ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI - Dạy Học Khám Phá Chủ Đề Tam Giác Bằng Nhau Ở Lớp 7

Luận văn thạc sĩ sư phạm toán học về dạy học khám phá chủ đề tam giác bằng nhau ở lớp 7. Phương pháp mới giúp học sinh THCS tiếp thu kiến thức hiệu quả.

• Tác giả: Bùi Thị Thúy
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Thái Bình
• Trường học: Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học
• Đề tài: Dạy học khám phá chủ đề Tam giác bằng nhau ở lớp 7
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lí do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu, nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Khách thể, đối tượng nghiên cứu
• 0.5. Giả thuyết khoa học
• 0.6. Phương pháp nghiên cứu
• 0.7. Cấu trúc luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Quan điểm hoạt động trong phương pháp dạy học Toán
• 1.2. Phương pháp dạy học khám phá
• 1.3. Phân tích chương trình, nội dung, mục tiêu dạy học chủ đề Tam giác bằng nhau theo định hướng của chương trình sách giáo khoa Toán 7 Kết nối tri thức
• 1.4. Những thuận lợi, khó khăn của giáo viên và học sinh khi dạy và học chủ đề Tam giác bằng nhau ở trường THCS
• 1.5. Khảo sát về việc tổ chức các hoạt động dạy học khám phá chủ đề Tam giác bằng nhau ở một số trường THCS trên địa bàn Hà Nội
• 1.5.1. Đối tượng khảo sát
• 1.5.2. Phiếu khảo sát ý kiến Giáo viên các trường
• 1.5.3. Phương pháp tiến hành
• 1.5.4. Phân tích kết quả khảo sát
• 1.5.5. Nhận xét chung
• 1.5.6. Những điểm mạnh
• 1.5.7. Những điểm còn hạn chế, tồn tại
• 1.6. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. MỘT SỐ BIỆN PHÁP TĂNG CƯỜNG DẠY HỌC KHÁM PHÁ CHỦ ĐỀ TOÁN 7 TAM GIÁC BẰNG NHAU
• 2.1. Định hướng xây dựng và thực hiện các biện pháp tăng cường hoạt động dạy học khám phá
• 2.2. Một số biện pháp tăng cường các hoạt động dạy học khám phá chủ đề Toán 7 Tam giác bằng nhau
• 2.3. Thiết kế các tình huống tạo động cơ cho học sinh khám phá, phát hiện kiến thức mới
• 2.4. Phân tích bài toán lớn thành các bài toán thành phần để học sinh dễ tiếp cận trong quá trình học
• 2.5. Sử dụng phương tiện, đồ dùng trực quan để tổ chức các hoạt động dạy học khám phá
• 2.6. Sử dụng một số phần mềm để tổ chức các hoạt động dạy học khám phá
• 2.7. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm
• 3.2. Nội dung thực nghiệm
• 3.3. Tổ chức thực nghiệm
• 3.4. Chuẩn bị thực nghiệm
• 3.5. Tiến hành thực nghiệm
• 3.6. Kết quả thực nghiệm
• 3.7. Phân tích định tính
• 3.8. Phân tích định lượng
• 3.9. Những kết quả rút ra từ thực nghiệm
• 3.10. KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Dạy Học Khám Phá Tam Giác Bằng Nhau Lớp 7

Chương trình Toán học năm 2018 nhấn mạnh việc học sinh sử dụng các phương tiện công nghệ để khám phá kiến thức và giải quyết vấn đề. Môn Toán góp phần rèn luyện tính trung thực, yêu lao động, tinh thần trách nhiệm và ý thức tìm tòi, khám phá khoa học. Phương pháp dạy học cần phù hợp với tiến trình nhận thức của học sinh, đi từ cụ thể đến trừu tượng, từ dễ đến khó. Quan trọng là cách tiếp cận dựa trên vốn kinh nghiệm và sự trải nghiệm của học sinh. Dạy học cần tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh. Giáo viên cần tổ chức cho học sinh học tập trong hoạt động tự giác, tích cực, chủ động và sáng tạo. Hiện nay có nhiều xu hướng như dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề, dạy học kiến tạo, dạy học phát triển năng lực, và dạy học khám phá. Dạy học khám phá mang lại kết quả tốt hơn so với nhiều hình thức học tập khác. Nếu giáo viên biết tạo ra các tình huống phù hợp với trình độ nhận thức của học sinh, để học sinh khảo sát tìm tòi phát hiện kiến thức mới thì việc học tập khám phá sẽ đem lại kết quả tốt hơn so với nhiều hình thức học tập khác.

1.1. Tầm Quan Trọng Chủ Đề Tam Giác Bằng Nhau Lớp 7

Chủ đề Tam giác bằng nhau lớp 7 là nền tảng quan trọng giúp học sinh làm quen với việc chứng minh các mệnh đề, các tính chất hình học. Nắm vững kiến thức này là nhiệm vụ quan trọng trong việc dạy và học. Chương trình SGK Toán THCS hiện hành nói chung và Toán 7 nói riêng đã có nhiều thay đổi theo hướng giảm việc cung cấp tri thức kiểu có sẵn. Thay vào đó là việc cung cấp các thông tin và yêu cầu học sinh phải thông qua hoạt động để hình thành tri thức mới.

