Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Âm nhạc Trong giáo trình Phân tích tác phẩm âm nhạc, GS.TSKH Phạm Lê Hòa nêu khái niệm: “Âm nhạc (Music) là loại hình nghệ thuật sử dụng phương tiện biểu hiện âm thanh, được sinh ra do chính đòi hỏi của cuộc sống khi cần biểu đạt những trạng huống nhất định của thế giới tình cảm - trí tuệ xã hội loài người” [19, tr. Ngô Thị Nam trong cuốn Phương pháp dạy học âm nhạc cho trẻ trước tuổi học (2008) viết: Âm nhạc là một loại hình nghệ thuật, phản ánh hiện thực khách quan bằng những hình tượng có sức biểu cảm của âm thanh. Cùng với các phương tiện diễn tả âm nhạc như: giai điệu, tiết tấu, cường độ, nhịp độ, sắc thái, âm khu, âm vực, hòa âm…bản chất thời gian trong âm nhạc làm nó có thể truyền đạt sự vận động của các ý tưởng và tình cảm trong tất cả các sắc thái tinh tế nhất [35, tr.
Âm nhạc là một bộ môn nghệ thuật dùng âm thanh qua giọng hát để diễn tả một ca khúc hay dùng âm thanh của nhạc cụ để đệm cho ca khúc hay dùng nhạc cụ để độc tấu. Các yếu tố chính của âm thanh gồm có cao độ, trường độ, cường độ và âm sắc kết cấu với ca khúc để tạo ra vẻ đẹp về hình thức, sự hài hòa và biểu hiện cảm xúc. Âm nhạc góp sức thiết thực, tạo cảm xúc tốt đẹp cho cộng đồng và cá nhân. Âm nhạc là phương tiện giáo dục trẻ ở nhiều mặt: thẩm mỹ, đạo đức, trí tuệ, thể chất.
Trẻ mầm non Trong sách Phương pháp dạy học âm nhạc cho trẻ trước tuổi học của TS. Ngô Thị Nam có nêu về nhóm trẻ được chia như sau: 9 - Ở nhà trẻ: từ 1 đến 36 tháng + Trẻ dưới 1 tuổi + Trẻ 1 đến 2 tuổi + Trẻ 2 đến 3 tuổi - Ở mẫu giáo: từ 3 đến 6 tuổi + Trẻ mẫu giáo bé 3 đến 4 tuổi + Trẻ mẫu giáo nhỡ 4 đến 5 tuổi + Trẻ mẫu giáo lớn 5 đến 6 tuổi [34, tr. Như vậy, trẻ mẫu giáo lớn 5 – 6 tuổi là giai đoạn cuối ở tuổi mầm non, thời kỳ chuẩn bị cho trẻ vào lớp 1. Đây là thời kỳ có sự phát triển vượt trội so với mẫu giáo bé và mẫu giáo nhỡ, về thể chất, cảm xúc, trí tuệ.Trẻ hoạt bát, nhanh nhẹn, năng động và có thể nhận xét, đánh giá chính xác sự vật gần gũi trong cuộc sống, có thể suy luận ở mức đơn giản; khả năng hình tượng về âm nhạc như nghe hát, nghe đàn, xem điệu bộ, di chuyển theo điệu nhạc, vận động trong điệu múa có tiết tấu hơi khó; sử dụng đàn ở mức đơn giản, có nhu cầu âm nhạc, thể hiện nhạc cảm khi hát, múa; có ấn tượng sâu sắc khi xem phim ảnh, băng, đĩa.
biết so sánh tính chất âm nhạc, âm thanh, lời ca. Đặc biệt ở độ tuổi này, năng khiếu âm nhạc xuất hiện nhiều hơn độ tuổi khác. Nhiều công trình nghiên cứu cho biết dạy học âm nhạc cho độ tuổi này sẽ thu kết quả tốt, giáo viên cần quan tâm nhiều hơn trong giai đoạn này. Dạy học và phương pháp dạy học cho trẻ 5- 6 tuổi 1.
