nay. Nhóm các công trình nghiên cứu về di sản hóa và các bên liên quan 1.
Các công trình ngoài nước Nhìn từ quan điểm của UNESCO, di sản hoá được coi là một quá trình có sự đóng góp, tham gia, can thiệp của các bên điển hình: cộng đồng địa phương, quốc gia và quốc tế (Công ước 2003).