1.2. Dạy Học Khám Phá Phát Huy Tính Tích Cực Học Sinh

Dạy học bằng các hoạt động khám phá có hướng dẫn là một trong các phương pháp dạy học tích cực, phát huy cao độ tính chủ động, sáng tạo của học sinh. Trần Bá Hoành đã chỉ ra điều này. Học sinh cuối cấp THCS là giai đoạn chuyển tiếp từ tuổi thiếu niên lên thanh niên. Lứa tuổi này có những bước phát triển về mặt tâm lý cũng như khả năng nhận thức. Có nhu cầu tìm hiểu và giải thích các hiện tượng xung quanh một cách cơ sở. Các em không thích ngồi nghe những lời giải thích tỉ mỉ của giáo viên.

II. Thách Thức Dạy Tam Giác Bằng Nhau Lớp 7 Hiện Nay

Mặc dù có nhiều ưu điểm, việc áp dụng dạy học khám phá vẫn còn gặp nhiều thách thức. Giáo viên chưa quyết tâm đổi mới phương pháp dạy học, học sinh không có kỹ năng làm việc theo nhóm, còn nhiều giáo viên và học sinh chưa biết sử dụng các phương tiện thiết bị dạy học hiện đại. Thời gian cho mỗi tiết học là cố định, bị ràng buộc bởi phân phối chương trình và tiến độ thực hiện chương trình. Nhiều trường THCS có số học sinh trên lớp đông, phòng học và bàn ghế không đúng quy cách, thiếu phương tiện, thiết bị dạy học, nên việc đổi mới phương pháp dạy học vẫn còn chưa đạt hiệu quả cao. Cần lựa chọn phương pháp dạy học sao cho vừa phát huy được tính tích cực học tập của học sinh đồng thời phù hợp với điều kiện đáp ứng của nhà trường mà không bị lạc hậu trong thời gian tiếp theo.

2.1. Khó Khăn Về Cơ Sở Vật Chất Và Phương Tiện Dạy Học

Nhiều trường THCS thiếu phòng học, bàn ghế không đúng quy cách và thiếu phương tiện, thiết bị dạy học. Điều này gây khó khăn cho việc tổ chức các hoạt động khám phá, đòi hỏi sự tương tác và thực hành nhiều hơn. Giáo viên cần sáng tạo trong việc tận dụng các nguồn lực hiện có để hỗ trợ quá trình dạy học.

2.2. Rào Cản Từ Phía Giáo Viên Và Học Sinh

Một số giáo viên còn ngại thay đổi phương pháp dạy học truyền thống. Học sinh có thể chưa quen với việc tự tìm tòi, khám phá kiến thức. Cần có sự thay đổi từ cả hai phía để dạy học khám phá phát huy hiệu quả. Giáo viên cần được tập huấn về phương pháp này. Học sinh cần được hướng dẫn về kỹ năng tự học và làm việc nhóm.

2.3. Yêu cầu về thời gian và chương trình

Thời gian cho mỗi tiết học là cố định và bị ràng buộc bởi phân phối chương trình và tiến độ thực hiện chương trình. Dạy học khám phá thường tốn nhiều thời gian hơn so với phương pháp truyền thống. Giáo viên cần có kế hoạch dạy học linh hoạt. Cần ưu tiên các hoạt động khám phá quan trọng nhất.

III. Cách Dạy Học Khám Phá Tam Giác Bằng Nhau Hiệu Quả Nhất

Quan điểm hoạt động trong phương pháp dạy học Toán đòi hỏi học sinh thực hiện và luyện tập các hoạt động tương thích với nội dung và mục tiêu dạy học. Việc phát hiện các hoạt động tương thích với nội dung căn cứ vào sự hiểu biết về những hoạt động nhằm lĩnh hội những dạng nội dung khác nhau, về những con đường khác nhau để lĩnh hội từng dạng nội dung. Mỗi nội dung dạy học đều liên hệ mật thiết với những hoạt động nhất định. Do đó giáo viên phải biết phát hiện những hoạt động thành phần tiềm ẩn trong nội dung, chọn lựa những hoạt động tương thích với nội dung, mục đích dạy học và cho học sinh thực hiện và tập luyện các hoạt động đó. Giáo viên cần gợi động cơ và hướng đích cho các hoạt động.

3.1. Lựa Chọn Hoạt Động Dựa Trên Mục Đích Bài Học

Mỗi nội dung thường tiềm tàng nhiều hoạt động. Cần sàng lọc những hoạt động đã phát hiện được để tập trung vào một số mục đích nhất định. Việc tập trung vào những mục đích nào đó căn cứ vào tầm quan trọng của mục đích này đối với việc thực hiện những mục đích còn lại. Ví dụ: Khi dạy về trường hợp bằng nhau thứ hai của tam giác cạnh - góc - cạnh, giáo viên cần hướng học sinh tập trung vào việc nhận biết hai tam giác bằng nhau theo trường hợp cạnh - góc - cạnh vì đây là mục đích chính của giờ dạy.