Dạy học Trong Từ điển văn hóa giáo dục Việt Nam của Vũ Ngọc Khánh (2003), có định nghĩa: “Dạy học là quá trình truyền thụ kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo của thầy giáo cho học sinh” [26, tr. Trong Từ điển Tiếng Việt của Hoàng Phê (2003) có định nghĩa: “Dạy học để nâng cao trình độ văn hóa và phẩm chất đạo đức, theo chương trình nhất định” [36, tr. Trong Đại từ điển Tiếng Việt của Nguyễn Như Ý (1998), có khái niệm về dạy học “Dạy văn hóa, theo những chương trình nhất định: nghề dạy học” [44, tr. Dạy học cho trẻ Giáo dục là quá trình tác động có mục đích xác định, được tổ chức một cách khoa học (có kế hoạch, có phương pháp, có hệ thống) và quá trình này được thực hiện bằng các con đường dạy học.
Hiểu một cách khái quát, dạy học là con đường, là phương tiện cơ bản nhằm thực hiện nhiệm vụ giáo dục [30, tr. Dạy học cho trẻ là một quá trình hoạt động giữa giáo viên và trẻ, trong đó, giáo viên giữ vai trò chủ đạo, trực tiếp xây dựng kế hoạch, tổ chức thực hiện truyền dạy những kiến thức, hướng dẫn thực hành và trẻ là người học hỏi, tiếp thu những kiến thức trên qua việc học mà chơi, chơi mà học. Dạy học luôn linh hoạt, từ cử chỉ, nét mặt, giọng hát truyền cảm hứng cho trẻ, làm động tác gõ, vận động cơ thể theo nhịp. Khi dạy hát cho trẻ, giáo viên hát chậm và đàn rõ ràng từng nốt một, sau đó cho trẻ hát và sửa sai (nếu có).
Trẻ hiểu được sắc thái, các động tác, vận động trong trò chơi từ đó trẻ yêu thích. Giáo viên vừa linh hoạt, sáng tạo trong dạy học để trẻ có thể phân biệt giai điệu, độ to nhỏ, mạnh nhẹ, cao thấp, âm sắc, giọng hát, nhạc cụ của âm thanh. Giáo viên tổ chức cho trẻ hát nhóm, cá nhân, mục đích là để trẻ làm quen với giai điệu, từ đó trẻ yêu thích và tham gia. Khi chọn bài hát đảm bảo vừa sức mang tính giáo dục, thẩm mỹ, hình thành ở trẻ tình cảm tốt đẹp.
Giáo viên dạy trẻ tác phong biểu diễn, thể hiện gương mặt, động tác đơn giản. Thông qua ca từ trẻ thể hiện cảm xúc, tăng thêm sự sáng tạo và khả năng cảm thụ âm nhạc. Dạy học là hoạt động có sự thống nhất giữa giáo viên và trẻ nhằm giúp trẻ để đạt hiệu quả trong học vấn Bản chất của dạy học chính là gây ảnh hưởng có chủ định đến hành vi học tập và quá trình học tập của người khác, tạo ra môi trường và những điều kiện để người học duy trì việc học, cải thiện hiệu quả, chất lượng học tập, kiểm soát quá trình học tập của mình [23, tr. Dạy học âm nhạc cho trẻ 5 – 6 tuổi Dạy học cho trẻ 5 – 6 tuổi không nhằm mục đích chuyên sâu, mà theo phương châm học mà chơi, chơi mà học trong các hoạt động âm nhạc: Nghe âm nhạc là mức độ phát triển cao của tai nghe ở con người.Tai nghe âm nhạc có sự phân biệt rất rõ rệt với tai nghe bình thường.
Người ta có thể nghe rất thính: nghe thấy mọi tiếng động, tiếng nói, nhưng chưa chắc đã nghe và phân biệt được âm thanh âm nhạc với cùng mức độ. Người có tai nghe âm nhạc là người có khả năng phân biệt được phẩm chất của âm thanh có tính nhạc: cao độ, trường độ, âm sắc, các mối quan hệ của những phương tiện diễn tả ngôn ngữ âm nhạc [43, tr. Trẻ ở độ tuổi này có thể nhìn được mặt chữ một ít, nên rất thích đánh vần, thích thể hiện mình biết đọc chữ, biết hát. Trẻ nhắc lại được giai điệu của bài hát khi cô hát, trẻ nghe từng câu và nghe trọn vẹn bài.