3.2. Phân Tích Hoạt Động Thành Các Hoạt Động Thành Phần

Trong quá trình hoạt động, nhiều khi một hoạt động này có thể xuất hiện như một thành phần của một hoạt động khác. Phân tích được một hoạt động thành những hoạt động thành phần là biết được cách tiến hành toàn bộ hoạt động. Nhờ đó có thể vừa quan tâm rèn luyện cho học sinh hoạt động toàn bộ, vừa chú ý cho họ tập luyện việc tách riêng những hoạt động khó hoặc trọng tâm thành nhiều hoạt động thành phần nhỏ khi cần thiết. Để chọn được các hoạt động tương thích ta phải phân tích hoạt động thành những hoạt động thành phần.

3.3. Gợi Động Cơ và Hướng Đích Cho Các Hoạt Động

Để việc thực hiện các hoạt động có kết quả, học sinh cần phải hoạt động tích cực, tự giác. Do đó cần chỉ cho học sinh biết và hiểu mục đích phải đến và tạo cho học sinh tự say mê, hứng thú, tự thấy mình có nhu cầu phải khám phá và giải quyết một mâu thuẫn nào đó nảy sinh. Hướng đích là từng bước cho học sinh thấy để chủ động hướng hoạt động của mình vào đó.

IV. Hướng Dẫn Chứng Minh Tam Giác Bằng Nhau Lớp 7

Bruner (1961) cho rằng học là một quá trình mang tính chủ quan, người học hình thành nên các ý tưởng hoặc khái niệm mới dựa trên cơ sở vốn kiến thức sẵn có của mình bằng cách khám phá trong môi trường học tập. Nội dung dạy học cần được ẩn dấu, công việc của học sinh là tự khám phá (phát hiện ra ý nghĩa) điều cần được học. Học sinh phải kết hợp quan sát và rút ra kết luận, thực hiện so sánh, làm rõ ý nghĩa số liệu tạo ra một sự hiểu biết mới mà họ chưa từng biết đó. Giáo viên cần cố gắng và khuyến khích học sinh tự khám phá ra các nguyên lí.

4.1. Các Trường Hợp Bằng Nhau Của Tam Giác Cạnh Cạnh Cạnh c.c.c

Hướng dẫn học sinh tự khám phá định lý về trường hợp bằng nhau cạnh - cạnh - cạnh. Giáo viên tạo tình huống gợi mở, cho học sinh tự vẽ và so sánh. Đặt câu hỏi dẫn dắt để học sinh rút ra kết luận về điều kiện để hai tam giác bằng nhau theo trường hợp này. Nêu ví dụ minh họa và bài tập vận dụng để củng cố kiến thức. Học sinh tự trình bày lại định lý theo cách hiểu của mình.

4.2. Trường Hợp Bằng Nhau Cạnh Góc Cạnh c.g.c và Góc Cạnh Góc g.c.g

Tương tự như trường hợp cạnh - cạnh - cạnh, giáo viên tổ chức các hoạt động khám phá để học sinh tự tìm ra định lý về hai trường hợp còn lại. Giáo viên có thể sử dụng các phần mềm hỗ trợ giảng dạy để tạo hình ảnh trực quan, giúp học sinh dễ hình dung và so sánh. Chia nhóm để học sinh thảo luận và giải quyết các bài tập thực hành.

4.3. Luyện Tập và Vận Dụng

Cung cấp nhiều bài tập đa dạng về mức độ, từ dễ đến khó. Tạo điều kiện cho học sinh tự đánh giá và sửa lỗi sai. Khuyến khích học sinh trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm giải bài tập với nhau. Sử dụng các trò chơi học tập để tạo hứng thú và tăng tính tương tác.

V. Ứng Dụng Thực Tế Dạy Học Khám Phá Toán 7 Tam Giác Bằng Nhau

Dạy học khám phá có thể được áp dụng trong nhiều bài học khác nhau thuộc chủ đề Tam giác bằng nhau lớp 7. Quan trọng là giáo viên biết cách tạo ra các tình huống gợi mở, khuyến khích học sinh tự tìm tòi, suy luận và rút ra kết luận. Bên cạnh đó, cần sử dụng các phương tiện trực quan và công nghệ hỗ trợ để tăng tính sinh động và hấp dẫn cho bài học. Quan điểm hoạt động trong phương pháp dạy học Toán được thể hiện ở những tư tưởng chủ đạo: Cho học sinh thực hiện và luyện tập những hoạt động và hoạt động thành phần tương thích với nội dung và mục tiêu dạy học; Tư tưởng này có thể được cụ thể hóa: Lựa chọn hoạt động dựa vào mục đích. Phân tích hoạt động thành những hoạt động thành phần.

5.1. Soạn Giáo Án Dạy Học Khám Phá Chi Tiết

Nêu rõ mục tiêu, nội dung, phương pháp và các hoạt động cụ thể. Chuẩn bị đầy đủ các phương tiện trực quan, công cụ hỗ trợ. Xác định rõ vai trò của giáo viên và học sinh trong từng hoạt động. Dự kiến các tình huống có thể xảy ra và cách xử lý.

5.2. Áp Dụng Phương Pháp Dạy Học Phân Hóa

Phân loại học sinh theo năng lực và sở thích. Thiết kế các hoạt động phù hợp với từng nhóm đối tượng. Tạo cơ hội cho học sinh phát huy tối đa tiềm năng của mình. Đánh giá kết quả học tập của học sinh một cách công bằng và khách quan.

5.3. Đánh Giá Hiệu Quả Của Phương Pháp

Sử dụng các phương pháp đánh giá đa dạng, như: quan sát, phỏng vấn, bài kiểm tra, phiếu tự đánh giá, sản phẩm học tập. Thu thập thông tin phản hồi từ học sinh và đồng nghiệp. Điều chỉnh phương pháp dạy học cho phù hợp với tình hình thực tế.

VI. Kết Luận Và Triển Vọng Về Dạy Tam Giác Bằng Nhau Lớp 7

Dạy học khám phá là một phương pháp dạy học hiệu quả, giúp học sinh phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo trong học tập. Tuy nhiên, để áp dụng thành công phương pháp này, cần có sự chuẩn bị kỹ lưỡng từ phía giáo viên, sự hỗ trợ từ nhà trường và sự hợp tác từ phía học sinh. Hy vọng rằng, với những nỗ lực chung, chúng ta sẽ ngày càng nâng cao chất lượng dạy và học môn Toán ở trường THCS. Dạy học là tác động lên đối tượng học sinh nên để việc thực hiện các hoạt động có kết quả, họ cần phải hoạt động tích cực, tự giác. Do đó cần chỉ cho học sinh biết và hiểu mục đích phải đến và tạo cho học sinh tự say mê, hứng thú, tự thấy mình có nhu cầu phải khám phá và giải quyết một mâu thuẫn nào đó nảy sinh.

6.1. Đề Xuất Giải Pháp Nâng Cao Chất Lượng Dạy Học Khám Phá

Tổ chức các buổi tập huấn, bồi dưỡng cho giáo viên về phương pháp dạy học khám phá. Cung cấp đầy đủ các phương tiện, thiết bị dạy học hiện đại. Xây dựng môi trường học tập thân thiện, cởi mở, khuyến khích sự sáng tạo. Tăng cường sự phối hợp giữa gia đình và nhà trường trong việc giáo dục học sinh.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo

Nghiên cứu về hiệu quả của dạy học khám phá đối với các đối tượng học sinh khác nhau. Nghiên cứu về việc tích hợp công nghệ thông tin vào dạy học khám phá. Nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến sự thành công của dạy học khám phá.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đổi mới chương trình giáo dục phổ thông năm 2018, việc áp dụng phương pháp dạy học tích cực, đặc biệt là dạy học khám phá, trở thành yêu cầu cấp thiết nhằm phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh. Chủ đề "Tam giác bằng nhau" trong chương trình Toán lớp 7 là một nội dung quan trọng, giúp học sinh làm quen với các khái niệm hình học cơ bản và phát triển tư duy chứng minh. Tuy nhiên, thực tế giảng dạy tại các trường trung học cơ sở (THCS) trên địa bàn Hà Nội cho thấy nhiều khó khăn trong việc tổ chức các hoạt động dạy học khám phá, như thời gian tiết học hạn chế, thiếu kỹ năng làm việc nhóm của học sinh, và sự chưa đồng đều về năng lực của giáo viên trong việc vận dụng phương pháp mới.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm xây dựng và thực nghiệm các biện pháp tăng cường hoạt động dạy học khám phá chủ đề Tam giác bằng nhau ở lớp 7, qua đó nâng cao sự tập trung, tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh trong quá trình tiếp cận kiến thức mới. Nghiên cứu tập trung vào học sinh lớp 7 trường THCS Đoàn Thị Điểm, Hà Nội, trong năm học 2023-2024, với phạm vi nội dung theo chương trình Toán 7 "Kết nối tri thức với cuộc sống".

Ý nghĩa của nghiên cứu được thể hiện qua việc góp phần đổi mới phương pháp dạy học Toán, nâng cao chất lượng giáo dục hình học ở bậc THCS, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn cho giáo viên trong việc thiết kế các hoạt động dạy học khám phá hiệu quả, phù hợp với điều kiện thực tế của nhà trường.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình dạy học khám phá nổi bật, trong đó có quan điểm của Bruner (1961) về dạy học mang tính giả thuyết, nhấn mạnh vai trò chủ động của người học trong việc tự khám phá kiến thức mới dựa trên vốn hiểu biết sẵn có. Lý thuyết kiến tạo (constructivist theory) cũng được vận dụng, theo đó học sinh xây dựng kiến thức thông qua tương tác với môi trường học tập và trải nghiệm thực tế.

Ngoài ra, mô hình dạy học khám phá của Muhibbin (2010) với 6 bước: tạo động cơ, xác định vấn đề, thu thập dữ liệu, xử lý dữ liệu, kiểm chứng và khái quát hóa, được áp dụng để thiết kế các hoạt động học tập. Nguyễn Phú Lộc (2001, 2003) cũng đề xuất các mô hình dạy học khám phá định lý và khái niệm, giúp học sinh phát hiện các đặc điểm, tính chất thông qua các ví dụ, phản ví dụ và các hoạt động tương tác.

Các khái niệm chính bao gồm: dạy học khám phá có hướng dẫn, các mức độ dạy học khám phá (toàn phần, một phần, tự do), vai trò của phương tiện trực quan trong dạy học hình học, và các đặc điểm tâm lý của học sinh lớp 7 phù hợp với phương pháp này.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp giữa nghiên cứu lý luận, khảo sát thực trạng và thực nghiệm sư phạm. Nguồn dữ liệu chính bao gồm:

• Phiếu khảo sát ý kiến của 75 giáo viên và 60 học sinh tại 10 trường THCS trên địa bàn Hà Nội, trong đó có trường THCS Đoàn Thị Điểm.
• Quan sát trực tiếp các tiết dạy chủ đề Tam giác bằng nhau.
• Thực nghiệm sư phạm với các giáo án được thiết kế theo hướng tăng cường hoạt động dạy học khám phá.