Giáo viên chỉ cho trẻ ghi nhớ tên bài hát, tên tác giả hoặc một làn điệu dân ca và dạy cho trẻ biết đánh giá tác phẩm. Trong hoạt động dạy học hát cho trẻ 5 – 6 tuổi, giáo viên chỉ dạy những bài khoảng 20 ô nhịp, giai điệu, ca từ dễ nhớ và hát chậm từng câu một cho trẻ nghe và lặp lại, sau đó cho trẻ nghe câu tiếp theo đến hết bài. Giáo viên dạy vận động cho trẻ 5 – 6 tuổi thì nên dạy những cử điệu, vận động đơn giản và nên nói chậm cho trẻ nghe từng động tác. Từ đó trẻ có hứng thú tham gia, hợp tác nhiệt tình.
Về hoạt động nghe nhạc, giáo viên cho trẻ nghe nhạc và giải thích ca từ, nội dung cho trẻ hiểu qua đó trẻ thể hiện được cảm xúc. Giáo viên nên chọn những bài giai điệu hay có ý nghĩa giáo dục cao và phù hợp với lứa tuổi. Trong hoạt động tổ chức trò chơi âm nhạc cho trẻ, giáo viên tổ chức cho trẻ hát, nghe những bài quen thuộc, vận động đi lại, chạy nhảy cho trẻ nhanh nhẹn, những câu đố vui cho trí não linh hoạt, cho trẻ thi đua cá nhân, tập thể, nhóm để hoạt động thêm sôi động. Trong quá trình dạy học cho trẻ 5 – 6 tuổi, giáo viên không nên tạo áp lực, ảnh hưởng đến các hoạt động của trẻ.
Phương pháp dạy học âm nhạc cho trẻ 5 – 6 tuổi Phương pháp dạy học trong cuốn Lý Luận dạy học hiện đại của TS. Nguyễn Văn Cường Nxb, Hà Nội - Potsdam 2012 có khái niệm về “Phương pháp dạy học là những hình thức và cách thức hoạt động của giáo viên và học sinh trong những điều kiện dạy học nhằm đạt mục đích dạy học” [6, tr. Phương pháp là cách thức để tiến hành hoạt động nhằm đạt được kết quả cao nhất. Phương pháp dạy học là công cụ quan trọng hàng đầu của nghề dạy học.
Tuy nhiên đến nay vẫn còn nhiều cách định nghĩa: Phương pháp dạy học âm nhạc là những hoạt động tạo ra cơ sở khoa học về đạo đức, trí tuệ, thể lực, thẩm mỹ. sự tương tác giữa thầy và trò, điều kiện tiên quyết của người dạy và người học phải có năng khiếu về văn hóa nghệ thuật nói chung, âm nhạc nói riêng. Giáo dục âm nhạc có đặc thù riêng như giá trị về thẩm mỹ, nhân văn, chia sẻ, bao dung, yêu thương, cảm xúc. Những người học thanh nhạc, sáng tác, chỉ huy, nhạc cụ.
phải có năng khiếu về âm nhạc là yếu tố quan trọng, thực tế cũng có những người không chuyên có tính chất phổ biến thì giá trị âm nhạc vẫn là thiết yếu. Phương pháp dạy học âm nhạc, là trang bị hệ thống các biện pháp dạy học, và tổ chức các hoạt động âm nhạc. Bồi dưỡng thị hiếu nghệ thuật, tình cảm thẩm mỹ, năng lực sư phạm. Ngô Thị Nam trong tài liệu Âm nhạc và phương pháp giáo dục âm nhạc tập 2 có đưa ra định nghĩa về dạy học âm nhạc như sau: “Dạy học âm nhạc là quá trình trong đó giáo viên là người tổ chức, sử dụng các phương pháp phù hợp, giúp trẻ tích lũy kinh nghiệm âm nhạc, bằng những hoạt động của mình để nắm được những kiến thức, kỹ năng âm nhạc cơ sở chung nhất” [33, tr.
Giáo viên là người tổ chức các hoạt động âm nhạc như các trò chơi cho trẻ dễ hiểu, dễ nhớ, trẻ có thể tham gia và thực hiện dễ dàng, không nên tổ chức trò chơi quá khó và những bài hát quá sức, trẻ không hát được. Giáo 13 viên nên chọn nhiều thể loại cho trẻ nghe.