Cỡ mẫu khảo sát gồm 75 giáo viên Toán và 60 học sinh lớp 7, được chọn theo phương pháp chọn mẫu thuận tiện dựa trên mối quan hệ công tác và địa điểm nghiên cứu. Phân tích dữ liệu sử dụng phương pháp định tính và định lượng, bao gồm thống kê tần suất, tỷ lệ phần trăm và so sánh mức độ áp dụng phương pháp dạy học khám phá.

Timeline nghiên cứu kéo dài từ tháng 9 đến tháng 12 năm 2023, bao gồm giai đoạn khảo sát, thiết kế biện pháp, thực nghiệm và đánh giá kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Hiểu biết và áp dụng phương pháp dạy học khám phá của giáo viên: Khoảng 56% giáo viên hiểu đúng và đồng thuận với khái niệm dạy học khám phá có hướng dẫn. Tuy nhiên, chỉ khoảng 20% giáo viên thường xuyên áp dụng phương pháp này trong giảng dạy, 40% thỉnh thoảng áp dụng, còn lại hiếm khi hoặc chưa bao giờ sử dụng.

2. Khó khăn trong triển khai dạy học khám phá: Hơn 60% giáo viên cho biết gặp khó khăn về thời gian tiết học (45 phút), thiếu kỹ năng thiết kế tình huống tạo động cơ, và chưa thành thạo sử dụng các phương tiện trực quan, phần mềm hỗ trợ như PowerPoint, Geometer’s Sketchpad.

3. Mức độ hứng thú và tham gia của học sinh: Khoảng 58% học sinh rất thích hoặc thích các hoạt động minh họa hình học bằng phần mềm Geometer’s Sketchpad. Các hoạt động được học sinh yêu thích nhất là thử nghiệm, đề xuất giả thuyết, phân tích nguyên nhân và thảo luận tranh cãi. Tuy nhiên, gần 50% học sinh cho rằng giáo viên không thường xuyên đưa kiến thức mới ngay từ đầu giờ học.

4. Vai trò của phương tiện trực quan: 80% giáo viên đánh giá cao vai trò của các phương tiện trực quan trong việc hỗ trợ dạy học khám phá, giúp học sinh dễ dàng phát hiện các tính chất hình học và khái niệm mới.

Thảo luận kết quả

Kết quả khảo sát cho thấy phương pháp dạy học khám phá được giáo viên và học sinh đánh giá tích cực về hiệu quả nâng cao sự tập trung và hứng thú học tập. Tuy nhiên, việc áp dụng còn hạn chế do nhiều yếu tố khách quan như thời gian tiết học ngắn, thiếu kỹ năng tổ chức hoạt động khám phá, và sự chưa đồng đều về năng lực của giáo viên.

So sánh với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, kết quả này phù hợp với nhận định rằng dạy học khám phá giúp phát triển tư duy phản biện và kỹ năng giải quyết vấn đề của học sinh, nhưng đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng và hỗ trợ từ nhà trường. Việc sử dụng phần mềm hỗ trợ như Geometer’s Sketchpad được chứng minh là làm tăng tính trực quan và sự hứng thú của học sinh, đồng thời giúp minh họa các khái niệm hình học trừu tượng.

Biểu đồ phân bố mức độ áp dụng phương pháp dạy học khám phá của giáo viên và mức độ hứng thú của học sinh có thể được trình bày để minh họa rõ hơn sự tương quan giữa phương pháp giảng dạy và phản hồi của học sinh.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường bồi dưỡng chuyên môn cho giáo viên: Tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu về phương pháp dạy học khám phá, kỹ năng thiết kế tình huống tạo động cơ và sử dụng hiệu quả các phương tiện trực quan, phần mềm hỗ trợ. Mục tiêu đạt 80% giáo viên lớp 7 thành thạo trong vòng 1 năm, do Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội chủ trì.

2. Xây dựng bộ giáo án mẫu và tài liệu hướng dẫn: Phát triển các giáo án mẫu theo hướng tăng cường hoạt động khám phá chủ đề Tam giác bằng nhau, kèm theo các tình huống thực tiễn và bài tập phân hóa năng lực học sinh. Thời gian hoàn thành trong 6 tháng, do trường Đại học Giáo dục phối hợp với các trường THCS thực hiện.

3. Tăng cường đầu tư trang thiết bị dạy học hiện đại: Trang bị đầy đủ máy tính, phần mềm Geometer’s Sketchpad và các thiết bị trực quan cho các phòng học Toán tại các trường THCS. Mục tiêu hoàn thành trong 2 năm, do các phòng giáo dục địa phương phối hợp với nhà trường.

4. Khuyến khích tổ chức hoạt động học nhóm và thảo luận: Giáo viên cần thiết kế các hoạt động nhóm nhỏ, tạo điều kiện cho học sinh trao đổi, tranh luận và cùng nhau khám phá kiến thức mới. Thời gian áp dụng ngay trong năm học hiện tại, do giáo viên chủ động thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên Toán THCS: Nắm bắt phương pháp dạy học khám phá, áp dụng hiệu quả trong giảng dạy chủ đề Tam giác bằng nhau, nâng cao kỹ năng tổ chức hoạt động học tập tích cực.

2. Nhà quản lý giáo dục: Hiểu rõ thực trạng và các khó khăn trong đổi mới phương pháp dạy học, từ đó xây dựng chính sách hỗ trợ, đào tạo và đầu tư phù hợp.

3. Sinh viên, nghiên cứu sinh ngành Sư phạm Toán: Tham khảo cơ sở lý luận, mô hình và phương pháp nghiên cứu thực nghiệm sư phạm, phục vụ cho việc học tập và nghiên cứu chuyên sâu.

4. Các nhà phát triển chương trình và sách giáo khoa: Căn cứ vào kết quả nghiên cứu để thiết kế nội dung, hoạt động học tập phù hợp với đặc điểm tâm lý và năng lực của học sinh lớp 7.

Câu hỏi thường gặp

1. Dạy học khám phá là gì và có ưu điểm gì?
   Dạy học khám phá là phương pháp giảng dạy trong đó học sinh chủ động tìm tòi, phát hiện kiến thức mới dưới sự hướng dẫn của giáo viên. Ưu điểm gồm phát triển tư duy phản biện, tăng động lực học tập và nâng cao khả năng tự học.

2. Phương pháp này có phù hợp với học sinh lớp 7 không?
   Hoàn toàn phù hợp vì học sinh lớp 7 đang trong giai đoạn phát triển tư duy trừu tượng và khả năng suy luận giả định, rất thích hợp với các hoạt động khám phá có hướng dẫn.

3. Làm thế nào để giáo viên tổ chức hoạt động khám phá hiệu quả trong tiết học 45 phút?
   Giáo viên cần phân chia bài toán lớn thành các hoạt động thành phần nhỏ, thiết kế tình huống tạo động cơ rõ ràng, sử dụng phương tiện trực quan và phần mềm hỗ trợ để tiết kiệm thời gian và tăng hiệu quả.

4. Vai trò của phương tiện trực quan trong dạy học khám phá là gì?
   Phương tiện trực quan giúp học sinh dễ dàng nhận biết các đặc điểm hình học, kích thích sự chú ý và hỗ trợ quá trình suy luận, từ đó nâng cao hiệu quả khám phá kiến thức.

5. Làm sao để khắc phục khó khăn khi học sinh chưa quen với phương pháp dạy học khám phá?
   Giáo viên nên bắt đầu với mức độ hướng dẫn cao, tăng dần tính tự chủ của học sinh, đồng thời tổ chức các hoạt động nhóm, thảo luận để học sinh làm quen và phát triển kỹ năng khám phá.

Kết luận

• Dạy học khám phá chủ đề Tam giác bằng nhau ở lớp 7 giúp phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh, phù hợp với định hướng đổi mới chương trình giáo dục phổ thông 2018.
• Thực trạng áp dụng phương pháp này tại các trường THCS Hà Nội còn nhiều hạn chế do thời gian tiết học, năng lực giáo viên và điều kiện trang thiết bị.
• Việc sử dụng phương tiện trực quan và phần mềm hỗ trợ như Geometer’s Sketchpad góp phần nâng cao hiệu quả dạy học khám phá.
• Các biện pháp tăng cường bao gồm bồi dưỡng giáo viên, xây dựng giáo án mẫu, đầu tư thiết bị và tổ chức hoạt động nhóm được đề xuất nhằm khắc phục khó khăn hiện tại.
• Nghiên cứu mở ra hướng phát triển tiếp theo trong việc ứng dụng phương pháp dạy học khám phá cho các chủ đề hình học khác và các cấp học tiếp theo.

Các nhà quản lý giáo dục và giáo viên cần phối hợp triển khai các giải pháp đề xuất, đồng thời tiếp tục nghiên cứu, đánh giá hiệu quả để hoàn thiện phương pháp dạy học khám phá trong thực tiễn giáo dục phổ thông.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề, để ngỏ Chọn tình huống xuất của giáo để học• sinh thực • phương pháp giải phát hay chấp nhận sự viên hiện lựa chọn của học sinh Hoạt động Hoạt động theo Tự tìm lấy con Xác định vấn đề trong của học hướng dẫn của đường đề giải tình huống, tìm lời giải sinh giáo viên để đạt theo con đường của mục • tiêu mình 12 Trong thực tế dạy học ờ trường phổ thông, chúng tôi thấy rằng, các câu hỏi cần được trả lời hay vấn đề cần được giải quyết thông thường bắt nguồn tù’ những tình huống trong tài liệu (SGK, sách chuyên khảo, .) hoặc từ giáo _ • /s nr _ 11 • _ z J 9 1 y • 1 _ _1 • Ạ 1 ________ ò _ 4- A viên. Trong khi, các câu tra lời cho câu hỏi hoặc chiên lược giải quyêt vân đê thường một là giáo viên hướng dẫn học sinh thực hiện, hoặc hai là học sinh tự tìm tỏi và được họp thức hóa bởi giáo viên. Căn cử vào việc học sinh nhận được ít hay nhiều sự hướng dẫn của giáo viên và mức độ áp dụng để phù hợp với nhận thức của học sinh, các mức độ dạy học khám phá được khái quát hóa bởi Sơ đồ Hình l. - Mức độ 1 (khám phá có trợ giúp toàn phần): là học sinh nhận được nhiều sự trợ giúp của giáo viên trong tiến trình giải quyết vấn đề.

Nói cách khác, giáo viên hỗ trợ học sinh xuyên suốt đế giúp học sinh tìm câu trả lời. Mức độ này được áp dụng rộng rãi cho mọi đối tượng học sinh nhất là học sinh có năng lực toán học từ mức trung bình trở xuống. - Mức độ 2 (khám phả có trợ giúp một phần): là học sinh nhận được một phần sự trợ giúp của giáo viên trong tiến trình giải quyết vấn đề. Mức độ này được áp dụng đối với đa số học sinh nhất là những người học có năng lực toán học ở mức trung bình và khá.

- Mức độ 3 (tự khám phả): là học sinh nhận được rất ít hoặc không nhận được sự trợ giúp của giáo viên trong tiến trình giải quyết vấn đề. Mức độ này được áp dụng đối với số ít học sinh - những người học có năng lực toán học ở mức giỏi trở lên. /"TtrX số k HS ^khamj)ha\^ s' Hharn pha Đa số HS / có trơ eiún môt nhần X, s' Khám phá X. Mọi đối tượng HS ________ cả im', giúp toàn phần_______ ^x __ Hình 1.

Tháp phân loại các kiêu dạy học khám phá 13 1. Các mô hình dạy học khám phá Tư tưởng chung nhất của tất cả các quan điểm về dạy học khám phá là sự nhấn mạnh rằng người học phải tự tìm ra hoặc phát hiện những điều cần được học. Từ đó, một vấn đề được đặt ra “Làm thế nào đê người học tìm ra những điều cần được học bởi chính họ?" Mô hình dạy học khám phá do Muhibbin (2010) đề xuất bao gồm 6 bước: (1) Tạo động cơ, (2) Xác định vấn đề, (3) Thu thập dữ liệu, (4) Xử lí dừ liệu, (5) Kiểm chứng và (6) Kết luận, khái quát hóa (Masfingatin & Murtafiah, 2020; Riandari et al., 2018; Suendartia, 2017) Riandari et al. (1) Tạo động Cữ: Giáo viên đưa câu hỏi hoặc vấn đề và yêu cầu học sinh đọc hoặc nghe nội dung câu hỏi.

(2) Xác định vẩn đề cần giải quyết: học sinh được tạo cơ hội để xác định các vấn đề và xây dựng dưới dạng một câu hỏi hoặc giả thuyết. (3) Thu thập dữ liệu: học sinh thu thập dữ liệu và thông tin cần thiết để trả lời một câu hỏi hoặc để chứng minh già thuyết. (4) Xử lí dữ liệu: Xử lí dữ liệu và thông tin sự kiện đã được học sinh thu thập và sau đó được giải thích. (5) Kiểm chứng: Kiểm tra các kết quả xử lí và các giả thuyết.

(6) Khái quát hóa: Trong giai đoạn cuối này, học sinh học để rút ra kết luận nhất định và nhũng khái quát hóa. Trong các bài báo Nguyễn Phú Lộc (1997, 2001, 2003, 2010, 2016), tác giả đã đề xuất các mô hình dạy học khám phá các tình huống điển hình trong dạy học môn toán bao gồm dạy học khám phá khái niệm và dạy học khám phá định lí. Dạy học khám phá khải niệm: dựa trên cơ sở bốn phương pháp quy nạp của J. Mill (1806-1873) nhằm xác định mối quan hệ nhân quả của các hiện tượng tác giả đã đề nghị các mô hình dạy học khám phá khái niệm cùng với tên gọi tương ứng.

Cụ thể, các mô hình này là mô hình tương đồng - tìm kiếm, mô hình tương đồng - tìm đoán, mô hình cộng biến và mô hình dị biệt - tìm kiếm và mô hình dị biệt - tìm đoán (các mô hình này được khái quát lại 14 theo Hình 1. Tương đồng - tìm kiếm'. HS tự tìm kiếm các đặc Ví du 1 điêm chung.________________________________ Ví dụ♦ 2 Tương đằng - tìm đoán: HS dự đoán các tính chất Khái Quan chung với sự trợ giúp một phần cua GV (GV đưa quát Ví dụ 3 sát thêm các ví dụ có tính chât cân tìm: là phản ví dụ hóa dối với các du đoán sai cùa I ỈSk Cộng biến: HS phát hiện các nguyên nhân làm thay đôi hiện tượng cài đặt trong các ví dụ. Sơ đồ mô tả khái quát các mô hình dạy học khám phá (tương đồng, cộng biến) Ví dụ 1 Phản ví dụ.

ỉ - tìm kiêm: HS tự Dị*ế biệt • tìm kiêm các đặc • Ví dụ 2 diêm chung. Khái Quan Phán vi dụ quát sát r Ví dụ 3 Phan ví dụX Hình 1. Sơ đô mô tả khái quát lại các mô hình dạy học khám phá (dị biệt) Mô hình dạy học khám phá định lý: Hình 1. Mô hình dạy học khám phá định lí có khâu nêu giả thuyết (Nguyễn Phú Lộc, 2003) 1.

Vai trò của dạy học khám phá J. Bruner (1961) đã khẳng định bốn vai trò lớn cho việc sử dụng phương pháp này bao gồm: thúc đẩy khả năng tư duy, phát triến động lực (motivation) 15 bên trong hon là tác động bên ngoài (extrinsic reward), phát triên trí nhớ và học cách khám phá. Dạy học khám phá còn cho phép mỗi cá nhân riêng biệt cơ hội nhiều hơn và cho phép một sự đánh giá thông minh hơn những gì người học đang làm (Hedden, 1998). Ausubel (1961) lập luận cho một đánh giá công bằng cho các giá trị sư phạm của phương pháp dạy học truyền thống (học sinh chỉ tiếp nhận kiến thức từ giáo viên) và phương pháp thông qua khám phá để học tập.

Ông thừa nhận rằng phương pháp dạy học khám phá có thể được sử dụng một cách phù hợp với những uu điểm có thể cảm nhận khi nó được sử dụng như sau: Sự truyền tải kiến thức đến trẻ em thanh thiếu niên, những người đang ở giai đoạn hoạt động cụ thể trong quá trình phát triển nhận thức của Piaget tương đối ít được trang bị với các khái niệm cơ bản và thuật ngữ của một ngành nhất định; Sự đánh giá có ý nghĩa và sâu sắc về học tập của một khái niệm cụ thể hoặc tổng quát; Giải quyết vấn đề; Chuyển đổi học tập; Động lực thúc đẩy. Tương tự, Kagan (1966) đưa lập luận thể hiện sự thuyết phục đối với phương pháp dạy học khám phá. Ông vạch ra bốn lợi thế của việc học khám phá: (1) tạo ra sự kích thích và do đó tối đa hóa sự chú ý của học sinh trong suốt thời gian học, (2) các nồ lực trí tuệ cao hơn được yêu cầu trong khi học tập khám phá dẫn đến sự gia tăng giá trị của nhiệm vụ học tập, (3) làm tăng niềm tin, hy vọng của người học, cái mà người học cỏ thế giải quyết những vấn đề khác nhau một cách độc lập và (4) giúp học sinh không còn tư tưởng thụ động, lệ thuộc vào sự quan tâm của giáo viên, người học kiên quyết và tích cực hơn vì phương pháp khám phá đã cung cấp cho họ khả năng đó. Friedler et al.

(1990) hoạt động khám phá giúp người học phát triển các kĩ năng suy luận khoa học bao gồm: (a) xác định vấn đề, (b) hình thành giả thuyết, (c) xây dựng thực nghiệm, (d) quan sát, thu thập, phân tích và làm sáng tỏ dữ liệu, (e) vận dụng các kết quả và (f) tạo những dự đoán dựa vào các kết quả cơ bản của những thực nghiệm trước. Trong học tập toán học, Freudenthal (2002) tin rằng: “toán học học được nhờ khám phả lại (re­ invention) sẽ được hiểu tốt hơn và ghi nhớ dễ dàng hơn học được bằng cách ít tích cực hơn". Khám phá lại có hướng dẫn là một trong những nguyên tắc cơ 16 bản của giáo dục toán học, do đó người học toán nên được cho cơ hội đê trải nghiệm một quá trình tương tự như quá trình mà toán học được phát minh (Bakker, 2004; Gravemeijer, 1994). Các nghiên cứu của Murni et al.

(2017), Juandi &Priatna (2018), Siahaan (2017), Rambe et al. (2018), Batubara (2019), Utami et al. (2019) chỉ ra rằng tổ chức bằng dạy học khám phá có thể thay đổi niềm tin và thái độ giúp cho việc học tập của học sinh trở nên tích cực và có ý nghĩa hơn. ưu, nhược điểm của phương pháp dạy học khám phá 1.

Ưu điểm Dạy học khám phá đã thể hiện được các điểm mạnh sau: - Là phương pháp dạy học lấy người học làm trung tâm, người học là chủ thể của hoạt động học tập của mình. - Là phương pháp dạy học thúc đẩy việc phát triền tư duy, vì trong quá trình khám phá đòi hỏi người học phải đánh giá, phải có sự suy xét, phân tích, tổng hợp. - Phát triến động lực bên trong của người học, trong quá trình học tập, khám phá, khi đạt được một kết quả nào đó thì người học cảm thấy hứng thú, và sẽ thấy cỏ ham muốn hướng tới những việc làm khó hơn. - Người học học được cách khám phá và phát triền trí nhớ của bản thân, bởi trong khám phá, người học phải tự huy động kiến thức, kinh nghiệm của mình, liên hệ kiến thức đã có và các mối quan hệ với vấn đề cần tìm hiểu, do đó sẽ nhớ bài lâu hơn, thậm chí có thể tái hiện lại được kiến thức khi có những thông tin liên quan.

- Phương pháp học cho phép người học có thời gian tiếp thu cập nhật thông tin và đánh giá được khả năng thực sự của bản thân trong quá trình học tập và nghiên cứu. - Người học học được cách xử lý linh hoạt trước mọi tình huống đặt ra trong học tập và trong cuộc sống.